Ayaq biləyi sümüklərinin sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Topuq sınığı
- malleolyar sınıq
Xəstəlik haqqında
Topuq sınığı – ayaq biləyi oynağının formalaşmasında iştirak edən distal seqmentdə incik sümüyünün və/və ya baldır sümüyünün bütövlüyünün pozulmasıdır.
Topuq sınıqlarının payına ayaq sınıqları strukturunda təxminən 10-20% düşür. Ən çox bu travmalar ayağın xaricə və ya daxilə bükülməsi ilə bağlıdır. Təxminən hər üçüncü halda topuq sınıqları aşağı hissədə baldır sümükləri arası birləşdirici toxuma arakəsməsinin cırılması ilə birləşir.
Klinik simptomatika travmanın ağırlığı ilə müəyyən edilir. Tam sınıqlar zamanı təzahürlər natamam sınıqlara nisbətən daha əhəmiyyətli dərəcədə ifadə olunur. Son diaqnoz rentgenoloji skanlamanın nəticələrinə əsaslanır.
Topuq sınıqlarının müalicəsi alınan zədələnmənin sabitliyi ilə müəyyən edilir. Sabit sınıqlar zamanı sümük fraqmentlərinin yerdəyişmə riski praktiki olaraq yoxdur, buna görə də konservativ taktika tətbiq edilə bilər. Qeyri-sabit sınıqlar zamanı sümük qırıqlarının yerdəyişmə ehtimalı yüksəkdir, buna görə də onların əlavə fiksasiyası tələb olunur. Bunun üçün cərrahi müdaxilə aparılır. Bundan əlavə, əməliyyatdan sonra bərpa daha sürətli baş verir və insan adət olunmuş həyat tərzinə daha tez qayıdır (çox vaxt travmadan 2 ay sonra).
Səbəbləri
Xəstələrin orta yaşı 45 ildir, postmenopauza yaşlı qadınlar və daha gənc yaşlı kişi cinsli xəstələr üstünlük təşkil edir. Bunlar öz boyundan az hündürlükdən yıxılma nəticəsində yaranan aşağı enerjili zədələnmələrdir, əksər hallarda ayağın məcburi xarici fırlanması və supinasiyası və ya pronasiyası və abduksiyası nəticəsində baş verir. Topuq sınığının səbəbləri həmçinin baldırın aşağı hissəsinə ağır əşya ilə birbaşa zərbə ilə də bağlı ola bilər.
Təsnifat
Təsnifata əsasən, topuq sınıqlarının aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- sümük qırıqlarının yerdəyişməsi ilə travmalar və sümük qırıqlarının yerdəyişməsi olmadan travmalar;
- xarici topuğun, daxili topuğun sümük əsasının bütövlüyünün pozulması və ya hər iki topuğun eyni zamanda zədələndiyi kombinə olunmuş travmalar.
Topuq sınıqlarının əksəriyyəti qapalı repozisiyaya tabe olur və gips sarğısı ilə immobilizasiyadan sonra sabit olur. Qeyri-sabit sınıqlara ayağın xarici yarımçıxığı ilə müşayiət olunan və ya sabitlik üçlüyünün üç komponentindən ikisinin bütövlüyünün pozulduğu (yəni birdən çox topuq və ya xarici topuğun zədələnməsi ilə baldırlararası sindesmozun zədələnməsinin birləşməsi) travmalar aiddir.
Klinik mənzərə
Topuq sınığının simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- travma alınması ilə bağlı aşıq-baldır oynağında ağrılı hisslər;
- yumşaq toxumalarda ödemin tədricən meydana çıxması;
- yumşaq toxumalara qansızma ilə bağlı dəri örtüyünün göyərməsi;
- ayağın funksiyasının pozulması – natamam sınıqlar zamanı dayaq və hərəkət funksiyası zərər çəkə bilər, tam sınıqlar zamanı zədələnmiş ayağa basmaq mümkün olmur;
- topuq nahiyəsinin əllənməsi zamanı ağrıların güclənməsi;
- topuqların bir-birinə doğru orta dərəcədə sıxılması zamanı baldırın orta üçlüyündə ağrıların olması.
Topuqların tam sınığı zamanı sümük fraqmentləri qeyri-tipik vəziyyət alır, nəticədə baldırın aşağı hissəsi deformasiyaya uğrayır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Klinik tövsiyələrə əsasən, baldırın topuq nahiyəsindəki sınığının diaqnostikası obyektiv müayinənin və rentgen-skanlaşdırmanın aparılmasını əhatə edir.
Sümüyün bütövlüyünün pozulmasına işarə edən rentgenoloji əlamətlər:
- sümük toxuması ilə müqayisədə tünd görünən zədə xəttinin vizuallaşdırılması;
- sümük seqmentlərinin qeyri-tipik vəziyyəti;
- sümük qırıntılarının yerdəyişməsinin olması;
- sümüklərin ayaq biləyi oynağının hüdudlarından kənara yerdəyişməsi (müşayiət edən çıxıq olduqda).
Mürəkkəb klinik hallarda kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyasının aparılması göstərişdir. Bu üsullar ayaq biləyi oynağının vəziyyətini ətraflı qiymətləndirməyə və qarşıdakı əməliyyatı diqqətlə planlaşdırmağa imkan verir.
Müalicə
Topuq sınığının müalicəsi həm konservativ, həm də cərrahi üsullarla aparıla bilər. Müalicə proqramının seçimi alınmış travmanın xarakterindən asılıdır.
Gips immobilizasiyası həm sabit topuq sınıqlarında əsas müalicə üsulu kimi, həm də qeyri-sabit sınıqların batırma osteosintezindən sonra əlavə üsul kimi tətbiq olunur və uzunmüddətli nəticələrə əhəmiyyətli təsir göstərmir. Konservativ müalicə taktikası, xüsusilə anesteziya risklərini artıran ağır müşayiət olunan patologiya kimi əməliyyata əks göstərişlərin olduğu hallarda da tətbiq edilə bilər.
Konservativ aparılmada sümük qırıntılarının manual repozisiyası həyata keçirilir və immobilizasiyaedici sarğı qoyulur. O, gips və ya polimerdən ola bilər. Sarğının uzunluğu pəncə sümüklərinin başlarından baldırın yuxarı hissəsinə qədərdir.
İmmobilizasiyaedici sarğı qoyulduqdan qısa müddət sonra xəstəyə zədələnmiş ayağa dayaq vermədən qoltuqdəyənəklə yerimə icazəsi verilir. Təxminən 1 ay sonra nəzarət rentgen-skanlaşdırması aparılır. Əgər rentgenoqrafiya məlumatlarına görə sümük qabarcığı (kallus) formalaşıbsa, xəstəyə ağrılı ayağa dozalanmış dayaq verməyə icazə verilir. Rentgenoqrafiyanın qənaətbəxş nəticələri olduqda, öz bədən çəkisini pəncəyə köçürmək travmadan 1,5-2 ay sonra mümkündür. Travmadan 2 ay sonra təkrar rentgenoloji qiymətləndirmə aparılır. Sümük toxuması bərpa olunubsa, immobilizasiyaedici sarğı çıxarılır və ətrafın aktiv işlənməsi (reabilitasiyası) dövrü başlayır.
Cərrahi müalicə
Qeyri-sabit sınıqlarda, o cümlədən pəncənin çıxığı ilə müşayiət olunanlarda cərrahi müdaxilə aparılır. Əməliyyat spinal anesteziya altında icra olunur. O, qırıntıların metal konstruksiyalar vasitəsilə fiksasiyasından ibarətdir. Bu gün topuq sınıqlarının daxili fiksasiya üsulları mövcuddur ki, bunlara açıq repozisiya və daxili və xarici topuqların, böyük qamış sümüyünün distal metaepifizinin arxa kənarının sıxıcı vintlərlə, məftil ilgəklə, sümüküstü lövhələrlə osteosintezi daxildir.
Açıq əməliyyat şərti olaraq 4 mərhələdən ibarətdir:
- Birinci mərhələ – pəncənin çıxığı olduqda sınığın açıq düzəldilməsi və sümüklərin manual repozisiyasıdır. Əvvəlcə xarici topuğun anatomiyası bərpa edilir, sonra qırıntılar sınıq xəttinə perpendikulyar istiqamətdə vintlə fiksasiya olunur. Əlavə olaraq metal lövhə də qoyulur.
- İkinci mərhələ – daxili topuğun quruluşu bərpa edilir. Adətən bunun üçün sümük qırıntılarının fırlanmasının qarşısını almaq üçün 2 vint istifadə olunur.
- Üçüncü mərhələ – arasümük (interberc) birləşdirici toxuma birləşməsinin bütövlüyünün qiymətləndirilməsidir. Cırılma diaqnostika olunarsa, o, xüsusi konstruksiya ilə fiksasiya edilir.
- Dördüncü mərhələ – əməliyyat sahəsi toxumalarının qat-qat bərpasıdır. Xarici topuğa çıxışı təmin etmək üçün yarada drenaj saxlanıla bilər.
Qeyri-sabit topuq sınıqlarının cərrahi müalicəsinin alternativ funksional üsulu qapalı sümükdaxili (transosseal) osteosintezdir. Bu üsul İlizarov aparatından istifadə etməklə həyata keçirilir.
Reabilitasiya
Topuq sınığından sonra kompleks və vaxtında aparılan reabilitasiya mümkün ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verəcək. Belə ki, əlverişsiz nəticələr arasında ayaq biləyinin kontrakturaları, əzələ atrofiyası, pəncənin dayaq funksiyasının pisləşməsi, yastıpəncəlik, deformasiyaedici artroz, düzgün yeriş stereotipinin pozulması ola bilər.
Reabilitoloq baxımından topuq sınığı nə deməkdir? Ayağın funksionallığının bərpasında masaj, müalicəvi bədən tərbiyəsi və fizioprosedurlar böyük rol oynayır. Son zamanlar kinezoterapiya üsulları geniş istifadə olunur. Reabilitasiya şərti olaraq 3 mərhələyə bölünür:
- İmmobilizasiya dövrü. Tətbiq olunan üsullar zədələnmiş toxumaların regenerasiya proseslərini stimullaşdırır, əzələ atrofiyasının, osteoporozun və kontrakturaların qarşısını alır, həmçinin çiyin qurşağının əzələlərini qoltuqdəyənəklə yerimə üçün hazırlayır. Bu mərhələdə müalicəvi gimnastika, müalicəvi masaj və fizioterapiya aparılır.
- Postimmobilizasiya dövrü. Bu mərhələdə hidrokinezoterapiya, müalicəvi gimnastika, müalicəvi masaj və fizioprosedurlar tövsiyə olunur. Bu tədbirlər ətrafın dayaq funksiyasının bərpasına, sümük qabarcığının strukturlaşma proseslərinin sürətlənməsinə, zədələnmiş ətraf əzələlərinin gücünün və dözümlülüyünün inkişafına, erkən dozalanmış yüklərə uyğunlaşmaya, qanadövranı və limfa axını proseslərinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdir.
- Məşq dövrü. Kinezoterapiya, özünüməsaj və gimnastika aparılır, həmçinin supinatorlu ortopedik taban astarlarının (stelka) taxılması tövsiyə olunur. Bu mərhələdə oynaq və ətrafın funksiyaları tam bərpa olunur, deformasiyaedici artroz və yastıpəncəlik riskləri azalır, yerimə və dayaq funksiyası yaxşılaşır, ayaq adi fəaliyyət növlərini yerinə yetirərkən uzunmüddətli stato-dinamik yüklərə hazırlanır.
Profilaktika
Topuq sınığının profilaktikası travmatizmin qarşısının alınmasına yönəlmişdir.
Yadda saxla!
Yeriş zamanı bütün bədən çəkisi baldırın aşağı hissəsinin üzərinə düşür ki, bu da belə xəstələrin müalicə və reabilitasiyasının mürəkkəbliyinin aspektlərindən birini müəyyən edir. İkinci məqam isə kifayət qədər uzun müddətli fiksasiyanın zəruriliyidir ki, bu da gələcəkdə funksional nəticələrə mənfi təsir göstərə bilər. Müalicənin effektivliyini müəyyən edən əsas məqam ayağın ayaq biləyi oynağında fiksasiyasıdır. Buna spiçlərin intraartikulyar aparılması yolu ilə nail olmaq mümkündür. Lakin bu üsul gələcəkdə ayaq biləyində artroz inkişaf etmə riskini artırır. Xüsusilə böyük yükə məruz qalan sümük zədələnmələrinin müalicəsi funksiyanın bərpası zərurətini nəzərə alaraq, yaxşı klinik sınaqdan keçmiş və özünü kifayət qədər effektiv və təhlükəsiz kimi göstərmiş üsulların tətbiqini tələb edir. Buna görə də həkimləri topuq sınıqlarının müalicəsində daha az travmatik üsullara üstünlük verirlər. Hər bir xəstəyə fərqləndirilmiş yanaşma tətbiq olunur ki, bu da ən yaxşı terapevtik nəticələrə nail olmağa imkan verir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
