Ayaq pəncəsinin çıxığı ayaq pəncəsi sümükləri arasındakı və ya ayaq biləyi ilə əlaqəli oynaqlarda oynaq səthlərinin tam ayrılmasıdır. Sınıq və yumşaq toxuma zədələri ilə birlikdə ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ayağın dislokasiyası
- aşıq sümüyünün çıxığı
- aşıqaltı çıxıq
- Luxatio pedis
Xəstəlik haqqında
Ayaq pəncəsinin çıxığı pəncəni təşkil edən sümüklərin oynaq səthlərinin bir-birinə nisbətən yerini dəyişməsi və aralarındakı təmasın tam və ya qismən itməsidir. Pəncədə çoxlu kiçik oynaq var və onlar güclü bağlarla bərkidilib, buna görə çıxıq yalnız böyük qüvvə tətbiq edildikdə yaranır və demək olar ki, həmişə bağların cırılması ilə müşayiət olunur. Ən çox aşıq sümüyünün ətrafındakı oynaqlar (aşıqaltı oynaq), daraqönünün eninə oynağı (Şopar oynağı) və daraqönü-daraq oynaqları (Lisfrank oynağı) zədələnir; ayaq barmaqlarının çıxıqları isə daha yüngül gedir.
Bu zədə nisbətən nadir rast gəlinir və əsasən fəal həyat tərzi keçirən gənc və orta yaşlı insanlarda – yol-nəqliyyat hadisələri, hündürlükdən yıxılma və idman travmaları zamanı yaranır. Çıxıq tez-tez ayağın arxa və ya ön şöbəsinin sümüklərinin sınıqları ilə birləşir, ağır hallarda isə çoxsaylı zədələrin (politravmanın) bir hissəsi olur.
Pəncə bütün bədən çəkisini daşıyır və yerişin biomexanikasını təmin edir. Yerdəyişmiş sümük dərini daxildən gərir, damar və sinirləri sıxa bilər, buna görə çıxıq mümkün qədər tez – ilk saatlarda düzəldilməlidir. Vaxtında yerinə salınmayan və ya diqqətdən kənarda qalan çıxıqlar (xüsusən Lisfrank oynağında) sonradan xroniki ağrıya, pəncənin deformasiyasına və oynaqların artrozuna səbəb ola bilər.
Səbəbləri
Ayaq pəncəsinin çıxığı travma nəticəsində, xarici qüvvə oynağı saxlayan bağ və kapsulun möhkəmliyini aşdıqda yaranır. Əsas mexanizmlər bunlardır:
- Pəncənin kəskin burulması – ayaq yerə dirəndiyi halda bədən fırlanır, pəncə daxilə və ya xaricə burulur; aşıqaltı çıxıqlar çox vaxt belə yaranır;
- Hündürlükdən ayaq üstə düşmə – böyük enerji pəncənin oynaqlarına ötürülür, çıxıq sınıqlarla birləşir;
- Pəncənin həddindən artıq bükülməsi – barmaqların ucu yerə dirənmiş halda bədən çəkisinin pəncəyə düşməsi Lisfrank zədələri üçün tipikdir;
- Birbaşa zərbə – ayağın üstünə ağır əşyanın düşməsi, ayağın əzilməsi;
- Yol-nəqliyyat hadisələri – pedalın və ya kuzovun ayağa zərbəsi;
- İdman travmaları – futbol, basketbol, gimnastika, tullanmalar, uğursuz yerə enmə.
Zədə riskini artıran amillər:
- əvvəllər keçirilmiş burxulmalar və bağların zəifliyi;
- yararsız və ya hündürdaban ayaqqabı, sürüşkən və qeyri-bərabər səth;
- şəkərli diabet zamanı ayağın sinirlərinin zədələnməsi – belə xəstələrdə hətta kiçik travma çıxıq və sınığa səbəb ola bilər, ağrı isə zəif olur;
- yorğunluq, spirtli içki qəbulu, isinmədən intensiv məşq.
Təsnifat
Çıxığın yerləşdiyi oynağa görə aşağıdakı növlər ayırd edilir:
- aşıq sümüyünün çıxığı – aşıq sümüyü həm aşıq-baldır (topuq), həm də aşıqaltı və aşıq-qayıqvari oynaqlardan çıxır; ən ağır və nadir formadır;
- aşıqaltı çıxıq – aşıq sümüyü yerində qalır, pəncənin qalan hissəsi daxilə və ya xaricə yerini dəyişir;
- Şopar oynağında çıxıq – daraqönünün eninə oynağı səviyyəsində;
- Lisfrank oynağında çıxıq – daraq sümüklərinin əsası daraqönü sümüklərindən ayrılır, bir və ya bir neçə sümük birlikdə yerini dəyişə bilər;
- ayaq barmaqlarının çıxıqları – daraq-falanqa və falanqaarası oynaqlarda.
Bundan başqa, tam və natamam (yarımçıxıq), qapalı və açıq, təzə və köhnəlmiş çıxıqlar, eləcə də sınıqla birlikdə olan sınıqlı çıxıqlar fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Simptomlar zədədən dərhal sonra yaranır və adətən aydın ifadə olunur:
- pəncədə kəskin ağrı, hərəkət etdikdə və ayağa basmağa cəhd zamanı güclənir, bəzən baldıra yayılır;
- sürətlə artan şiş, sonradan göyərmə; pəncənin altında (ayaq altında) göyərmə Lisfrank zədəsinin xarakterik əlamətidir;
- pəncənin formasının görünən dəyişməsi – daxilə və ya xaricə əyilmə, dəri altında qabarıqlıq;
- ayağa basmağın mümkün olmaması, dayaq funksiyasının itməsi;
- oynaqda aktiv və passiv hərəkətlərin kəskin məhdudluğu, hərəkət etdirməyə cəhd zamanı yaylanma müqaviməti;
- yerdəyişmiş sümüyün üzərində dərinin gərilməsi və ağarması;
- barmaqlarda keyimə, gizildəmə, soyuqluq hissi – sinir və ya damarların sıxıldığını göstərir.
Uşaqlarda bağlar sümüklərin böyümə zonalarından möhkəm olduğu üçün pəncə travması çox vaxt çıxıqla deyil, sınıqla nəticələnir. Ahıl yaşda və şəkərli diabeti olan insanlarda ağrı zəif ifadə oluna bilər, bu da zədəni gizlədir.
Təcili 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: yara varsa və ya sümük görünürsə; pəncə kəskin deformasiya olunubsa; barmaqlar soyuq, solğun və ya göyümtüldürsə, keyiyibsə; güclü qanaxma varsa; zədə hündürlükdən düşmə nəticəsində baş veribsə və onurğa və ya çanaq zədəsi şübhəsi varsa; ağrı saatlar ərzində kəskin artır və pəncə daş kimi bərkiyirsə.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika travmatoloq-ortoped tərəfindən aparılır və bir neçə mərhələdən ibarətdir.
- Anamnez – həkim travmanın necə baş verdiyini, ağrının xarakterini, əvvəlki zədələri və müşayiətedici xəstəlikləri (diabet, osteoporoz) dəqiqləşdirir;
- Obyektiv müayinə – pəncənin baxışı və palpasiyası, deformasiyanın və dərinin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi, pəncədə arterial nəbzin, barmaqların həssaslığının və hərəkətinin yoxlanılması;
- Rentgenoqrafiya – əsas müayinədir; ən azı iki-üç proyeksiyada aparılır, sümüklərin oynaqdan çıxmasını və müşayiətedici sınıqları göstərir; şübhəli Lisfrank zədəsində iki ayağın müqayisəli şəkilləri faydalıdır;
- Kompüter tomoqrafiyası – kiçik sümük qəlpələrini, oynaqdaxili sınıqları görməyə və əməliyyatı planlaşdırmağa imkan verir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – bağların, vətərlərin və qığırdağın zədələnməsini qiymətləndirir;
- Damarların ultrasəs (doppler) müayinəsi – qan dövranının pozulması şübhəsində;
- Laborator analizlər – əməliyyat və ya narkoz planlaşdırıldıqda ümumi qan analizi, qan şəkəri və digər göstəricilər.
Differensial diaqnostika pəncə sümüklərinin sınıqları, bağların cırılması (burxulma) və vətər zədələri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yerdəyişmiş sümüyün üzərində dərinin nekrozu (ölməsi) – çıxıq gec düzəldildikdə;
- damar və sinirlərin zədələnməsi, pəncənin qan təchizatının pozulması;
- kompartment sindromu – şişin əzələ qişalarının içində təzyiqi kəskin artırması;
- aşıq sümüyünün qan təchizatının pozulması və avaskulyar nekrozu;
- açıq çıxıqlarda yaranın və sümüyün infeksiyası;
- posttravmatik artroz, xroniki ağrı, pəncənin deformasiyası və yastıpəncəlik;
- oynağın qeyri-stabilliyi və təkrari çıxıqlar;
- uzunmüddətli hərəkətsizlik zamanı ayağın dərin venalarında tromboz.
Müalicə
Müalicənin əsas prinsipi çıxığın mümkün qədər tez və dəqiq düzəldilməsi (repozisiya), sonra oynağın etibarlı fiksasiyası və tam reabilitasiyadır.
İlk yardım. Ayağı tərpətməyin və ona yük qoymayın. Pəncəni olduğu vəziyyətdə şina və ya əl altındakı sərt vasitə ilə fiksasiya edin, sıx ayaqqabını və corabı ehtiyatla çıxarın (çətin olarsa – kəsin). Zədə nahiyəsinə parça üzərindən soyuq qoyun və ayağı bir qədər yuxarı qaldırın. Çıxığı özünüz və ya həkim olmayan şəxslərin köməyi ilə düzəltməyə çalışmayın – bu, damar və sinirləri zədələyə, sınığı ağırlaşdıra bilər. Narkoz ehtimalı olduğuna görə həkimə qədər yemək və içməkdən çəkinmək məsləhətdir.
Qapalı repozisiya. Əksər hallarda çıxıq əməliyyatsız düzəldilir. Həkim ağrısızlaşdırma altında (yerli, regional anesteziya və ya ümumi narkoz) sümükləri anatomik vəziyyətə qaytarır, lazım olduqda əzələlərin boşalması üçün əlavə preparatlar tətbiq olunur. Sonra nəzarət rentgenoqrafiyası aparılır.
İmmobilizasiya. Əvvəlcə gips lonqeti qoyulur, şiş çəkildikdən sonra o, dairəvi gips sarğısı və ya ortezlə əvəz oluna bilər. İmmobilizasiyanın müddəti zədənin növündən asılıdır və bir neçə həftədən bir neçə aya qədər çəkir. Bu dövrdə ayağa yük qoymamaq üçün qoltuqağacından istifadə edilir.
Dərman müalicəsi. Həkim ağrıkəsicilər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, risk olduqda tromboz profilaktikası üçün antikoaqulyantlar, açıq zədələrdə isə antibiotiklər və tetanus profilaktikası təyin edə bilər. Preparatların seçimi və müddəti yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Nə etmək olmaz: ilk günlərdə zədə yerini isitmək və massaj etmək, “sınıqçı”lara və xalq üsullarına müraciət etmək, gipsi özbaşına çıxarmaq, həkim icazəsi olmadan ayağa yük qoymaq.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müalicə aşağıdakı hallarda göstərişdir: qapalı repozisiya alınmadıqda (məsələn, oynaq səthləri arasına vətər və ya kapsul düşdükdə), çıxıq qeyri-stabil olduqda və yenidən təkrarlandıqda, çıxıq yerdəyişmiş sınıqla birləşdikdə, açıq çıxıqlarda, eləcə də Lisfrank oynağının əksər zədələrində.
Əməliyyat zamanı sümüklər açıq üsulla yerinə salınır və spitsalar, vintlər və ya plastinalarla fiksasiya olunur. Açıq çıxıqlarda yara təcili cərrahi işlənir. Ağır yumşaq toxuma zədələrində müvəqqəti xarici fiksasiya aparatı qoyula bilər. Köhnəlmiş çıxıqlarda və ağır posttravmatik artrozda bəzən oynağın hərəkətsizləşdirilməsi (artrodez) əməliyyatı aparılır.
Reabilitasiya
Reabilitasiya immobilizasiya dövründə başlayır və müalicənin ayrılmaz hissəsidir.
- immobilizasiya dövründə – ayağı yüksəkdə saxlamaq, barmaqlarla və diz, bud oynaqları ilə hərəkətlər etmək;
- gips çıxarıldıqdan sonra – müalicəvi bədən tərbiyəsi: oynaqlarda hərəkət həcminin bərpası, baldır və pəncə əzələlərinin möhkəmləndirilməsi, tarazlıq məşqləri;
- fizioterapevtik prosedurlar və əzələlərin elektrostimulyasiyası – həkimin təyinatı ilə;
- bərpaedici masaj, kinezioteypləmə;
- ayağa yükün tədricən, həkim icazəsi ilə artırılması;
- lazım olduqda ortopedik içlik və ayaqqabı.
Reabilitasiya proqramı zədənin xarakteri nəzərə alınmaqla fərdi hazırlanır. İdmana qayıdış yalnız ağrı keçdikdən, əzələ gücü və tarazlıq bərpa olunduqdan sonra mümkündür.
Profilaktika
Ayaq pəncəsinin çıxığının profilaktikası travmaların qarşısının alınmasına yönəlib:
- pəncəni yaxşı saxlayan, uyğun ölçüdə ayaqqabı geyinmək, hündürdaban ayaqqabıdan sui-istifadə etməmək;
- idmandan əvvəl isinmək, məşq yükünü tədricən artırmaq, lazım olduqda topuq oynağını stabilləşdirən fiksatorlardan istifadə etmək;
- baldır və pəncə əzələlərini, tarazlığı möhkəmləndirən məşqlər etmək;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq: yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər;
- hündürlükdə və istehsalatda işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək, qoruyucu ayaqqabı geyinmək;
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərini taxmaq;
- əvvəlki burxulmalardan sonra reabilitasiyanı sona qədər tamamlamaq;
- şəkərli diabeti olan insanlar ayaqlarını müntəzəm yoxlamalı və qan şəkərini nəzarətdə saxlamalıdırlar.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ayaq pəncəsinin çıxığı şübhəsində travmatoloq-ortopedə və ya təcili travma yardımına müraciət etmək lazımdır. Bərpa dövründə reabilitoloq və fizioterapevt də müalicədə iştirak edir.
Yadda saxla!
- Ayaq pəncəsinin çıxığı təcili vəziyyətdir – onu ilk saatlarda düzəltmək ağırlaşmaların riskini xeyli azaldır.
- Çıxığı heç vaxt özünüz düzəltməyə çalışmayın: ayağı fiksasiya edin, soyuq qoyun və həkimə müraciət edin.
- Lisfrank zədəsi bəzən adi burxulma kimi görünür; ayağa basmaq mümkün deyilsə və pəncənin altında göyərmə varsa, rentgen müayinəsi vacibdir.
- Reabilitasiya müalicənin yarısıdır – yükü vaxtından əvvəl artırmaq və məşqləri yarımçıq qoymaq təkrari zədəyə səbəb ola bilər.
Suallar və cavablar
Burxulmada ağrı və şiş olur, lakin pəncənin forması adətən dəyişmir və ayağa ehtiyatla basmaq mümkündür. Çıxıqda pəncə çox vaxt görünən şəkildə deformasiya olunur, ayağa basmaq qeyri-mümkün olur. Dəqiq fərqi yalnız həkim müayinəsi və rentgenoqrafiya göstərə bilər, buna görə şübhə olduqda həkimə müraciət etmək lazımdır.
Xeyr. Səriştəsiz düzəltmə cəhdi damar və sinirləri zədələyə, gizli sınığın qəlpələrini yerindən oynada və zədəni ağırlaşdıra bilər. Ayağı tərpətmədən fiksasiya edin, soyuq qoyun və təcili tibbi yardıma müraciət edin.
Müddət çıxığın növündən, sınığın olub-olmamasından və bağların zədələnmə dərəcəsindən asılıdır. Adətən immobilizasiya bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edir. Gipsin nə vaxt çıxarılacağına həkim nəzarət rentgenoqrafiyasının nəticələrinə əsasən qərar verir.
Əksər çıxıqlar əməliyyatsız, ağrısızlaşdırma altında düzəldilir. Əməliyyat çıxıq yerinə salınmadıqda, qeyri-stabil olduqda, sınıqla birləşdikdə və ya açıq olduqda tələb olunur. Lisfrank oynağının zədələrində cərrahi fiksasiya daha tez-tez lazım olur.
Gips çıxarıldıqdan sonra yük tədricən, həkimin icazəsi ilə artırılır. Normal yeriş adətən reabilitasiyanın gedişində bərpa olunur, idmana qayıdış isə daha çox vaxt tələb edir. Bu müddət zədənin ağırlığından və məşqlərin müntəzəmliyindən asılıdır.
Bağlar tam bərpa olunmadıqda və reabilitasiya yarımçıq qaldıqda oynağın qeyri-stabilliyi və təkrari zədə riski artır. Bunun qarşısını almaq üçün həkimin tövsiyə etdiyi immobilizasiya müddətinə əməl etmək və müalicəvi bədən tərbiyəsini sona qədər davam etdirmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
