Ayaq sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Aşağı ətraf sınığı
Xəstəlik haqqında
Ayağın sınığı zamanı onun istənilən hissəsi (bud, baldır, pəncə) zədələnə bilər. Baldır, bud, dabaqarxası və pəncə sümükləri, barmaq falangaları travmaya məruz qala bilər.
Ayaq sınığının əsas simptomları ağrılı hisslər, şişkinlik, yumşaq toxumalarda qançırlar, aşağı ətrafın funksiyasının pozulmasıdır. Tam zədələnmə zamanı ayağın qeyri-təbii hərəkətliliyi və palpasiya zamanı aşkar edilən sümük xırıltısı müəyyən edilir.
Ayaq sınığının diaqnostikası rentgen-skan məlumatlarına əsaslanır. Rentgenoqramlar zədələnmə xəttini əyani şəkildə vizuallaşdırmağa və differensial müalicənin aparılması üçün vacib olan sınığın xüsusiyyətlərini qiymətləndirməyə imkan verir. Oynaqdaxili sınıqlarda diaqnostik artroskopiya aparıla bilər.
Ayaq sınığının müalicəsi konservativ və cərrahi ola bilər. Konservativ taktika müəyyən müddətə gips immobilizasiyasını əhatə edir (yerdəyişmiş sınıqlarda əvvəlcə qırıqların əl ilə repozisiyası aparılır). Cərrahi müalicə sümüyün anatomik bütövlüyünü bərpa edən və bununla da sümük toxumasının regenerasiyasına kömək edən xüsusi fiksasiyaedici plastinkaların qoyulmasını nəzərdə tutur.
Ayaq sınığı sümük toxumasının mexaniki zədələnməsidir.
Bu xəstəliklə məşğul olan həkim: travmatoloq-ortoped.
Səbəbləri
Ayaq sınığının səbəbləri məişət, idman, istehsalat və nəqliyyat travmatizminin nəticəsi ola bilər. Xarici təsirin gücü sümük toxumasının möhkəmlik həddini aşdıqda sümük sınır. Əksər hallarda bunlar yüksək enerjili zərbələr, dartılmalar və s. olur. Bəzən patoloji sınıqlar yarana bilər – osteoporoz, osteopeniya, şiş zədələnməsi, infeksion proses və s. nəticəsində əvvəlcədən zəifləmiş sümük fonunda. Patoloji sınıqlarda sümük aşağı enerjili təsir tətbiq edildikdə belə (məsələn, yataqda dönərkən) zədələnir. Yaşlı xəstələrdə patoloji sınıqlar çox vaxt bud sümüyünün boyun nahiyəsində lokalizasiya olunur. Bu zona aşağı regenerasiya qabiliyyəti ilə xarakterizə olunur, buna görə aşağı ətrafın anatomik-funksional vəziyyətinin bərpası üçün qalça-bud oynağının endoprotezləşdirilməsi aparılır.
Təsnifat
Praktik təsnifata əsasən, ayaq sınığının aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- İzolə olunmuş və birləşmiş. Birinci halda 1 sümük, ikinci halda isə 2 və daha çox sümük zədələnir.
- Sümük qırıqlarının yerdəyişməsi ilə olan zədələnmələr və yerdəyişmə olmadan zədələnmələr.
- Tam və natamam zədələnmələr. Sümük eninə kəsikdə tamamilə zədələndikdə tam sınıqdan danışılır. Natamam sınıq həmçinin çat adlanır.
- Zədələnmələr açıq və qapalı olur. Birinci halda dəri örtüyünün bütövlüyü pozulur (yara), ikincidə isə dəri toxunulmaz qalır.
- Sınıq xəttinin istiqamətini təsvir edən eninə, çəp, burğuvari, kənar, xırdalanmış, çökmüş və digər zədələnmələr.
- Boru şəkilli sümüklərin sınıqları sümüyün gövdəsinə və ya onun son fraqmentlərinə təsir edə bilər. Sonuncu halda oynaqdaxili zədələnmələr və oynaqətrafı zədələnmələr ayırd edilir. Oynaqdaxili travmalarda oynaqlaşan sümüklərdən biri çıxa bilər – bu vəziyyət sınıq-çıxıq adlanır.
Klinik mənzərə
Ayaq sınığının klinik təzahürləri zədələnmənin miqyasından və travma keçirmiş sümüyün ölçülərindən asılıdır. Ən aydın klinik simptomatika bud, böyük qamış və ya kiçik qamış sümüyünün bütövlüyü pozulduqda müşahidə olunur. Travma nahiyəsində ayağı bükmək və ya açmaq, palpasiya etmək və zədələnmiş ayağa söykənmək cəhdi zamanı güclənən intensiv ağrı müəyyən edilir. Travmaya cavab olaraq yumşaq toxumalarda şişkinlik və qansızma yaranır. Tam sınıq zamanı sümüklərin diqqətli əl ilə yoxlanması sümük xırıltısı ilə müşayiət oluna bilər, ayaqda sümük zədələnməsinin xəttinə uyğun qeyri-təbii hərəkətlər müəyyən edilir. Sınmış sümük ətrafın deformasiyasına və qısalmasına səbəb ola bilər (nisbi uzanma nadir hallarda müşahidə olunur).
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Patoloji vəziyyətin obyektiv olaraq müəyyən edilən klinik əlamətləri ilkin diaqnoz qoymağa imkan verir. Lakin son diaqnostika rentgen-müayinəsi əsasında aparılır. Rentgenoqramlar adətən düz və yan proyeksiyada çəkilir, bəzən skan üçün əlavə proyeksiyalar tələb olunur.
Mürəkkəb klinik hallarda kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyasının aparılması tələb oluna bilər. Bu müayinələrin nəticələri xüsusilə oynağın zədələnməsi, pazşəkilli defektlərin, çoxlu miqdarda qəlpələrin olması ilə xarakterizə olunan mürəkkəb sınıqların cərrahi müalicəsinin diqqətlə planlaşdırılması üçün vacibdir.
Müalicə
Müalicə sınığın lokalizasiyasından (pəncə, baldır, bud), travmanın ağırlıq dərəcəsindən və digər xüsusiyyətlərdən müəyyən edilir.
Yerdəyişməsiz sınıqlar gips sarğısı qoyulması yolu ilə müalicə olunur. Sümük qırıqlarının hərəkətsizliyinin təmin edilməsi sümük toxumasının regenerasiyası və əmələ gəlmiş defektin sağalması üçün şərait yaradır. Yerdəyişmə ilə olan sadə sınıqlarda əvvəlcə adekvat ağrısızlaşdırma və əzələ relaksasiyası altında əl ilə düzəliş aparılır. Bundan sonra rentgen-nəzarət aparılır. Manipulyasiya uğurlu keçərsə, gips qoyulur.
Uzun boru şəkilli sümüklərin sınıqlarında yerdəyişməni aradan qaldırmaq üçün skelet dartılması aparıla bilər. Sümük qırıqlarına xüsusi konstruksiyaya fiksasiya olunan spisalar yeridilir. Asılan yüklərin çəkisi altında sümüklərin tədricən distraksiyası və onların düzgün vəziyyətinin bərpası aparılır. Bundan sonra gips sarğısı qoyulur. Bu şəraitdə sümük toxuması regenerasiya olunur.
Mürəkkəb sınıqlarda (oynaqdaxili, çoxqəlpəli, əl ilə repozisiyanın uğursuz cəhdindən sonra və s.) cərrahi müdaxilə aparılır. Bu, sümük qırıqlarının uyğunlaşdırılmasından və onların sonradan sümükdaxili spisalarla və ya sümüküstü plastinka və vintlərlə fiksasiyasından ibarətdir. Adətən travmadan 1 il sonra bu fiksatorların çıxarılması üçün təkrar əməliyyat aparılır.
Reabilitasiya
Ayaq sınıqlarından sonra reabilitasiya oynaqların işlənməsinə və immobilizasiya (hərəkətsizlik) fonunda qismən atrofiyaya uğraya bilən əzələ qruplarının funksional aktivliyinin bərpasına yönəlmişdir. Bərpaedici tövsiyələr bunlardır:
- gips immobilizasiyası saxlanılan dövrdə barmaqlar və pəncə ilə hərəkətlərin müntəzəm yerinə yetirilməsi (bu, neyro-əzələ yaddaşını təlim edir və gips götürüldükdən sonra aktiv reabilitasiyanı sürətləndirir);
- sümük mozolu formalaşdıqdan sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi hərəkətlərinin yerinə yetirilməsi;
- mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdıran və sümük regenerasiyasını sürətləndirən fizioterapevtik prosedurların aparılması;
- əzələlərin funksional vəziyyətini yaxşılaşdıran masaj kursunun aparılması.
Bəzi hallarda ayaq sınığından sonra kompleks reabilitasiyada teypləmə tətbiq olunur.
Profilaktika
Ayaq sınığının profilaktikası travmatizmin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. İdmançılar, dağçılar, alpinistlər və motoyarışçılar üçün fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə mütləqdir.
Yadda saxla!
Bud sümüyünün sınığı kifayət qədər məkrli vəziyyətdir. Zədələnmənin bitişməsi üçün xəstənin bir neçə ay gipsdə qalmalı olmasından başqa, ilk 3 sutkada yağ emboliyası riski də mövcuddur. Bud sümüyündə olan yağ hissəcikləri qan dövranına daxil ola və qidalandırıcı damarı tıxaya bilər. Əgər yağ embolu ağciyər arteriyalarına düşərsə, bu, ağır ağırlaşmaya – kəskin tənəffüs çatışmazlığına səbəb ola bilər (insanın həyatını xilas etmək üçün dərhal reanimasiya və sonrakı intensiv terapiya tələb olunur). Buna görə bud sınıqları olan bütün xəstələr ümumi vəziyyətə nəzarət etmək üçün 1-2 həftə, bəzən daha uzun müddət stasionarda qalmalıdırlar.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
