Ayaq sümüklərinin sınıqları ayaq darağı, daraqönü və falanqa sümüklərinin müxtəlif travmatik zədələrini əhatə edir. Müalicə sınığın lokalizasiyası və stabilliyinə görə dəyişir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Pəncə sümüklərinin sınığı
- daraqönü sümüklərinin sınığı
- daraq sümüklərinin sınığı
- ayaq barmaqlarının falanqa sınığı
Xəstəlik haqqında
Ayaq sümüklərinin sınığı pəncəni təşkil edən sümüklərdən birinin və ya bir neçəsinin travma nəticəsində bütövlüyünün pozulmasıdır. Pəncədə 26 sümük var və onlar üç şöbəyə bölünür: arxa (aşıq və daban sümükləri), orta (qayıqvari, kubvari və pazvari sümüklər) və ön şöbə (daraq sümükləri və barmaq falanqaları). Ən çox ayaq barmaqlarının və daraq sümüklərinin sınıqları rast gəlinir; daban və aşıq sümüklərinin sınıqları daha az olur, lakin daha ağır gedir.
Pəncənin iki əsas funksiyası var – dayaq (yeriş və dayanma zamanı bədən çəkisini daşımaq, zərbəni amortizasiya etmək) və hərəkət (səthdən itələnmə). Buna görə hətta bir sümüyün sınığı və anatomiyanın pozulması bütün aşağı ətrafın işinə təsir göstərir.
Bu sınıqlar istənilən yaşda – uşaqlarda, idmançılarda, ağır fiziki işlə məşğul olanlarda və osteoporozu olan ahıl insanlarda yaranır. Bəzi sınıqlar, xüsusən stress sınıqları və daraq sümüklərinin əsasının zədələri, ilk vaxtlar adi əzilmə kimi qəbul edilir və diqqətdən kənarda qalır. Lakin vaxtında və düzgün müalicə olunmayan sınıq yanlış bitişmə, xroniki ağrı, yastıpəncəlik və artroza səbəb ola bilər.
Səbəbləri
Ayaq sümüklərinin sınıqlarının əksəriyyəti birbaşa travmanın nəticəsidir, daha az hallarda isə qüvvə pəncəyə dolayı yolla ötürülür. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Ayağın üstünə ağır əşyanın düşməsi və ya əzilmə – daraq sümüklərinin və falanqaların sınıqlarının tipik səbəbidir;
- Barmağın sərt əşyaya (mebel, qapı) vurulması – ayaq barmaqlarının sınıqları çox vaxt məişətdə belə yaranır;
- Hündürlükdən ayaq üstə düşmə – daban və aşıq sümüklərinin sınıqlarına səbəb olur; bu zaman onurğanın sınığı da mümkündür;
- Pəncənin burulması – burxulma zamanı beşinci daraq sümüyünün əsası və daraqönü sümükləri qopma tipli sınıq ala bilər;
- Yol-nəqliyyat hadisələri və istehsalat travmaları – çox vaxt çoxsaylı və sınıqlı çıxıqlara səbəb olur;
- Təkrarlanan monoton yük – uzunmüddətli yeriş, qaçış, məşq yükünün qəfil artırılması stress sınıqlarına (“marş sınığı”) gətirib çıxarır;
- Osteoporoz və ahıl yaş – sümük möhkəmliyi azalır, sınıq kiçik travmadan da yarana bilər;
- Şəkərli diabet və ayağın sinirlərinin zədələnməsi – həssaslıq azaldığından sınıq hiss edilmədən yaranıb irəliləyə bilər;
- Yastıpəncəlik, yararsız ayaqqabı, qidalanmada kalsium və D vitamini çatışmazlığı.
Pəncənin orta şöbəsindəki daraqönü sümüklərinin (qayıqvari, kubvari, pazvari) sınıqları tez-tez çıxıqlarla birləşir, çünki travma eyni zamanda bağ aparatını da zədələyir.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə arxa şöbənin (daban, aşıq sümükləri), orta şöbənin (qayıqvari, kubvari və pazvari daraqönü sümükləri) və ön şöbənin (daraq sümükləri, falanqalar) sınıqları ayırd edilir. Ayrı qrup kimi beşinci daraq sümüyünün əsasının sınıqları qeyd olunur – onların bir hissəsi qan təchizatının zəif olduğu zonada yerləşir və yavaş bitişir.
Sınığın xarakterinə görə:
- yerdəyişməsiz və yerdəyişməli sınıqlar;
- qapalı (dəri bütövdür) və açıq (dəridə yara var) sınıqlar;
- oynaqdaxili və oynaqdankənar sınıqlar;
- çoxqəlpəli, qopma tipli və sıxılma sınıqları;
- izolə (bir sümük), çoxsaylı (iki və daha çox sümük) və kombinə olunmuş (sınıq çıxıqla və ya digər zədələrlə birləşir) sınıqlar;
- stress sınıqları – təkrarlanan yükdən yaranan çatlar.
Klinik mənzərə
Ayaq sümüklərinin sınığının əsas əlamətləri:
- pəncədə intensiv ağrı, ayağa basdıqda və yerimək cəhdi zamanı güclənir;
- pəncənin şişməsi, şiş topuq oynağına və baldıra keçə bilər;
- göyərmə (hematoma), bəzən bir neçə gün sonra pəncənin altında görünür;
- zədə yerinə toxunduqda kəskin ağrı;
- pəncənin formasının dəyişməsi, barmağın əyilməsi və ya qısalması;
- ayağa tam basmağın və normal yerişin mümkün olmaması, axsama;
- sümük qəlpələrinin xırıltısı (krepitasiya) (yoxlamaq olmaz – bu, yalnız həkim müayinəsi zamanı qeyd edilə bilər).
Stress sınıqlarında ağrı tədricən yaranır: əvvəlcə yalnız yük zamanı, sonra isə istirahətdə də hiss olunur, pəncənin üst səthində məhdud şiş olur. Uşaqlarda sınıq sümüyün böyümə zonasından keçə bilər, buna görə uşaqlarda hər bir pəncə travması həkim müayinəsi tələb edir. Ahıl insanlarda və diabeti olanlarda ağrı az ifadəli ola bilər.
Təcili 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: açıq yara varsa və ya sümük qəlpəsi görünürsə; güclü qanaxma varsa; pəncə kəskin deformasiya olunubsa; barmaqlar soyuq, solğun və ya göyümtüldürsə, keyimə varsa; ağrı sürətlə artır və pəncə gərilərək bərkiyirsə; insan hündürlükdən düşübsə və belində, boynunda ağrı varsa – bu, onurğa və ya çanaq zədəsinə işarə ola bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz travmatoloq-ortoped tərəfindən qoyulur.
- Anamnez – travmanın mexanizmi, ağrının yaranma vaxtı (qəfil və ya tədricən), məşq yükü, müşayiətedici xəstəliklər (osteoporoz, diabet);
- Obyektiv müayinə – pəncənin baxışı və palpasiyası, ən ağrılı nöqtələrin müəyyən edilməsi, dərinin vəziyyəti, pəncədə nəbzin, həssaslığın və barmaq hərəkətlərinin yoxlanılması;
- Rentgenoqrafiya – əsas müayinədir; adətən iki-üç proyeksiyada aparılır, sınıq xəttini, qəlpələrin yerdəyişməsini və oynağın iştirakını göstərir;
- Kompüter tomoqrafiyası – daban, aşıq və digər daraqönü sümüklərinin mürəkkəb sınıqlarında, oynaqdaxili zədələrdə və əməliyyatın planlaşdırılmasında;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – stress sınıqlarını erkən mərhələdə aşkar edir (rentgen ilk həftələrdə normal ola bilər), bağların zədələnməsini qiymətləndirir;
- Əlavə müayinələr – osteoporoz şübhəsində sümük sıxlığının ölçülməsi (densitometriya), diabet şübhəsində qan şəkəri, əməliyyatdan əvvəl ümumi analizlər.
Differensial diaqnostika bağların cırılması, Lisfrank oynağının zədəsi, ayaq altı fassiyasının iltihabı və podaqra tutması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- sınığın bitişməməsi və ya gec bitişməsi (xüsusən beşinci daraq sümüyünün əsasında, aşıq və qayıqvari sümüklərdə);
- qəlpələrin yanlış bitişməsi, pəncənin deformasiyası, ayaqqabı geyinməkdə çətinlik;
- posttravmatik artroz və xroniki ağrı, xüsusən oynaqdaxili sınıqlardan sonra;
- uzununa və eninə yastıpəncəlik;
- aşıq sümüyünün avaskulyar nekrozu;
- kompartment sindromu – ağır əzilmə travmalarında;
- açıq sınıqlarda infeksiya, sümüyün iltihabı (osteomielit);
- hərəkətsizlik dövründə dərin venaların trombozu, kompleks regional ağrı sindromu.
Müalicə
Müalicənin məqsədi pəncənin anatomiyasını mümkün qədər dəqiq bərpa etmək və sümüyün düzgün bitişməsi üçün şərait yaratmaqdır. Taktika sınığın yerindən, yerdəyişmədən və stabillikdən asılıdır.
İlk yardım. Ayağa yük qoymayın, pəncəni şina və ya sərt vasitə ilə hərəkətsizləşdirin, sıx ayaqqabını ehtiyatla çıxarın, parça üzərindən soyuq qoyun və ayağı yuxarı qaldırın. Qəlpələri “yerinə salmağa” çalışmayın. Açıq yarada təmiz sarğı qoyun və 103-ə zəng edin.
Konservativ müalicə əksər sadə sınıqlarda tətbiq olunur:
- barmaq falanqalarının sınıqlarında zədəli barmaq qonşu barmağa leykoplastrla bağlanır və ya şina qoyulur, sərt altlıqlı ayaqqabı tövsiyə edilir; bir neçə barmağın sınığında gips immobilizasiyası lazım ola bilər;
- daraq sümüklərinin yerdəyişməsiz sınıqlarında gips sarğısı və ya ortopedik ortez (fiksasiyaedici çəkmə) tətbiq olunur, yük həkim icazəsi ilə tədricən artırılır;
- qayıqvari, kubvari və pazvari sümüklərin yerdəyişməsiz sınıqlarında şiş azaldıqdan sonra pəncənin qövsünü dəstəkləyən gips sarğısı qoyulur; immobilizasiya bir neçə həftə davam edir;
- stress sınıqlarında əsas müalicə yükün azaldılması, ortopedik ayaqqabı və ya ortezdir.
Dərman müalicəsi qısa müddətli ağrıkəsicilər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatları, risk olduqda tromboz profilaktikası üçün antikoaqulyantları, açıq sınıqlarda antibiotikləri və tetanus profilaktikasını əhatə edə bilər. Osteoporoz aşkar edildikdə həkim sümük toxumasını möhkəmləndirən müalicə təyin edir.
Nə etmək olmaz: ağrıya baxmayaraq ayağa basmağa davam etmək, zədə yerini ilk günlərdə isitmək və massaj etmək, gipsi və ya ortezi özbaşına çıxarmaq, ağrıkəsiciləri nəzarətsiz qəbul etmək, xalq üsulları ilə müalicə olunmaq.
Cərrahi müalicə
Əməliyyat qəlpələrin əhəmiyyətli yerdəyişməsində, oynaqdaxili sınıqlarda, bir neçə daraq sümüyünün sınığında, qeyri-stabil və açıq sınıqlarda, eləcə də konservativ müalicə nəticəsiz olduqda tövsiyə olunur. Yerdəyişmiş qəlpələrin qapalı düzəldilməsi pəncədə tez-tez təkrari yerdəyişmə ilə nəticələnir, buna görə anatomiya çox vaxt açıq repozisiya ilə bərpa edilir.
Qəlpələr spitsalar, vintlər və ya plastinalarla fiksasiya olunur; ağır yumşaq toxuma zədəsində xarici fiksasiya aparatı tətbiq edilə bilər. Daban sümüyünün sınıqlarında əməliyyat adətən şiş çəkildikdən sonra aparılır. Oynaqdaxili sınıqlar xüsusi diqqət tələb edir, çünki gələcəkdə artroz və yastıpəncəlik riskini artırır. Ağır artroz inkişaf etdikdə oynağın hərəkətsizləşdirilməsi (artrodez) əməliyyatı aparıla bilər.
Reabilitasiya
Reabilitasiya pəncənin dayaq və hərəkət funksiyalarının mümkün qədər tam bərpasına yönəlib və aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
- immobilizasiya dövründə ayağı yüksəkdə saxlamaq, barmaqlarla və qonşu oynaqlarla hərəkətlər etmək;
- gips çıxarıldıqdan sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi – oynaqlarda hərəkət həcminin bərpası, pəncə və baldır əzələlərinin möhkəmləndirilməsi, tarazlıq məşqləri;
- fizioterapevtik prosedurlar və bərpaedici masaj kursu;
- yükün tədricən, həkim nəzarəti altında artırılması;
- ortopedik içlik və ayaqqabı – pəncənin qövslərini dəstəkləmək üçün.
Bərpa müddəti sınığın yerindən və ağırlığından asılıdır, idmana qayıdış haqqında qərarı həkim nəzarət rentgenoqrafiyasından sonra verir.
Profilaktika
Ayaq sümüklərinin sınıqlarının profilaktikası məişətdə, idmanda və istehsalatda travmaların qarşısının alınmasına və sümüklərin möhkəmliyinin qorunmasına yönəlib:
- rahat, pəncəni yaxşı saxlayan ayaqqabı geyinmək; istehsalatda qoruyucu burunluğu olan iş ayaqqabısından istifadə etmək;
- qaçış və yeriş yükünü tədricən artırmaq, idmana uyğun ayaqqabı seçmək, məşqlər arasında bərpaya vaxt ayırmaq;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq: gecə işıqlandırması, sürüşməyən örtüklər, keçidlərdə əşyaların olmaması;
- qidalanmada kifayət qədər kalsium və D vitamini almaq, fiziki cəhətdən fəal olmaq;
- ahıl yaşda və risk qrupunda osteoporoz baxımından həkim müayinəsindən keçmək;
- şəkərli diabeti olanlar ayaqlarını hər gün yoxlamalı və şəkər səviyyəsini nəzarətdə saxlamalıdırlar.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ayaq sümüklərinin sınığı şübhəsində travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. Osteoporoz və ya diabet aşkar edildikdə müalicəyə müvafiq olaraq endokrinoloq qoşulur, bərpa dövründə isə reabilitoloq kömək edir.
Yadda saxla!
- Ayaq sümüklərinin sınıqları tez-tez lazımınca qiymətləndirilmir – travmadan sonra ayağa basmaq ağrılıdırsa, rentgen müayinəsi vacibdir.
- Stress sınıqları tədricən yaranır və ilk həftələrdə rentgendə görünməyə bilər; yükdən sonra davamlı ağrı həkimə müraciət üçün səbəbdir.
- Hündürlükdən düşmə zamanı daban sümüyünün sınığı ilə birlikdə onurğanın zədəsi də istisna edilməlidir.
- Pəncənin anatomiyasının dəqiq bərpası və reabilitasiyanın tam aparılması gələcəkdə xroniki ağrının və deformasiyanın qarşısını alır.
Suallar və cavablar
Yerdəyişməsiz kiçik barmaq sınıqları çox vaxt sadə üsullarla – qonşu barmağa bağlama və sərt altlıqlı ayaqqabı ilə müalicə olunur. Lakin bunu yalnız həkim müayinəsi və rentgenoqrafiyadan sonra etmək lazımdır. Baş barmağın, oynağa keçən və yerdəyişməli sınıqlar başqa müalicə tələb edə bilər.
Xeyr. Daraq sümüklərinin bəzi sınıqlarında, stress sınıqlarında və barmaq sınıqlarında insan axsayaraq da olsa yeriyə bilər. Travmadan sonra ağrı, şiş və göyərmə davam edirsə, həkim müayinəsindən keçmək və rentgen çəkdirmək lazımdır.
Stress sınığı sümükdə təkrarlanan yük nəticəsində yaranan çatdır, çox vaxt daraq sümüklərində rast gəlinir. Ağrı tədricən başlayır, əvvəlcə yük zamanı, sonra istirahətdə də hiss olunur, pəncənin üst səthində şiş yaranır. İlk mərhələdə rentgendə görünməyə bilər, belə halda həkim maqnit-rezonans tomoqrafiyası təyin edə bilər.
Bitişmə müddəti sümükdən, sınığın növündən, yaşdan və ümumi sağlamlıqdan asılıdır. Barmaq sınıqları daha tez, daban, aşıq və beşinci daraq sümüyünün əsasının sınıqları isə daha uzun müddətə bitişir. Siqaret çəkmək və diabet bitişməni ləngidə bilər.
Uzunmüddətli hərəkətsizlikdən sonra əzələlər zəifləyir, qan və limfa dövranı yavaş bərpa olunur, buna görə axşamlar yüngül şiş və yorğunluq normal sayıla bilər. Ayağı yüksəkdə saxlamaq və müalicəvi bədən tərbiyəsi kömək edir. Şiş kəskin artır, baldırda ağrı və qızartı yaranırsa, təcili həkimə müraciət etmək, qəfil nəfəs darlığı və ya döş qəfəsində ağrı olarsa, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Əməliyyat qəlpələrin əhəmiyyətli yerdəyişməsində, oynaqdaxili və açıq sınıqlarda, bir neçə sümüyün sınığında və konservativ müalicə nəticəsiz olduqda tövsiyə olunur. Qərarı travmatoloq-ortoped rentgen və kompüter tomoqrafiyasının nəticələrinə əsasən verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
