Baldır sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Böyük qamış sümüyünün sınığı
- kiçik qamış sümüyünün sınığı
- tibia-fibula sınığı
- krus sınığı
Xəstəlik haqqında
Baldır diz oynağı ilə ayaq biləyi oynağı arasında yerləşən aşağı ətraf seqmentidir. Onun sümük əsasını iki sümük təşkil edir: daxili tərəfdə yerləşən, əsas yükü daşıyan böyük qamış sümüyü (tibia) və xarici tərəfdə yerləşən, daha nazik kiçik qamış sümüyü (fibula). Baldır sınığı bu sümüklərdən birinin və ya hər ikisinin bütövlüyünün pozulmasıdır.
Bu, aşağı ətrafın ən çox rast gəlinən sınıqlarındandır. Zədə hər yaşda baş verə bilər: gənclərdə daha çox yol-nəqliyyat hadisələri, idman və hündürlükdən yıxılma, ahıl yaşlı insanlarda isə sümüklərin kövrəkliyi fonunda adi yıxılma səbəb olur. Böyük qamış sümüyünün ön səthi bilavasitə dərinin altında yerləşdiyinə görə burada açıq sınıqlar digər nahiyələrə nisbətən tez-tez rast gəlinir.
Sınıq yerdəyişməsiz və ya yerdəyişməli ola bilər. Yuxarı hissədə (kondillər nahiyəsində) sınıq diz oynağına, aşağı hissədə (topuqlar nahiyəsində) isə ayaq biləyi oynağına keçə bilər. Belə oynaqdaxili zədələr xüsusi diqqət tələb edir, çünki oynaq səthinin dəqiq bərpa olunmaması gələcəkdə artroza səbəb olur. Müalicə taktikası — sarğı ilə fiksasiya, dartılma və ya əməliyyat — sınığın yeri, xarakteri, yumşaq toxumaların vəziyyəti və pasiyentin ümumi sağlamlığı nəzərə alınaraq seçilir. Vaxtında və düzgün müalicə ilə əksər hallarda ayağın funksiyası yaxşı bərpa olunur.
Səbəbləri
Baldır sınıqları məişət, idman, yol-nəqliyyat və ya istehsalat travmaları nəticəsində yaranır. Sümüyün necə sınacağı zərbənin gücündən, istiqamətindən və tətbiq olunduğu nöqtədən asılıdır.
- Birbaşa zərbə — avtomobilin bamperi ilə vurulma, ağır əşyanın düşməsi, idmanda zərbə; çox vaxt köndələn və ya xırdalanmış sınıq, eləcə də yumşaq toxumaların ciddi zədələnməsi ilə müşayiət olunur.
- Dolayı travma (burulma) — ayaq yerə dirənmiş halda bədənin kəskin dönməsi; xizək, futbol və digər idman növlərində vintvari və çəp sınıqlar belə yaranır.
- Hündürlükdən yıxılma və ayaq üstə düşmə — böyük qamış sümüyünün kondillərinin basılmış (kompressiya) sınıqlarına və ya ayaq biləyi oynağına keçən aşağı hissənin sınığına səbəb olur.
- Ayağın kəskin içəri və ya çölə burulması — buzlu yolda, pilləkəndə, qeyri-bərabər səthdə; topuq sınıqları ən çox belə yaranır.
- Təkrarlanan yüklənmə — uzun məsafəyə qaçış, uzun yürüşlər, rəqs zamanı sümükdə mikroçatlar yığılır və stress sınığı əmələ gəlir; idmançılarda və hərbçilərdə daha çox rast gəlinir.
- Sümüyün zəifləməsi — osteoporoz, D vitamini çatışmazlığı, uzunmüddətli hormon müalicəsi, sümük kistaları və şişləri zamanı sınıq kiçik güc təsirindən də yarana bilər (patoloji sınıq).
Risk amillərinə həmçinin alkoqol sərxoşluğu, təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməməsi, əzələlərin zəifliyi və müvazinət pozğunluqları, ahıl yaş aiddir. Yeriməyi təzə öyrənən kiçik uşaqlarda adi yıxılma böyük qamış sümüyünün spiralvari çatına səbəb ola bilər.
Təsnifat
Baldır sınıqları bir neçə əlamətə görə təsnif edilir:
- yerləşməsinə görə: yuxarı hissənin sınıqları (böyük qamış sümüyünün kondilləri və qabarcığı, kiçik qamış sümüyünün başı və boynu), orta hissənin — sümüklərin gövdəsinin (diafizar) sınıqları, aşağı hissənin sınıqları (topuqlar, böyük qamış sümüyünün aşağı oynaq səthi);
- dərinin bütövlüyünə görə: qapalı (dəri zədələnməyib) və açıq (yara sınıq yeri ilə əlaqəlidir, bəzən sümük qırığı görünür) sınıqlar;
- sınıq xəttinin istiqamətinə görə: köndələn, çəp, vintvari (spiral), xırdalanmış və seqmentar sınıqlar;
- qırıqların vəziyyətinə görə: yerdəyişməsiz və yerdəyişməli sınıqlar;
- oynağa münasibətinə görə: oynaqdankənar və oynaqdaxili sınıqlar;
- zədələnmiş sümüklərin sayına görə: yalnız böyük və ya yalnız kiçik qamış sümüyünün sınığı, hər iki sümüyün sınığı; topuq sınıqları bir, iki və ya üç topuqlu ola bilər.
Klinik mənzərə
Sınığın əlamətləri onun yerindən və ağırlığından asılıdır. Yerdəyişməli sınıqda əlamətlər aydın olur, yerdəyişməsiz və stress sınıqlarında isə zədəni əzilmə və ya burxulma ilə səhv salmaq olar.
- travma anında kəskin ağrı, ayağı tərpətməyə və ona dayanmağa çalışarkən ağrının güclənməsi;
- zədə nahiyəsində şişkinlik və qançır, bəzən dəridə qanlı qovuqcuqlar;
- baldırın formasının dəyişməsi, ayağın qısalması və ya qeyri-təbii bucaq altında əyilməsi;
- ayağa dayaq funksiyasının itməsi — insan zədələnmiş ayağın üstünə basa bilmir;
- sümük qırıqlarının sürtünməsindən yaranan xırıltı (krepitasiya) — onu xüsusi olaraq yoxlamaq olmaz;
- açıq sınıqda — yara, qanaxma, bəzən yarada sümük qırığının görünməsi;
- oynaqdaxili sınıqda — diz və ya ayaq biləyi oynağının həcmcə böyüməsi (oynaqda qan yığılması — hemartroz), hərəkətlərin kəskin məhdudlaşması.
Kiçik qamış sümüyünün təcrid olunmuş sınığında insan hətta ayağa basa bilər, ağrı isə orta dərəcəli olur, ona görə belə zədələr tez-tez gec aşkarlanır. Stress sınığı yüklənmə zamanı artan, istirahətdə azalan, tədricən güclənən ağrı ilə özünü göstərir. Kiçik uşaqlar ağrının yerini dəqiq göstərə bilmir: onlar sadəcə axsamağa və ya yeriməkdən imtina etməyə başlayır. Ahıl insanlarda sınıq bəzən kiçik yıxılmadan sonra da baş verir.
Dərhal 103 çağırmaq lazımdır, əgər sınıq açıqdırsa və ya güclü qanaxma varsa; ayağın formasının aydın dəyişməsi görünürsə; şinanın və ya gipsin altında ağrı dözülməz şəkildə artırsa və ağrıkəsicilərlə keçmirsə; pəncə soyuq, solğun və ya göyümtül olursa, barmaqlarda keyləşmə, hissiyyatın azalması və hərəkət çətinliyi yaranırsa. Sonuncu əlamətlər damar və sinirlərin sıxılmasının, kompartment sindromunun xəbərçisi ola bilər və təxirəsalınmaz yardım tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu travmatoloq-ortoped qoyur. Həkim zədənin necə baş verdiyini (yıxılma, zərbə, burulma), ağrının xarakterini, əvvəlki travmaları və xroniki xəstəlikləri soruşur. Baxış zamanı ayağın forması, şişkinlik, dərinin vəziyyəti, pəncədə nəbz, dərinin rəngi və temperaturu, barmaqların hissiyyatı və hərəkəti mütləq yoxlanılır — bu, damar və sinir zədələnməsini vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
- Rentgenoqrafiya — əsas müayinə üsuludur; ən azı iki proyeksiyada, diz və ayaq biləyi oynaqları da daxil olmaqla aparılır. Sınıq xəttini, qırıqların sayını və yerdəyişməsini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiyası — oynaqdaxili və xırdalanmış sınıqlarda qırıqların dəqiq vəziyyətini qiymətləndirir, əməliyyatın planlaşdırılmasına kömək edir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası — bağların, menisklərin, qığırdağın zədələnməsini, eləcə də rentgendə görünməyən stress sınıqlarını aşkar edir.
- Damarların ultrasəs (dupleks) müayinəsi — damar zədələnməsindən və ya dərin venaların trombozundan şübhələnildikdə aparılır.
- Laborator analizlər — əməliyyata hazırlıq zamanı qanın ümumi analizi, laxtalanma göstəriciləri və digər müayinələr; kiçik travmadan yaranan və ya təkrarlanan sınıqlarda sümük sıxlığı (densitometriya) və D vitamininin səviyyəsi qiymətləndirilir.
Differensial diaqnostika əzilmə, bağların burxulması və cırılması, Axilles vətərinin cırılması və patoloji sınıqlarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- kompartment sindromu — şişkinlik nəticəsində əzələ qatlarında təzyiqin artması, damar və sinirlərin sıxılması; təcili cərrahi yardım tələb edir;
- infeksiya — xüsusən açıq sınıqlarda və əməliyyatdan sonra, ağır hallarda sümük iltihabı (osteomielit);
- dərin venaların trombozu və ağciyər arteriyasının tromboemboliyası — uzunmüddətli hərəkətsizlik fonunda;
- qaynamanın ləngiməsi və ya yalançı oynağın əmələ gəlməsi — xüsusən siqaret çəkənlərdə, şəkərli diabeti və zəif qan təchizatı olan pasiyentlərdə;
- düzgün olmayan qaynama — ayağın əyriliyi, qısalması, yerişin pozulması;
- posttravmatik artroz — oynaqdaxili sınıqlardan sonra diz və ya ayaq biləyi oynağında davamlı ağrı və hərəkət məhdudluğu;
- oynaqların sərtliyi (kontraktura) və əzələlərin zəifləməsi.
Müalicə
Müalicənin məqsədi sümük qırıqlarını düzgün vəziyyətə gətirmək, onları sınıq qaynayana qədər etibarlı şəkildə saxlamaq və ayağın funksiyasını bərpa etməkdir. Taktikanı travmatoloq-ortoped sınığın tipinə, yumşaq toxumaların vəziyyətinə, yaşa və pasiyentin fəallıq səviyyəsinə görə seçir.
İlk yardım. Ayağı düzəltməyə və zədələnmiş ayağın üstünə basmağa cəhd etmək olmaz. Ayaq əldə olan vasitələrlə (taxta, karton, sərt əşya) diz və ayaq biləyi oynaqlarını tutmaqla hərəkətsizləşdirilir, açıq yara təmiz sarğı ilə örtülür, zədə nahiyəsinə parçaya bükülmüş soyuq qoyulur və tibbi yardım çağırılır.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və stabil sınıqlarda, eləcə də əməliyyata əks-göstərişlər olduqda tətbiq edilir. Sümüklər gips, polimer sarğı və ya ortezlə fiksasiya olunur. Yerdəyişmə olduqda əvvəlcə anesteziya altında qırıqlar əl ilə yerinə qoyulur (reponasiya), sonra sarğı qoyulur və vəziyyət rentgenlə izlənilir. Bəzən müvəqqəti olaraq skelet dartılması tətbiq edilir. Uşaqlarda sümüklər daha tez qaynadığından sınıqların çoxu konservativ yolla müalicə olunur.
Cərrahi müalicə yerdəyişməli, qeyri-stabil, oynaqdaxili və açıq sınıqlarda, eləcə də konservativ müalicə uğursuz olduqda göstərişdir. Əsas üsullar:
- böyük qamış sümüyünün kanalına blokajlı metal milin yeridilməsi (intramedullar osteosintez) — gövdə sınıqlarında tez-tez istifadə olunan, erkən hərəkətə imkan verən üsul;
- lövhə və vintlərlə fiksasiya — oynaqdaxili və oynağa yaxın sınıqlarda oynaq səthini dəqiq bərpa etməyə imkan verir;
- xarici fiksasiya aparatları — açıq sınıqlarda, yumşaq toxumaların ciddi zədələnməsində və ya mərhələli müalicənin ilk addımı kimi.
Dərman müalicəsi köməkçi xarakter daşıyır: ağrıkəsicilər və iltihabəleyhinə preparatlar, açıq sınıqlarda və əməliyyat zamanı antibiotiklər, hərəkətsizlik dövründə tromboz riskini azaltmaq üçün antikoaqulyantlar. Bütün preparatları yalnız həkim təyin edir.
Evdə ayağı bir qədər yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə saxlamaq, barmaqları tez-tez tərpətmək, gipsi islatmamaq və altına əşya soxmamaq, həkimin icazə verdiyi yüklənmə rejiminə ciddi əməl etmək lazımdır. Gipsi özbaşına çıxarmaq, kəsmək və ya vaxtından əvvəl ayağa tam yüklənmək olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müalicənin ilk günlərindən başlayır və sınıq qaynadıqdan sonra da davam edir. İlk mərhələdə barmaqların və sərbəst oynaqların hərəkəti, bud əzələləri üçün statik məşqlər, qoltuqağaclarla yerimə öyrədilir. Sarğı çıxarıldıqdan və ya həkim icazə verdikdən sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi diz və ayaq biləyi oynaqlarının hərəkətliliyini, əzələ gücünü və müvazinəti bərpa etməyə yönəlir; fizioterapiya və masaj köməkçi rol oynayır. Ayağa yüklənmə tədricən, rentgen nəzarəti ilə artırılır. Bərpa müddəti sınığın növündən, müalicə üsulundan, yaşdan və ümumi sağlamlıqdan asılıdır və bir neçə aydan bir ilədək çəkə bilər. İdmana və ağır fiziki işə qayıdış haqqında qərarı həkim verir.
Profilaktika
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək, yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək, velosiped və motosikl sürərkən qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- buzlu havada sürüşməyən altlıqlı ayaqqabı geyinmək, ehtiyatla yerimək;
- hündürlükdə işləyərkən sığorta vasitələrindən istifadə etmək;
- idmandan əvvəl isinmə hərəkətləri etmək, qoruyucu qalxanlardan istifadə etmək, yüklənməni tədricən artırmaq;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq: sürüşkən xalçaları aradan qaldırmaq, pilləkənlərdə tutacaq və yaxşı işıqlandırma təmin etmək;
- kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanmaq, osteoporozu vaxtında aşkar edib müalicə etmək;
- alkoqoldan sui-istifadə etməmək — o, travma riskini kəskin artırır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Baldır sınığı şübhəsi olduqda travmatoloq-ortopedə və ya ən yaxın travma məntəqəsinə müraciət etmək lazımdır; ağır travmada 103 çağırılır. Uşaqları uşaq travmatoloqu müayinə edir.
Yadda saxla!
- Baldırda travmadan sonra kəskin ağrı, şişkinlik və ayağa basa bilməmək sınıq ehtimalını göstərir — rentgen müayinəsi mütləqdir.
- Ayağı özünüz düzəltməyə çalışmayın: onu hərəkətsizləşdirin və tibbi yardım çağırın.
- Gips altında artan ağrı, keyləşmə və barmaqların rənginin dəyişməsi təcili vəziyyətdir.
- Sınığın qaynaması vaxt tələb edir; yüklənməni yalnız həkimin icazəsi ilə artırın.
- Reabilitasiya məşqləri müalicənin ayrılmaz hissəsidir — ayağın tam funksiyası məhz onlardan asılıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Müalicəni travmatoloq-ortoped sınığın yerini, yerdəyişməni, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakını, yumşaq toxumaların vəziyyətini və pasiyentin ümumi sağlamlığını nəzərə alaraq seçir. Stabil, yerdəyişməsiz sınıqlar çox vaxt sarğı ilə müalicə olunur, yerdəyişməli və oynaqdaxili sınıqlarda isə əksər hallarda əməliyyat tövsiyə edilir.
Qaynama müddəti sınığın yerindən, növündən, müalicə üsulundan, yaşdan və ümumi sağlamlıqdan asılıdır. Böyük qamış sümüyünün gövdəsinin sınıqları adətən bir neçə ay ərzində qaynayır, uşaqlarda bu proses daha tez gedir. Siqaret çəkmə, şəkərli diabet və qidalanma çatışmazlığı qaynamanı ləngidir. Sınığın qaynadığını həkim rentgen müayinəsi ilə müəyyən edir.
Bu, sınığın növündən və fiksasiya üsulundan asılıdır. Bəzi stabil sınıqlarda və müəyyən əməliyyatlardan sonra həkim qismən yüklənməyə erkən icazə verir, digər hallarda isə uzun müddət yalnız qoltuqağaclarla, ayağa basmadan yerimək lazımdır. Yüklənmə rejimini yalnız həkim müəyyən edir.
Həmişə yox. Əgər metal konstruksiya narahatlıq yaratmırsa, bir çox hallarda, xüsusən ahıl yaşlı insanlarda, onu yerində saxlamaq olar. Konstruksiya ağrı, dərinin qıcıqlanması və ya infeksiyaya səbəb olarsa, eləcə də gənc və fəal pasiyentlərdə sınıq tam qaynadıqdan sonra onun çıxarılması məsələsi müzakirə edilir.
Bəli. Kiçik qamış sümüyünün təcrid olunmuş sınığında, stress sınıqlarında və bəzi yerdəyişməsiz sınıqlarda insan ayağa basa bilir, ağrı isə orta dərəcəli olur. Travmadan sonra ağrı və şişkinlik bir neçə gün ərzində azalmırsa, mütləq rentgen müayinəsindən keçmək lazımdır.
Baldırın və pəncənin şişkinliyi sarğı çıxarıldıqdan sonra da uzun müddət, xüsusən axşamlar saxlanıla bilər — bu, normal bərpa prosesinin bir hissəsidir. Ayağı yuxarı qaldırmaq, müntəzəm məşq etmək və həkimin tövsiyəsi ilə elastik sarğıdan istifadə etmək kömək edir. Şişkinlik qəfildən artarsa, baldırda ağrı və qızartı yaranarsa, təcili həkimə müraciət edin — bu, tromboz əlaməti ola bilər. Təngnəfəslik və ya döş qəfəsində ağrı əmələ gələrsə, dərhal 103-ə zəng edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
