Bədən çəkisinin çatışmazlığı boya nisbətən çəkinin normadan az olması və ya qısa müddətdə əhəmiyyətli arıqlamadır. Qidalanma çatışmazlığının, xroniki xəstəliklərin və ya psixoloji problemlərin əlaməti ola bilər. Səbəbi aydınlaşdırılmalı və qidalanma fərdi bərpa edilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Arıqlıq
- çəki defisiti
- protein-enerji çatışmazlığı
- kaxeksiya
- qidalanma çatışmazlığı
Xəstəlik haqqında
Bədən çəkisinin çatışmazlığı insanın çəkisinin boyuna nisbətən normadan az olması və ya qısa müddətdə nəzərəçarpacaq arıqlamadır. Böyüklərdə onu bədən kütləsi indeksi (BKİ) ilə qiymətləndirirlər: çəki (kiloqramla) boyun (metrlə) kvadratına bölünür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) meyarlarına görə böyüklərdə BKİ-nin 18,5-dən aşağı olması çəki çatışmazlığı hesab olunur. Uşaqlarda isə yaşa və cinsə uyğun böyümə cədvəllərindən istifadə edilir, çünki onların normal çəkisi böyümə ilə daim dəyişir.
Bəzi insanlar konstitusional olaraq arıq olur: onların çəkisi illər boyu sabit qalır, iştahları normaldır, özlərini yaxşı hiss edirlər və heç bir xəstəlik əlaməti yoxdur. Narahatlıq doğuran hallar izah olunmayan arıqlama, halsızlıq, iştahsızlıq, əzələ kütləsinin itməsi, aybaşının pozulması və digər əlamətlərlə müşayiət olunan çəki çatışmazlığıdır. Pəhriz saxlamadan bir neçə ay ərzində çəkinin nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması mütləq müayinə tələb edir, çünki bu, həzm sistemi, endokrin, infeksion, onkoloji və ya psixi xəstəliyin ilk əlaməti ola bilər.
Çəki çatışmazlığı yalnız xarici görünüş məsələsi deyil: orqanizmdə zülal, enerji, vitamin və mineral ehtiyatları azalır, immunitet zəifləyir, sümüklər kövrəkləşir. Ağır forma — kaxeksiya — xroniki xəstəliklərin ağır gedişini göstərir. Xüsusilə həssas qruplar uşaqlar, yeniyetmələr, hamilə qadınlar və ahıl yaşlı insanlardır.
Səbəbləri
Çəki çatışmazlığının səbəbləri müxtəlifdir: bədənə kifayət qədər enerji daxil olmaya bilər, qida maddələri sorulmaya bilər və ya orqanizm onları artıq dərəcədə sərf edə bilər. Əsas səbəblər:
- Qeyri-kafi və ya balanssız qidalanma — nizamsız yemək, sərt pəhrizlər, iqtisadi və sosial çətinliklər.
- Yemək davranışının pozuntuları — anoreksiya, bulimiya və qida qəbulunun məhdudlaşdırılması ilə gedən digər pozuntular; daha çox yeniyetmə qızlarda və gənc qadınlarda rast gəlinir, lakin oğlanlarda və kişilərdə də ola bilər; bunlar iradə zəifliyi deyil, müalicə tələb edən xəstəliklərdir.
- Həzm sistemi xəstəlikləri — çölyak xəstəliyi, Kron xəstəliyi, xoralı kolit, xroniki pankreatit və digər malabsorbsiya halları qida maddələrinin sorulmasını pozur.
- Endokrin xəstəliklər — tireotoksikoz maddələr mübadiləsini sürətləndirir; 1-ci tip şəkərli diabet və böyrəküstü vəzi çatışmazlığı da arıqlama ilə özünü göstərə bilər.
- Xroniki infeksiyalar — vərəm, HİV-infeksiya, parazitar invaziyalar.
- Onkoloji xəstəliklər — izah olunmayan arıqlama bəzən şişin ilk əlaməti olur.
- Xroniki orqan çatışmazlıqları — ürək, ağciyər, böyrək və qaraciyər xəstəliklərinin ağır mərhələləri.
- Psixi və sosial amillər — depressiya, təşviş pozuntuları, xroniki stress, alkoqol və narkotik asılılığı.
- Dərmanların yan təsiri — bəzi preparatlar iştahı azalda, ürəkbulanma yarada bilər.
- Ahıl yaşa xas səbəblər — dişlərin olmaması və ya protez problemləri, udqunma çətinliyi, dad və qoxu hissinin zəifləməsi, tənhalıq, koqnitiv pozuntular.
- Uşaqlarda — qidalanma xətaları, anadangəlmə xəstəliklər (ürək qüsurları, mukovissidoz), qida allergiyası, tez-tez təkrarlanan infeksiyalar.
Təsnifat
Böyüklərdə bədən kütləsi indeksinə görə yüngül, orta və ağır çəki çatışmazlığı fərqləndirilir; dərəcə nə qədər ağırdırsa, ağırlaşmaların riski bir o qədər yüksəkdir. Uşaqlarda boya görə çəki və yaşa görə boy göstəriciləri əsasında kəskin (arıqlama) və xroniki (boyun geri qalması) qidalanma çatışmazlığı qiymətləndirilir. Mənşəyinə görə birincili (qida çatışmazlığı ilə bağlı) və ikincili (xəstəliklər fonunda yaranan) formalar ayırd edilir. Ağır xəstəliklər fonunda əzələ və piy toxumasının itməsi ilə gedən forma kaxeksiya adlanır; ahıl insanlarda əzələ kütləsinin və gücünün azalması müstəqil vəziyyət — sarkopeniya kimi qiymətləndirilir.
Klinik mənzərə
Çəki çatışmazlığının əlamətləri onun dərəcəsindən, nə qədər tez inkişaf etməsindən və səbəbindən asılıdır. Yüngül hallarda yeganə əlamət arıqlıq ola bilər, ağır hallarda isə bütün orqan sistemləri əziyyət çəkir:
- arıqlama, paltarların boş olması, sümüklərin çıxıntılı görünməsi;
- halsızlıq, tez yorulma, əzələ gücünün azalması;
- soyuğa həssaslıq, əl və ayaqların tez üşüməsi;
- quru dəri, saçların tökülməsi, kövrək dırnaqlar;
- tez-tez infeksiyalar, yaraların gec sağalması;
- başgicəllənmə, xüsusən qəfil ayağa qalxarkən;
- qəbizlik, qarında köp;
- qadınlarda aybaşının pozulması və ya dayanması;
- diqqətin azalması, əsəbilik, əhvalın düşməsi.
Uşaqlarda əsas əlamət boy və çəki artımının ləngiməsi, fiziki və psixomotor inkişafdan geri qalmadır; yeniyetmələrdə cinsi yetişkənlik gecikə bilər. Hamiləlik dövründə ananın çəki çatışmazlığı və ya kifayət qədər çəki artımının olmaması dölün inkişafına təsir göstərə bilər, buna görə belə qadınlar ginekoloqun daha diqqətli nəzarətində olmalıdır. Ahıl insanlarda arıqlama tez-tez halsızlıq, yıxılmalar və unutqanlıqla müşayiət olunur. Yemək davranışının pozuntularında insan çox vaxt arıqlığını inkar edir, yeməkdən gizli imtina edir, çəkisindən daim narahat olur — yaxınlar bu əlamətlərə diqqət yetirməli, insanı qınamadan və təzyiq göstərmədən həkimə müraciət etməyə həvəsləndirməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər arıqlama sürətlə artırsa və yüksək hərarət, gecə tərləmə, uzun sürən öskürək ilə müşayiət olunursa; nəcisdə qan və ya qara nəcis, udqunma çətinliyi, təkrarlanan qusma varsa; huşun itməsi, güclü başgicəllənmə, ürək döyüntülərində kəsilmələr yaranırsa; insan demək olar ki, yemək yemirsə və ya maye qəbul etmirsə. Ümidsizlik, yaşamaq istəməmək barədə fikirlər yaranarsa, gecikmədən 103-ə zəng etmək və ya təcili psixiatrik yardım almaq lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Müayinə terapevt və ya ailə həkimi ilə, uşaqlarda pediatrla başlayır. Həkim çəkinin nə vaxtdan və nə qədər tez azaldığını, qidalanma vərdişlərini, iştahı, həzm şikayətlərini, qəbul edilən dərmanları, psixoloji vəziyyəti, ailədə olan xəstəlikləri ətraflı soruşur, ümumi baxış keçirir: dəri, saçlar, dırnaqlar, limfa düyünləri, qalxanabənzər vəzi və qarın boşluğu yoxlanılır.
- Antropometriya — boy, çəki, BKİ, bel və qol çevrəsi, dəri-piy qatının qalınlığının ölçülməsi (kaliperometriya); uşaqlarda göstəricilər böyümə cədvəlləri ilə müqayisə olunur.
- Bədən tərkibinin analizi (bioimpedans) — əzələ, piy toxumasının və suyun nisbətini qiymətləndirir.
- Qidalanma gündəliyinin təhlili — real qəbul edilən enerji və zülal miqdarını göstərir.
- Qanın ümumi analizi — anemiya və iltihab əlamətləri; biokimyəvi analizlər — ümumi zülal və albumin, qlükoza, elektrolitlər, böyrək və qaraciyər göstəriciləri.
- Hormonlar və vitaminlər — qalxanabənzər vəzi hormonları, ferritin, B12 və D vitamini, lazım olduqda kortizol.
- Həzm sisteminin müayinəsi — nəcisin ümumi analizi, çölyak xəstəliyinin anticisimləri, nəcisdə gizli qan, qarın boşluğunun USM-i, göstəriş olduqda endoskopiya və kolonoskopiya.
- İnfeksiyaların skrininqi — vərəm, HİV, parazitlər; ağciyərlərin rentgenoqrafiyası.
- Psixoloji qiymətləndirmə — depressiyanı və yemək davranışının pozuntularını aşkar etmək üçün.
Differensial diaqnostika konstitusional arıqlıq ilə xəstəlik nəticəsində yaranan çəki itkisi arasında aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- immunitetin zəifləməsi və tez-tez infeksiyalar;
- anemiya, vitamin və mineral çatışmazlıqları;
- osteoporoz və sınıqlar;
- əzələ kütləsinin itməsi (sarkopeniya), ahıl insanlarda yıxılmalar;
- reproduktiv pozuntular, sonsuzluq, hamiləlik dövründə ağırlaşmalar;
- uşaqlarda boy və inkişafdan geri qalma;
- ağır hallarda — ürək ritminin pozulması, elektrolit pozğunluqları və orqan çatışmazlığı.
Müalicə
Müalicə çəki çatışmazlığının səbəbindən və dərəcəsindən asılıdır. Əsas prinsip yalnız «kökəlmək» deyil, əsas xəstəliyi aradan qaldırmaq, əzələ kütləsini və orqanizmin qida ehtiyatlarını tədricən bərpa etməkdir.
- Səbəbin müalicəsi — aşkar edilmiş xəstəliyin (endokrin, həzm, infeksion və s.) müvafiq mütəxəssis tərəfindən müalicəsi; bəzən təkcə bu, çəkinin bərpasına kifayət edir.
- Qidalanmanın bərpası — kaloriyalı və zülalla zəngin rasion, tez-tez və kiçik porsiyalarla yemək; əsas yeməklər arasında qidalı qəlyanaltılar (qoz-fındıq, qurudulmuş meyvələr, qatıq, pendir), sağlam yağlar, yumurta, balıq, ət, paxlalılar; yeməkdən əvvəl çox maye içməmək ki, mədə tez dolmasın.
- Xüsusi tibbi qidalanma qarışıqları — zülal-enerji içkiləri; həkim və ya dietoloqun tövsiyəsi ilə, adi qidaya əlavə kimi.
- Vitamin və mineral çatışmazlıqlarının korreksiyası — dəmir preparatları, D vitamini və digər vasitələr yalnız analizlərə əsasən təyin olunur.
- Fiziki aktivlik — güc məşqləri əzələ kütləsinin artmasına kömək edir; ağır arıqlıqda yüklənmə həkimlə razılaşdırılır.
- Psixoterapiya — yemək davranışının pozuntularında və depressiyada; koqnitiv-davranış terapiyası, ailə terapiyası, lazım olduqda psixiatrın təyin etdiyi dərmanlar.
- Ahıl insanlarda — dişlərin və protezlərin müalicəsi, udqunma pozğunluğunda qidanın konsistensiyasının dəyişdirilməsi, yeməkdə köməklik, tənhalığın azaldılması.
Ağır çəki çatışmazlığında və kaxeksiyada müalicə stasionarda aparılır. Qidalanma tədricən, qanda elektrolitlərin nəzarəti altında artırılır, çünki uzun aclıqdan sonra qidanın sürətlə artırılması «yenidən qidalanma sindromuna» — ürək ritminin və digər orqanların funksiyasının təhlükəli pozulmasına səbəb ola bilər. Lazım olduqda zond vasitəsilə və ya venadaxili qidalanma tətbiq olunur.
Nə etmək olmaz: iştahı artıran dərmanları, hormonal preparatları, anabolik vasitələri özbaşına qəbul etmək; çəkini şirniyyat, fast-food və şirin içkilər hesabına artırmağa çalışmaq; səbəbsiz arıqlamanı «stresdən» sayıb müayinəni təxirə salmaq.
Profilaktika
- balanslaşdırılmış və müntəzəm qidalanma, səhər yeməyini buraxmamaq;
- sərt və tarazlaşdırılmamış pəhrizlərdən, xüsusən yeniyetməlik dövründə, imtina etmək;
- uşaqların boy və çəkisinin müntəzəm izlənməsi;
- ahıl insanların qidalanmasına, dişlərin və ağız boşluğunun vəziyyətinə diqqət;
- xroniki xəstəliklərin vaxtında müalicəsi və müntəzəm profilaktik müayinələr;
- psixoloji problemlərdə və stressdə vaxtında mütəxəssis yardımı;
- izah olunmayan arıqlamada gecikmədən həkimə müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə terapevtə və ya ailə həkiminə, uşaqlarda pediatra müraciət etmək lazımdır. Səbəbdən asılı olaraq endokrinoloq, qastroenteroloq, dietoloq, psixiatr və ya psixoterapevt, ahıl insanlarda həmçinin stomatoloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
Səbəbsiz arıqlama ciddi xəstəliyin ilk əlaməti ola bilər.
- Pəhriz saxlamadan qısa müddətdə nəzərəçarpacaq arıqlama varsa, terapevtə müraciət edin.
- «Kökəlmək» üçün özbaşına hormon və ya iştahartırıcı dərman qəbul etməyin.
- Çəkini şirniyyat hesabına deyil, zülalla zəngin qida və güc məşqləri ilə bərpa edin.
- Yaxınınız yeməkdən imtina edir və çəkisi sürətlə azalırsa, onu qınamadan dəstək olun və həkimə — psixiatr və ya psixoterapevtə müraciət etməyə həvəsləndirin: yemək davranışının pozuntuları müalicə olunur.
Suallar və cavablar
Xeyr. Konstitusional arıq insanlar sağlam ola bilər: onların çəkisi sabitdir, iştahı normaldır və heç bir şikayətləri yoxdur. Narahatlıq üçün əsas izah olunmayan arıqlama, halsızlıq, aybaşının pozulması, tez-tez infeksiyalar və digər əlamətlərdir.
Şirniyyat və fast-food hesabına çəki artımı sağlam deyil — piy toplanır, əzələ kütləsi isə artmır, üstəlik dişlərin, maddələr mübadiləsinin problemləri yarana bilər. Zülal, mürəkkəb karbohidratlar və sağlam yağlarla zəngin qidalanma və güc məşqləri tövsiyə olunur.
İlk növbədə terapevtə və ya ailə həkiminə — o, səbəbləri axtarmaq üçün müayinə təyin edəcək. Lazım olduqda endokrinoloq, qastroenteroloq, dietoloq və ya psixoterapevt cəlb olunur. Uşaqlarda müayinəni pediatr aparır.
Uşağın çəkisini yalnız boyu, yaşı və cinsi ilə birlikdə qiymətləndirmək olar. Əgər uşaq böyümə cədvəlində sabit xətt üzrə inkişaf edir, aktivdir və özünü yaxşı hiss edirsə, arıqlıq çox vaxt konstitusional xüsusiyyətdir. Çəki artımının dayanması, boyun geri qalması, iştahsızlıq və tez-tez xəstələnmə pediatra müraciət üçün əsasdır.
Bəli, çəki çatışmazlığı aybaşı dövrünün pozulmasına və hamilə qalmaqda çətinliyə səbəb ola bilər. Hamiləlik dövründə isə kifayət qədər çəki artımının olmaması dölün inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Hamiləliyi planlaşdıran arıq qadınlara əvvəlcədən ginekoloq və terapevtlə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Vitaminlər yalnız çatışmazlıq aşkar edildikdə və həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidir. İştahı artıran və hormonal dərmanların ciddi yan təsirləri ola bilər, ona görə onları yalnız həkim xüsusi göstərişlərlə təyin edir. Ən vacib addım arıqlığın səbəbini aydınlaşdırmaqdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Artıq çəki ilə hamiləlik: diqqət tərəzidən çox sağlamlıq planında olmalıdır
Piylənmə hamiləlikdə bəzi ağırlaşmaların ehtimalını artıra bilər, lakin bu, hər pasiyentdə problem yaranacağı demək deyil. Qınama və sərt…
İstiqamət: Ginekologiya / Dietologiya
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Stasionar - yardım növləri, gün rejimi və çıxarış zamanı tövsiyələr
Stasionar yardım səhiyyə sisteminin ayrılmaz hissəsidir və pasiyentlərə lazımi müalicə və qulluğu təmin etmək üçün nəzərdə tutulub.
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
