Kompulsiv həddən artıq yemə qısa müddətdə çox miqdarda qida qəbulu və bu zaman nəzarətin itirilməsi hissi ilə təkrarlanan epizodlarla gedən yemə pozuntusudur. Psixoterapiya epizodları azaldır və qidalanma ilə münasibəti bərpa edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Tutmavari həddən artıq yemə
- kompulsiv həddən artıq yemə pozuntusu
Xəstəlik haqqında
Kompulsiv həddən artıq yemə zamanı insan, aclıq hiss etmədən belə, qısa müddətdə adi haldan xeyli çox yeyir, dayana bilmir, sonra isə utanc, günahkarlıq və özünə qarşı ikrah hissi yaşayır. Bulimiyadan fərqli olaraq qusma, işlətmə dərmanları və ya həddən artıq idmanla «kompensasiya» olmur.
Bu, ən çox rast gəlinən yemə pozuntusudur və həm qadınlarda, həm kişilərdə, həm də yeniyetmələrdə olur. Çox vaxt artıq çəki ilə birlikdə gedir, lakin normal çəkili insanlarda da ola bilər. Bir çox insan illərlə problemi gizlədir, onu «iradəsizlik» və ya «pis vərdiş» sayır və kömək istəmir.
Əslində bu, beynin mükafat və emosiyaların tənzimlənməsi sistemləri ilə bağlı, müalicə olunan psixi pozuntudur. Vaxtında kömək alınmadıqda o, depressiya, sosial təcrid və metabolik xəstəliklər riskini artırır, insanın özünə münasibətini və həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə pisləşdirir. Psixoterapiya ilə epizodlar əksər hallarda xeyli azalır.
Səbəbləri
Pozuntunun tək bir səbəbi yoxdur. O, bioloji meyl, psixoloji xüsusiyyətlər və həyat şəraitinin birgə təsiri ilə formalaşır.
- Emosiyaların yeməklə tənzimlənməsi – stres, kədər, cansıxıntı, qəzəb və ya tənhalıq zamanı yemək müvəqqəti rahatlıq verir və bu, tədricən vərdişə çevrilir;
- Ciddi pəhrizlər və aclıq dövrləri – uzun məhdudiyyətdən sonra orqanizm güclü aclıqla cavab verir və bu, epizodları təhrik edir; «məhdudiyyət – pozulma – günahkarlıq» dövrü yaranır;
- Depressiya və narahatlıq pozuntuları – tez-tez yemə pozuntusu ilə birlikdə olur və bir-birini gücləndirir;
- Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu – impulsivlik özünəzarəti çətinləşdirir;
- Uşaqlıqda travmatik təcrübə, çəki ilə bağlı lağ, tənqid və ya zorakılıq;
- Aşağı özünüqiymətləndirmə və bədənindən narazılıq;
- İrsi meyl – yaxın qohumlarda yemə pozuntuları, depressiya və ya asılılıqlar olduqda risk yüksəkdir;
- Yuxu çatışmazlığı və qeyri-müntəzəm qidalanma – aclıq və toxluq siqnallarını pozur.
Epizodu adətən konkret vəziyyət təhrik edir: işdə gərgin gün, mübahisə, tək qalmaq, uzun müddət yeməmək və ya «qadağan olunmuş» məhsulun yeyilməsindən sonra «artıq hər şey pozuldu» düşüncəsi. Bu təhrik edən amilləri tanımaq müalicənin vacib hissəsidir.
Ağırlıq dərəcələri
Pozuntunun ağırlığı əsasən epizodların tezliyinə və insanın gündəlik həyatına təsirinə görə qiymətləndirilir:
- yüngül – epizodlar həftədə bir neçə dəfədən çox olmur, insan işini və ünsiyyətini əsasən saxlayır;
- orta – epizodlar demək olar ki, hər gün baş verir, əhval və özünüqiymətləndirmə nəzərəçarpacaq dərəcədə pisləşir;
- ağır və çox ağır – epizodlar hər gün, bəzən gündə bir neçə dəfə baş verir, yemək haqqında fikirlər insanın vaxtının böyük hissəsini tutur, iş, təhsil və münasibətlər əziyyət çəkir.
Ağırlıq dərəcəsi müalicənin intensivliyini seçməyə kömək edir: yüngül hallarda yönəldilmiş özünüyardım kifayət edə bilər, ağır hallarda isə psixiatrın iştirakı ilə kompleks müalicə lazımdır. Həkim yanaşı depressiyanın və emosional əziyyətin dərəcəsini də nəzərə alır.
Klinik mənzərə
Əsas əlamət müntəzəm təkrarlanan həddən artıq yemə epizodlarıdır. Onlar adətən aşağıdakı xüsusiyyətlərlə müşayiət olunur:
- nəzarətin itirilməsi hissi – dayanmağın və ya nəyi, nə qədər yediyini idarə etməyin mümkün olmaması;
- adi haldan daha sürətli yemək;
- narahatedici dolğunluq hissinə qədər yemək;
- fiziki olaraq ac olmadan çox yemək;
- utanc səbəbindən tək və ya gizli yemək, yeməyi gizlətmək;
- sonra özünə qarşı ikrah, depressiv əhval, günahkarlıq;
- çəkinin dəyişkənliyi, daimi pəhriz cəhdləri və onların «pozulması»;
- yemək və çəki haqqında daimi fikirlər, başqalarının yanında yeməkdən çəkinmə.
Uşaq və yeniyetmələrdə pozuntu evdə yeməyin gözlənilmədən yoxa çıxması, qablaşdırmaların gizlədilməsi, ailə süfrəsindən qaçma, əhvalın tez dəyişməsi ilə özünü göstərə bilər. Yetkinlərdə isə çox vaxt iş stresi və ya münasibət problemləri ilə əlaqəli olur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər epizodlardan sonra qusma və ya işlətmə dərmanlarından istifadə başlayıbsa, güclü zəiflik və ya ürəkdöyünmə yaranıbsa. Özünə zərər vermək və ya yaşamaq istəməmək düşüncələri yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr və ya psixoterapevt etibarlı, mühakiməsiz klinik söhbət əsasında qoyur. Epizodların tezliyi (ən azı üç ay ərzində həftədə ən azı bir dəfə), xarakteri, nəzarətin itirilməsi hissi və yaratdığı əziyyət qiymətləndirilir. Xüsusi sorğu vərəqələri əlamətlərin ağırlığını dəqiqləşdirməyə kömək edir.
Həkim eyni zamanda yanaşı depressiya, narahatlıq, diqqət çatışmazlığı və asılılıq əlamətlərini yoxlayır. Fiziki sağlamlığın qiymətləndirilməsi üçün aşağıdakılar təyin oluna bilər:
- arterial təzyiqin ölçülməsi;
- qanda qlükoza və qlikləşmiş hemoqlobin – karbohidrat mübadiləsinin pozulmasını aşkarlamaq üçün;
- lipid profili – xolesterin və trigliseridlər;
- qaraciyər fermentləri və qarın boşluğunun USM-i – qaraciyərin piylənməsinə şübhə olduqda;
- qalxanabənzər vəz hormonları – iştaha və çəkiyə təsir edən hormonal səbəbləri istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika bulimiya, gecə yemə sindromu, depressiyada iştahanın artması, bəzi dərmanların yan təsiri və nadir endokrin xəstəliklərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- artıq çəki və piylənmə;
- 2-ci tip şəkərli diabet, arterial hipertenziya, yüksək xolesterin;
- qaraciyərin piylənməsi;
- yuxu apnoesi, oynaq ağrıları;
- qastroezofageal reflüks, qarında narahatlıq;
- depressiya, narahatlıq, sosial təcrid, iş və təhsildə çətinliklər;
- bulimiyaya keçid riski – kompensasiya davranışları yarandıqda.
Müalicə
Müalicənin məqsədi təkcə çəkini dəyişmək deyil, epizodları azaltmaq, yeməklə və öz bədəninlə sağlam münasibət qurmaq, emosiyaları başqa yollarla idarə etməyi öyrənməkdir. Müalicə əksər hallarda ambulator aparılır.
- koqnitiv-davranış terapiyası – birinci sıra müalicə; epizodları təhrik edən fikir və emosiyalarla işləyir, müntəzəm qidalanma rejimi qurur, «hamısı və ya heç nə» düşüncəsini dəyişir;
- interpersonal psixoterapiya – münasibət problemləri və tənhalıq epizodlarla bağlı olduqda effektivdir;
- emosiyaların tənzimlənməsi bacarıqlarına yönəlmiş terapiya – güclü emosional reaksiyalarda;
- yönəldilmiş özünüyardım proqramları – yüngül hallarda, mütəxəssisin nəzarəti ilə;
- dietoloq dəstəyi – ciddi pəhrizlər əvəzinə müntəzəm, balanslaşdırılmış qidalanma; «qadağan olunmuş» məhsullar siyahısı yaratmadan;
- dərman müalicəsi – bəzi hallarda psixiatr antidepressantlar və ya digər qrup preparatlar təyin edə bilər, xüsusən yanaşı depressiya və narahatlıq olduqda; dərmanlar psixoterapiyanı əvəz etmir;
- yanaşı xəstəliklərin müalicəsi – diabet, hipertenziya və s. üzrə endokrinoloq və terapevtlə birgə;
- çəkinin dəyişdirilməsi məsələsi – yeməklə münasibət sabitləşdikdən sonra, həkimlə birgə müzakirə olunur.
Evdə nə etmək olar: epizodları və onlardan əvvəlki hissləri qeyd etmək, uzun aclıq fasilələrindən çəkinmək, emosional gərginlik zamanı başqa fəaliyyət (gəzinti, zəng, nəfəs məşqi) sınamaq, özünü tənqid etmək əvəzinə növbəti addıma diqqət yetirmək. Özbaşına iştaha azaldan vasitələr, işlətmə dərmanları və «arıqladıcı» çaylar qəbul etmək olmaz – onlar sağlamlığa zərər verir və pozuntunu ağırlaşdırır.
Profilaktika
- ciddi pəhrizlərdən və uzun aclıq dövrlərindən çəkinmək;
- gün ərzində müntəzəm qidalanma ritmi saxlamaq, yeməkləri uzun fasilələrlə əvəz etməmək;
- stres, kədər və cansıxıntını idarə etməyin başqa yollarını öyrənmək;
- kifayət qədər yatmaq;
- uşaqları çəkiyə və görünüşə görə tənqid etməmək, yeməyi mükafat və ya cəza kimi istifadə etməmək;
- depressiya və narahatlığın vaxtında müalicəsi;
- ilk əlamətlərdə – epizodlar müntəzəm təkrarlanmağa başlayanda – mütəxəssisə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əsas mütəxəssislər psixiatr və psixoterapevtdir. Dietoloq, endokrinoloq və terapevt qidalanmanın təşkilində və ağırlaşmaların müalicəsində iştirak edir.
Yadda saxla!
Kompulsiv həddən artıq yemə iradəsizlik deyil – müalicə olunan psixi pozuntudur. Ciddi pəhrizlər çox vaxt onu daha da gücləndirir.
- Psixoterapevtə müraciət edin – epizodları azaltmaq mümkündür.
- Özünüzü günahlandırmaq əvəzinə müntəzəm qidalanmaya və dəstəyə diqqət yetirin.
- Özünə zərər vermək düşüncələri yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Suallar və cavablar
Hər ikisində həddən artıq yemə epizodları olur. Bulimiyada insan sonra qusma, işlətmə dərmanları, aclıq və ya həddən artıq idmanla «kompensasiya» edir. Kompulsiv yemədə isə belə davranış yoxdur.
Ciddi pəhriz adətən epizodları artırır. Müntəzəm, balanslaşdırılmış qidalanma və psixoterapiya daha effektivdir. Çəki ilə bağlı məqsədlər yeməklə münasibət sabitləşdikdən sonra həkimlə birgə müzakirə olunur.
Psixoterapevtə və ya psixiatra. Dietoloq və endokrinoloq ağırlaşmaların müalicəsində və qidalanmanın təşkilində iştirak edir.
Xeyr. Bayram süfrəsində və ya ara-sıra çox yemək normaldır. Pozuntudan epizodlar müntəzəm təkrarlandıqda, nəzarətin itirilməsi hissi ilə müşayiət olunduqda və güclü utanc, günahkarlıq yaratdıqda danışılır.
Onu tənqid etməyin, yediyini və çəkisini şərh etməyin. Sakit bir anda narahatlığınızı bildirin və mütəxəssisə müraciət etməyi təklif edin, lazım olsa qəbula birlikdə gedin. Yaxınınız ümidsizlik və ya yaşamaq istəməmək barədə danışarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Bəli, bir çox insanda yalnız psixoterapiya ilə epizodlar xeyli azalır və ya tam dayanır. Dərmanlar daha çox yanaşı depressiya və narahatlıq olduqda və ya psixoterapiya kifayət etmədikdə əlavə olaraq təyin edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Artıq çəki ilə hamiləlik: diqqət tərəzidən çox sağlamlıq planında olmalıdır
Piylənmə hamiləlikdə bəzi ağırlaşmaların ehtimalını artıra bilər, lakin bu, hər pasiyentdə problem yaranacağı demək deyil. Qınama və sərt…
İstiqamət: Ginekologiya / Dietologiya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
