Bulimiya qida qəbulu ilə əlaqəli olmayan qidalanma davranışı pozğunluqları (QDP) qrupundan psixi pozğunluqdur, bu zaman böyük miqdarda yüksək kalorili qidanın nəzarətsiz istehlakı, ardınca isə süni çağırılmış qusma, klizma qoyma, sidikqovucu və/və ya işlətmə vasitələrinin qəbulu yolu ilə mədə və bağırsağın «təmizlənməsi» epizodları ilə xarakterizə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bulimiya nervoza
Xəstəlik haqqında
Bulimiya qida qəbulu ilə əlaqəli olmayan qidalanma davranışı pozğunluqları (QDP) qrupundan psixi pozğunluqdur, bu zaman böyük miqdarda yüksək kalorili qidanın nəzarətsiz istehlakı, ardınca isə süni çağırılmış qusma, klizma qoyma, sidikqovucu və/və ya işlətmə vasitələrinin qəbulu yolu ilə mədə və bağırsağın «təmizlənməsi» epizodları ilə xarakterizə olunur. Bulimiyadan əziyyət çəkən pasiyentlər bir qayda olaraq özündən, öz xarici görünüşündən narazıdır, artıq yeməkdən sonra günahkarlıq, özünə nifrət hissi keçirir, buna görə çox vaxt həyəcanlı pozğunluqlardan və depressiyadan əziyyət çəkirlər. Mədənin zorla boşaldılması həzm traktı, dəri, ağız boşluğu orqanları, endokrin sistem və digərləri tərəfindən bir sıra problemlərə gətirib çıxarır. Bulimiyanın ilk simptomları yarandıqda psixiatr həkimə müraciət ağırlaşmalardan qaçmağa, pasiyentə özünəinamı qaytarmağa, onun həyat keyfiyyətini artırmağa imkan verəcək.
QDP-nin bu növü gənclər arasında ən geniş yayılmış xroniki xəstəlik hesab olunur, ikinci variantı — nevroz anoreksiyaya nisbətən 2-3 dəfə çox rast gəlinir. Rastlanma tezliyi təxminən 1,5%, bəzi ölkələrdə isə — 4%-ə qədərdir. Bulimiyalı pasiyentlərin 10-dan 9-u qız və gənc qadınlardır (10-24 yaş), kişilər nadir hallarda xəstələnir. Bu xəstəliyi olan pasiyentlərin bədən çəkisi bir qayda olaraq norma hüdudlarındadır, hətta ondan bir qədər çox ola bilər.
Səbəbləri
Bu patologiyadan əziyyət çəkən pasiyentlərdə qidanın normal qavranılması təhrif olunub – onlar üçün o, aclığı öldürmə üsulu deyil, sakitlik yoludur. Bir deyil, bir neçə daxili və xarici amilin təsiri altında inkişaf edir. Bulimiya simptomlarının yaranmasının əsas səbəbləri:
- Somatik patologiya (böyük beyin yarımkürələrinin alın qabığının və ya qida mərkəzinin müxtəlif şöbələrinin üzvi dəyişiklikləri, endokrin xəstəliklər – şəkərli diabet, tireotoksikoz);
- Şəxsiyyət xüsusiyyətləri (azaldılmış özünüqiymətləndirmə, özünə inamsızlıq, artmış məsuliyyət, perfeksionizm);
- Tərbiyə və vərdişlər (obžorluq uşaqlıqdan yetkin həyata gətirilmiş davranış modeli ola bilər);
- Psixoemosional stresslər (qida insana stress vəziyyəti nəticəsində yaranan gərginlik səviyyəsini azaltmağa kömək edir, qida qəbul edərək o sakitləşir; məhz buna görə artıq yemə çox vaxt emosional həddindən artıq gərginlikdən, stress amilinin təsirindən sonra baş verir, bu istər işdə münaqişə, istər pis xəbərlər, istərsə də universitetdə yüksək yük olsun).
Təsnifat
Bulimiyanın 2 növü ayırd edilir:
- Klassik, yaxud təmizləyici (pasiyent yeməkdən sonra həzm traktını qidadan təmizləmək üçün hərəkətlər edir);
- Qeyri-təmizləyici (artıq yeməkdən sonra pasiyent ac qalır və ya aktiv idmanla məşğul olur).
Artıq yemə epizodunun xüsusiyyətlərindən asılı olaraq onların 3 tipi fərqləndirilir:
- Daimi (obžorluq tutmasından sonra pasiyent «təmizlənir», lakin demək olar ki, dərhal iştaha hiss edir, yenidən yeməyə hazır olur, buna görə demək olar ki, daim qida istehlak edir);
- Tutmaşəkilli (artıq yemə «təmizlənmə» ilə başa çatır, müəyyən müddət pasiyent qidadan sui-istifadə etmir; belə fasilələr 6 saatdan 2-4 sutkaya qədər davam edir);
- Gecə (insan gecə artıq yeyir, gündüz isə normal miqdarda və ya normadan az qida qəbul edir).
Epizodların dövriliyindən asılı olaraq bulimiyanın 4 mərhələsi fərqləndirilir:
- Ilkin, yaxud yüngül – həftədə 1-dən 3-ə qədər artıq yemə tutması;
- Orta – həftədə 4-dən 7-yə qədər tutma;
- Ağır – həftədə 8-dən 13-ə qədər epizod;
- Ekstremal – həftədə 14-dən çox tutma.
Klinik mənzərə
Qadın və kişilərdə bulimiyanın əsas əlaməti qısa müddət ərzində qeyri-mütənasib böyük həcmdə, bir qayda olaraq yüksək kalorili, yağ və karbohidratla zəngin qida yediyi obžorluq epizodlarıdır. Bu tutma zamanı pasiyent özünə nəzarət edə bilmir, qəflətən yaranan «qurd» iştahına qalib gələ bilmir, doyma hiss etmir. O, aclığı öldürmək üçün ən kiçik təklikdə qalma imkanını axtarır. İstədiyinə nail olduqdan sonra əvvəlcə eyforiya, yüngülləşmə, sonra isə – qəzəb, əsəbilik, özü qarşısında günahkarlıq hissi, özünə nifrət, həyəcan, çəki qazanmaq qorxusu hiss edir.
Artıq yemə ürəkbulanma, mədə nahiyəsində ağırlıq, qarın ağrısı, bağırsağın köpməsi ilə müşayiət olunur.
Öz vəziyyətini yüngülləşdirmək, tərəzidəki rəqəmlərin artmasından qaçmaq üçün pasiyent tualetə və ya vannaya gedir, yediyindən qurtulmağa çalışır. O, qusma provokasiya edir, təmizləyici klizmalar qoyur, nəcisi boşaldan və bağırsağın boşalmasına səbəb olan preparatlar qəbul edir. Əlbəttə, bu üsullarla pasiyentin çəki artımından qaçması çətin ki, mümkün olur, lakin onun psixikası bu şəkildə bir qədər sakitləşir, çünki vəziyyətə xəyali nəzarət hissi əldə edir.
Bulimiklərin çəkisi adətən normal göstəricilərdən aşağı deyil, lakin onlar özlərini «kök» qəbul edir, öz formalarından razı qalmır. Bununla əlaqədar onlar daim arıqlamağa çalışır, aşınana qədər idmanla məşğul olur və ya «dieta oturmağa» çalışır. Kənar insanların yanında belə pasiyentlər az kalorili yeməklər yeyir və ya sadəcə az yeyir, lakin tək qaldıqda – yenidən artıq yeyir, yenidən «təmizlənir» – dövrə təkrarlanır.
Belə pasiyentlərdə öz vəziyyətinə tənqid saxlanır və ya cüzi azalıb – onlar problemlərinin olduğunu anlayır, pozğunluğun mövcudluğunu dərk edir, bununla əlaqədar utanc, günahkarlıq hissi keçirir, öz təcrübələrini yaxınlarına açır, gec-tez həkimə müraciət edirlər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Bulimiyanın simptomlarının verifikasiyası və müalicəsi psixiatr, psixoterapevtin vəzifəsidir.
Diaqnostikanın əsasını pasiyentin həkimlə söhbəti təşkil edir. Mütəxəssis şikayətlərinizi dinləyəcək, çəki barədə nə vaxtdan narahat olduğunuzu, qida haqqında tez-tez düşünüb-düşünmədiyinizi, çoxlu qida qəbulundan sonra özünüzdə qusma çağırdığınız halların olub-olmadığını, çəkini azaltmaq üçün arıqlama preparatları və ya işlətmə vasitələri qəbul edib-etmədiyinizi, idmanla məşğul olub-olmadığınızı dəqiqləşdirəcək. Psixiatr-psixoterapevt sizə həyəcan və depressiya səviyyəsinə, qida qəbuluna münasibətə testdən keçməyi təklif edəcək.
Həkim mütləq daxili orqanlar tərəfindən mümkün simptomlarla maraqlanacaq və əgər belələri varsa, sizi lazımi profilli mütəxəssisin konsultasiyasına yönləndirəcək.
Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün sizə əlavə müayinə tövsiyə oluna bilər:
- Ümumi qan analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi (elektrolitlərin tərkibi, qaraciyər, böyrək funksiyalarının göstəriciləri);
- Ümumi sidik analizi;
- Elektrokardioqrafiya, göstəriş üzrə digər üsullar.
Bulimiya diaqnozu 3 meyar mövcud olduqda qoyulacaq:
- Üç aydan çox müddət ərzində həftədə bir dəfə və daha tez-tez qida qəbulu prosesinə nəzarətin itirilməsi ilə artıq yemə epizodları.
- Yenə də üç aydan çox müddət ərzində həftədə bir dəfə və daha tez-tez – kompensator davranış epizodları (qusmanın işə salınması, işlətmə preparatlarının və ya iştahı azaldan vasitələrin qəbulu, aclıq, tükənənə qədər idmanla məşğul olma).
- Nevrotik spektrin simptomları (pasiyentin bütün düşüncələri artıq çəki və ondan qurtulma üsulları ilə əlaqədardır, həyəcan, bununla əlaqədar çəki götürmək, daha çirkin olmaq qorxusu müəyyən edilir).
Müalicə
Bulimiyadan əziyyət çəkən pasiyentə aşağıdakı komponentləri əhatə edən kompleks müalicə tövsiyə olunur:
- Qidalanma. Müntəzəm, tərkibcə balanslaşdırılmış – orqanizm üçün zəruri vitamin, mikroelementlərin bütün spektrini, həmçinin lazımi miqdarda zülal, yağ, karbohidratları ehtiva edən. Boşqabın ölçüsü pasiyentin ovcunun ölçüsünə bərabərdir. Artıq yemə, aclıq, dietlər — əks göstərişdir. Çəki azaltmaq üçün dərmanların qəbulu — qadağandır.
- Psixoterapiya. Effektiv üsullardan biri — pasiyentin düzgün qidalanmaya motivasiyasının artırılmasına, xarici görünüş və çəki ilə əlaqəli həyəcan və komplekslərin aradan qaldırılmasına, özünəinam hissinin inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş koqnitiv-bixevioral terapiyadır. Müalicənin əvvəlində fərdi psixoterapiya aparılır, sonra pasiyentə psixoterapevtik qruplarda iştirak təklif olunur.
- Medikamentoz müalicə. Onun əsasını SİOZS qrupu antidepressantlar — serotoninin əks tutulmasının seçici inhibitorları təşkil edir. Toplanma effektinə malikdir — ilk effektlər yalnız kifayət qədər dozada preparatın gündəlik qəbulundan 2 həftə sonra qeyd olunur. Bu dövrdə pasiyentin psixoemosional vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün qısa kursla trankvilizatorlar istifadə olunur. Antidepressant qəbulu uzunmüddətlidir — pasiyentdə şikayətlərin olmamasından, onun psixoemosional vəziyyətinin sabitləşməsindən bir ildən çox. İmtina — tədricən, həkim nəzarəti altında.
- Ağırlaşmaların müalicəsi. Patologiyadan asılı olaraq müxtəlif qrup preparatları əhatə edə bilər: qastroprotektorlar, hormonal vasitələr, antiaritmiklər və digərləri.
Kompleks yanaşma, pasiyentin və onun qohumlarının müalicəyə sadiqliyi proqnozu yaxşılaşdırır, tam sağalma ehtimalını artırır.
Reabilitasiya
Bulimiya müalicə kursunu keçmiş və remissiyaya nail olmuş pasiyentlərə yüksək nəticəni saxlamaq, yaxşı vəziyyəti qorumaq üçün müəyyən dövriliklə (mütəxəssis tərəfindən təyin edilmiş) fərdi və ya qrup seansları üçün psixoterapevtə getmək tövsiyə olunur. Bu, zaman keçdikcə yaranan yeni psixoemosional problemləri vaxtında korreksiya etməyə və beləliklə pasiyentə nəzarətsiz artıq yemə istəyinin qayıtmasından qaçmağa kömək edəcək.
Profilaktika
QDP inkişaf riskini azaltmağa, təsdiqlənmiş diaqnoz halında isə – artıq yemə tutmalarının yeni epizodlarının qarşısını almağa kömək edəcək:
- Ailədə, təhsil (iş) yerində sağlam psixoloji mühit;
- Sağlam özünüqiymətləndirmə, özünü şəxsiyyət kimi qəbul etmə, istənilən çəkidə, öz «qaydasında» olduğunu anlamaq;
- Qidaya enerji mənbəyi, aclığı aradan qaldırma üsulu kimi münasibət;
- Rasional və balanslaşdırılmış, sağlam qidalanma;
- Ətrafda təhlükəsiz mühit;
- Müntəzəm fiziki fəallıq;
- Psixoterapiya.
Yadda saxla!
Bulimiya həyat keyfiyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır, bəzi hallarda isə – ona təhlükə yaradır. Xəstəliyin əsas təhlükəsi artıq yemə və onunla əlaqəli kompensator davranışın ağırlaşmalarındadır. Belə ki, qusma, diareya orqanizmin dehidratasiyasına, qandakı elektrolit balansının pozulmasına, böyrək funksiyasının çatışmazlığına gətirib çıxarır. Qanda kaliumun və maqneziumun az konsentrasiyası aritmiyalara səbəb olur. Bir dəfəyə yeyilən böyük həcmdə qida və qusma qida borusu və/və ya mədənin cırılmasının səbəbi olur. Qusma kütlələrini əmələ gətirən turş mədə möhtəviyyatı dişlərin minasını dağıdır, kariesə və ya ağız boşluğunun digər xəstəliklərinə gətirib çıxarır. Patologiya şübhəsiz ki, psixikaya da təsir göstərir – həyəcanlı, depressiv, obsessiv-kompulsiv pozğunluqların əsasına çevrilir.
Xəstəliklə və onun nəticələri ilə mübarizəyə öz sağlamlığına, sizə yaxın insanların sağlamlığına diqqətli münasibət – bulimiyanın ilk simptom və əlamətləri yarandıqda dəqiq diaqnoz və müalicə tövsiyələri üçün həkim konsultasiyasına gəlmə kömək edəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu
- Dişlərin hiperhəssaslığı
- Kompulsiv həddən artıq yemə
- Bədən çəkisinin çatışmazlığı
- Anoreksiya
- Apatiya
- Bipolyar pozğunluq
- Depressiya
- Emosional tükənmə sindromu
- Fobiyalar və qorxular
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narahatlıq (anksiyete)
- Nevroz
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
- Oyun asılılığı (ludomaniya)
Suallar və cavablar
Bulimiya qidalanma davranışının pozulması ilə xarakterizə olunan psixi pozğunluq növüdür – əhəmiyyətli dərəcədə artıq yemə tutmaları və onların ardınca qidadan həzm traktının «təmizlənməsi» cəhdləri.
Xeyr, əgər bu zaman doyunca yemirsinizsə, günahkarlıq hissi keçirmirsinizsə, qazandığınız kiloqram üçün narahat olmursunuzsa, özünüzdə qusma çağırmırsınızsa. Lakin tez-tez təkrarlanaraq belə davranış qidalanma pozğunluqlarının əsasına çevrilə və bulimiyanın səbəblərindən biri ola bilər.
Bəli! Sonrakı «profilaktik» psixoterapiya seanslarıyla möhkəmləndirilmiş kompleks adekvat müalicə pozğunluqla mübarizə aparmağa və pasiyentə çəkiyə daimi nəzarət və artıq yemə olmadan həyat sevincini qaytarmağa imkan verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
