Blaunt xəstəliyi böyük baldır sümüyünün yuxarı böyümə zonasının daxili hissəsinin inkişaf pozğunluğudur. Nəticədə baldır içəri doğru əyilir və ayaqlar O-şəkilli forma alır. Xəstəlik uşaqlarda və yeniyetmələrdə rast gəlinir və proqressivləşməyə meyllidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Erlaxer-Blaunt xəstəliyi
- Tibia vara
- böyük baldır sümüyünün deformasiyaedici osteoxondrozu
Erlaxer-Blaunt xəstəliyi böyük və kiçik baldır sümüklərinin əyilməsi olan, nəticədə aşağı ətrafların O-şəkilli formaya düşdüyü osteoxondropatiyadır. Blaunt xəstəliyi diz oynağının varus deformasiyasının xüsusi variantına aiddir.
Xəstəlik haqqında
Blaunt xəstəliyi böyük baldır sümüyünün proksimal (diz oynağına yaxın) böyümə zonasının daxili hissəsində sümükləşmə prosesinin lokal pozulmasıdır. Böyümə zonasının daxili hissəsi xarici hissəsindən geri qaldığı üçün sümük qeyri-bərabər böyüyür və baldır içəri doğru əyilir — diz nahiyəsində varus deformasiyası formalaşır, ayaqlar O-şəkilli görünür.
Xəstəlik XX əsrin əvvəllərində Erlaxer, sonra daha ətraflı Blaunt tərəfindən təsvir edilib. Kiçik uşaqlarda, xüsusən yeriməyə yenicə başladıqları dövrdə, ayaqların cüzi O-şəkilli əyriliyi normal fizioloji haldır və adətən özbaşına düzəlir. Blaunt xəstəliyi isə bundan fərqli olaraq patoloji prosesdir: əyilmə zamanla artır, çox vaxt bir tərəfdə daha qabarıq olur və özbaşına nadir hallarda keçir.
Xəstəlik uşaqlarda və yeniyetmələrdə, daha çox artıq çəkisi olan uşaqlarda rast gəlinir. Müalicə olunmadıqda yerişin pozulmasına, ayaqların uzunluğunda fərqə, menisk zədələnməsinə və gənc yaşda diz oynağının artrozuna səbəb ola bilər. Erkən diaqnoz qoyulduqda daha sadə üsullarla deformasiyanın proqressivləşməsinin qarşısını almaq mümkündür, buna görə əyilməsi artan uşaq mütləq ortopedə göstərilməlidir.
Səbəbləri
Xəstəliyin dəqiq səbəbi tam aydın deyil. Hazırda Blaunt xəstəliyi böyümə zonasına düşən mexaniki yüklə irsi meylliliyin birgə təsirinin nəticəsi hesab olunur. Diz oynağının daxili hissəsinə həddindən artıq təzyiq böyümə zonasının bu hissəsində qığırdağın sümüyə çevrilməsini (enxondral sümükləşməni) ləngidir, nəticədə əyilmə artır, təzyiq daha da güclənir və «qapalı dairə» yaranır.
Risk amilləri:
- Artıq çəki və piylənmə — ən əhəmiyyətli amil; böyümə zonasına düşən yükü artırır;
- Erkən yerimə — uşaq bir yaşından əvvəl yeriməyə başladıqda, xüsusən çəkisi çox olduqda;
- Yeriyicilərin uzunmüddətli istifadəsi — əzələlər hələ möhkəmlənmədən ayaqlara erkən yük düşür;
- İrsi meyllilik — xəstəlik bəzi ailələrdə daha tez-tez rast gəlinir; Afrika əsilli uşaqlarda da daha çox qeydə alınır;
- Fizioloji O-şəkilli əyilmənin uzun sürməsi — əyilmə yaşa uyğun düzəlmədikdə;
- D vitamini və kalsium mübadiləsinin pozulması — bilavasitə səbəb deyil, lakin sümüklərin möhkəmliyinə təsir edir və raxitlə differensial diaqnostika tələb edir.
Zədələnmə ocağı böyük baldır sümüyünün yuxarı böyümə zonasının arxa-daxili hissəsində yerləşir. Ağır hallarda burada böyümə zonasını qismən bağlayan sümük körpüsü əmələ gəlir və bu hissədə böyümə tamamilə dayanır.
Təsnifat
Deformasiyanın başlandığı yaşa görə xəstəliyin iki əsas forması ayırd edilir:
- Erkən (infantil) forma — həyatın ilk illərində, adətən yeriməyə başladıqdan sonra özünü göstərir; tez-tez ikitərəfli olur;
- Gec forma — daha böyük yaşda, uşaqlıqda (yuvenil forma) və ya yeniyetməlik dövründə inkişaf edir; adətən birtərəfli olur və artıq çəkili yeniyetmələrdə daha çox rast gəlinir.
Erkən formanın ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirmək üçün rentgen şəklinə əsaslanan Langenskiöld təsnifatından istifadə olunur. Bu təsnifat böyümə zonasındakı dəyişikliklərin altı mərhələsini (I–VI) ayırır: ilkin mərhələlərdə dəyişikliklər geri dönə bilər, son mərhələlərdə isə böyümə zonasında sümük körpüsü formalaşır və deformasiya yalnız cərrahi yolla düzəldilə bilər.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əsas əlaməti ayaqların O-şəkilli əyilməsidir. Valideynlər çox vaxt bunu uşaq ayaq üstə durduqda və ya yeriyərkən görürlər. Mümkün əlamətlər:
- diz nahiyəsində kəskin, bucaqvari əyilmə — fizioloji əyrilikdən fərqli olaraq bütün ayaq boyu hamar qövs deyil;
- əyilmənin yaşla artması və ya bir ayaqda daha çox ifadə olunması;
- baldırın içəri burulması — uşaq ayaq barmaqlarını içəri tutaraq yeriyir;
- yerişin dəyişməsi, topallıq;
- yeriyərkən dizin yana «çıxması» — addım zamanı diz bayıra doğru yırğalanır;
- gəzərkən tez yorulma;
- yeniyetmələrdə diz oynağının daxili hissəsində ağrı;
- birtərəfli formada ayaqların uzunluğunda fərq;
- pəncənin yüklənməsinin pozulması — uşaq daha çox ayağın xarici kənarına basır.
Kiçik uşaqlarda xəstəlik adətən ağrısız keçir, buna görə valideynlər onu «sonra düzələr» deyə gözləyə bilər. Yeniyetmələrdə isə ağrı daha çox olur.
Həkimə planlı qaydada, lakin gecikmədən müraciət etmək lazımdır, əgər iki yaşdan sonra əyilmə azalmır, əksinə artır; əyilmə yalnız bir ayaqdadır və ya kəskin asimmetriya var; uşaq topallayır və ya diz ağrısından şikayət edir; uşağın boyu yaşına görə çox geridir və ya digər sümük deformasiyaları var.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər diz nahiyəsində kəskin ağrı, şişkinlik, qızartı, qızdırma yaranıb və ya uşaq ayağa basa bilmir — bu əlamətlər Blaunt xəstəliyinə xas deyil və travma, infeksiya kimi başqa ciddi vəziyyətə işarə edə bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu uşaq travmatoloq-ortopedi qoyur. Həkim əyilmənin nə vaxt yarandığını, necə dəyişdiyini, uşağın nə vaxt yeriməyə başladığını, qidalanmanı, ailədə oxşar halların olub-olmadığını soruşur. Müayinə zamanı ayaqların oxu, dizlər arasındakı məsafə, baldırın burulması, ayaqların uzunluğu, yeriş və oynaqların hərəkətliliyi qiymətləndirilir.
- Ayaq üstə vəziyyətdə aşağı ətrafların rentgenoqrafiyası — əsas üsuldur. Rentgen şəklində böyük baldır sümüyünün yuxarı daxili hissəsinin «dimdikvari» çökməsi, böyümə zonasının genişlənməsi və nizamsızlığı görünür. Həkim metafizar-diafizar bucağı (Levin-Drennan bucağı) ölçür: bu bucağın artması xəstəliyin xeyrinə, normal qalması isə fizioloji əyilmənin xeyrinə dəlalət edir. Rentgen şəkli həm də Langenskiöld mərhələsini təyin etməyə imkan verir.
- Kompüter tomoqrafiyası — böyümə zonasında sümük körpüsündən şübhə olduqda, əməliyyatı planlaşdırmaq və digər varus deformasiyaları ilə ayırd etmək üçün;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası — rentgendə görünməyən qığırdağı, böyümə zonasını və menisklərin vəziyyətini göstərir;
- Qan analizləri — kalsium, fosfor, qələvi fosfataza, D vitamini səviyyəsi; raxiti və digər mübadilə pozğunluqlarını istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika fizioloji O-şəkilli əyilmə, raxit, skelet displaziyaları, travma və ya infeksiyadan sonra böyümə zonasının zədələnməsi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- deformasiyanın proqressivləşməsi və baldırın burulmasının artması;
- ayaqların uzunluğunda fərq və topallıq;
- daxili menisk zədələnməsi;
- diz oynağının bağlarının boşalması və qeyri-sabitliyi;
- gənc yaşda diz oynağının deformasiyaedici artrozu (qonartroz);
- müalicədən sonra deformasiyanın təkrarlanması — xüsusən gec başlanan müalicədə;
- yerişin dəyişməsi səbəbindən bud-çanaq oynağına və pəncəyə düşən yükün pozulması, bel ağrıları.
Müalicə
Müalicə taktikası uşağın yaşından, xəstəliyin formasından və mərhələsindən asılıdır və uşaq ortopedi tərəfindən seçilir.
- Müşahidə. Çox kiçik uşaqlarda, diaqnoz şübhəli olduqda, həkim müəyyən fasilələrlə təkrar müayinə və rentgen nəzarəti təyin edir.
- Ortez ilə müalicə. Erkən formanın ilkin mərhələlərində, kiçik yaşda xüsusi ortopedik ortez diz oynağının daxili hissəsindən yükü azaldır və bəzi uşaqlarda deformasiyanın düzəlməsinə imkan verir. Ortez həkimin göstərişinə uyğun müntəzəm geyinilməli, nəticə rentgenlə yoxlanılmalıdır.
- İdarə olunan böyümə (müvəqqəti hemiepifiziodez). Böyümə zonası hələ açıq olan uşaqlarda böyümə zonasının xarici hissəsi xüsusi lövhə və ya vintlərlə müvəqqəti saxlanılır, daxili hissə isə böyüməyə davam edir — ayaq tədricən düzəlir. Düzəldikdən sonra konstruksiya çıxarılır.
- Korreksiyaedici osteotomiya. Ağır deformasiyada və ya ortezin effekt vermədiyi hallarda baldır sümüyünün yuxarı hissəsi kəsilir, düzgün oxa gətirilir və fiksə edilir. Bəzən xarici fiksasiya aparatlarından istifadə olunur ki, bu da əyilməni və uzunluq fərqini tədricən düzəltməyə imkan verir.
- Böyümə zonasında sümük körpüsünün çıxarılması və oynaq səthinin qaldırılması — gecikmiş ağır mərhələlərdə.
Paralel olaraq artıq çəkinin azaldılması vacibdir: bu, böyümə zonasına düşən yükü azaldır və həm konservativ, həm də cərrahi müalicənin nəticəsini yaxşılaşdırır. D vitamini və ya kalsium çatışmazlığı aşkar edildikdə həkim müvafiq korreksiya təyin edir.
Əməliyyatdan sonra bir müddət gips sarğısı və ya ortez tətbiq edilir, sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapiya və yerişin bərpası üzrə məşğələlər aparılır. Uşaq böyümə dövrü bitənə qədər ortoped nəzarətində qalmalıdır, çünki deformasiya təkrarlana bilər. Evdə «düzəldici» sarğılar, ayaqları bağlamaq, masaj və ya xalq üsulları ilə deformasiyanı düzəltməyə cəhd etmək faydasızdır və vaxt itkisinə səbəb olur.
Profilaktika
Spesifik profilaktika yoxdur, lakin risk amillərini azaltmaq mümkündür:
- uşağın çəkisinə nəzarət, balanslı qidalanma, şirin içkiləri və yüksək kalorili hazır yeməkləri məhdudlaşdırmaq;
- uşağı tələsdirərək erkən yeriməyə məcbur etməmək, yeriyicilərdən istifadəni məhdudlaşdırmaq;
- uşaq yeriməzdən əvvəl kifayət qədər sürünməsinə imkan vermək;
- pediatrın tövsiyəsinə uyğun raxitin profilaktikası, kifayət qədər açıq havada olmaq;
- yaşa uyğun fiziki aktivlik və idman;
- pediatr və ortoped tərəfindən planlı müayinələr; ayaqların əyilməsi yaşla artarsa, gecikmədən həkimə göstərmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Blaunt xəstəliyinin diaqnostikası və müalicəsi ilə uşaq travmatoloq-ortopedi məşğul olur. İlk şübhə çox vaxt pediatrda yaranır; mübadilə pozğunluqlarında endokrinoloq da cəlb oluna bilər.
Yadda saxla!
- Kiçik uşaqlarda ayaqların cüzi O-şəkilli əyilməsi normal ola bilər, lakin artan və ya asimmetrik əyilmə ortoped müayinəsi tələb edir.
- Xəstəlik özbaşına nadir hallarda düzəlir; erkən mərhələdə müalicə daha sadə və effektlidir.
- Artıq çəki xəstəliyin əsas risk amilidir — çəkiyə nəzarət müalicənin bir hissəsidir.
- Gecikmiş hallarda deformasiya diz oynağının erkən artrozuna gətirib çıxara bilər.
- Uşaq böyümə dövrü bitənə qədər həkim nəzarətində olmalıdır.
Suallar və cavablar
Xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped, uşaqlarda isə uşaq ortopedi məşğul olur.
Varus deformasiyasında baldır içəri doğru əyilir və ayaqlar O-şəkilli olur. Valgus deformasiyasında isə əyilmə əks istiqamətdədir — dizlər bir-birinə yaxınlaşır, ayaqlar X-şəkilli görünür.
Yeriməyə yeni başlayan uşaqlarda ayaqların cüzi O-şəkilli əyilməsi tez-tez rast gəlinir və adətən özbaşına düzəlir. Əgər əyilmə iki yaşdan sonra artırsa, bir tərəfdə daha çox ifadə olunursa və ya uşaq topallayırsa, ortopedə müraciət etmək lazımdır.
Müalicə olunmadıqda deformasiya proqressivləşir, baldır burulur, yeriş pozulur. Sonradan diz oynağına düşən qeyri-bərabər yük daxili menisk zədələnməsinə və gənc yaşda artroza səbəb ola bilər.
Kiçik yaşda xəstəliyin ilkin mərhələləri (Langenskiöld I–II) bəzən özbaşına və ya ortez müalicəsi ilə geriləyə bilər. Lakin əksər hallarda məqsədyönlü müalicə və müntəzəm ortoped nəzarəti tələb olunur.
Bu, əməliyyatın növündən asılıdır. İdarə olunan böyümə üsulunda uşaq adətən tez yeriməyə qayıdır, osteotomiyadan sonra isə sümük bitişənə qədər yükləmə məhdudlaşdırılır. Dəqiq rejimi əməliyyatı aparan həkim müəyyən edir.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
