Böyük baldır sümüyü kondillərinin sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Tibia platosunun sınığı
- böyük qamış sümüyü kondillərinin sınığı
- böyük qamış sümüyü platosunun sınığı
Xəstəlik haqqında
Böyük baldır (böyük qamış) sümüyünün yuxarı ucu iki genişlənmədən – xarici (lateral) və daxili (medial) kondildən ibarətdir. Onların yuxarı səthi, yəni tibia platosu, bud sümüyü ilə birlikdə diz oynağını əmələ gətirir və bədən çəkisinin əsas hissəsini daşıyır. Kondil sınığı oynaqdaxili sınıqdır: sınıq xətti oynaq səthindən keçir, buna görə də diz oynağının funksiyası birbaşa zərər görür.
Kondillərin sümük toxuması süngərvari quruluşa malikdir. Ona görə zərbə zamanı sümük çox vaxt sadəcə qırılmır, həm də əzilir, oynaq səthi çökür (impressiya sınığı). Daha tez-tez xarici kondil zədələnir. Gənc insanlarda belə sınıqlar adətən yüksək enerjili travma nəticəsində, ahıl yaşda isə osteoporoz fonunda nisbətən yüngül yıxılmadan da yaranır.
Bu zədənin əhəmiyyəti ondadır ki, oynaq səthinin düzgün bərpa olunmaması zamanla ayağın oxunun pozulmasına (ayağın içəri və ya çölə əyilməsi), diz oynağının qeyri-sabitliyinə və posttravmatik deformasiyaedici artroza gətirib çıxara bilər. Müalicə – konservativ və ya cərrahi – sınığın xarakterinə görə fərdi seçilir.
Səbəbləri
Kondil sınığı diz oynağına güclü şaquli (ox boyu) yük düşdükdə, dizə yandan zərbə dəydikdə və ya bu iki mexanizm birləşdikdə yaranır: bud sümüyünün kondili tibia platosuna çəkic kimi təsir edir. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Yol-nəqliyyat hadisələri – xüsusilə piyadanın avtomobilin bamperi ilə diz nahiyəsindən vurulması;
- Hündürlükdən düz ayaqlar üzərinə yıxılma – oxboyu yük kondilləri əzir; belə hallarda tez-tez daban sümüyü və onurğa sınıqları da olur;
- İdman travmaları – xizək, futbol, motosiklet və velosiped idmanı, burulma və sıçrayışla bağlı yüklənmələr;
- Məişət yıxılmaları – sürüşkən səthdə, pilləkəndə yıxılma, xüsusilə ahıl insanlarda;
- Osteoporoz – sümük sıxlığının azalması nəticəsində kondillər kiçik qüvvədən də çökə bilər; menopauzadan sonrakı qadınlar xüsusi risk qrupundadır;
- Peşə riskləri – hündürlükdə və tikintidə işləmək.
Sınıqla eyni vaxtda tez-tez yumşaq toxumalar da zədələnir: menisklər, çarpaz və yan (kollateral) bağlar. Bu zədələr müalicə taktikasının seçilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir.
Təsnifat
Həkimlər sınığı bir neçə əlamətə görə qiymətləndirirlər:
- yerdəyişməyə görə – sümük qırıqlarının yerdəyişməsi olmayan və yerdəyişməli sınıqlar;
- dərinin vəziyyətinə görə – qapalı (dəri bütövdür) və açıq (sınıq nahiyəsində yara var) sınıqlar;
- zədələnmiş kondilə görə – xarici kondilin, daxili kondilin və hər iki kondilin sınığı;
- sınığın xarakterinə görə – yarılma (sümük parçası qopur), impressiya (oynaq səthi çökür) və onların birləşməsi; ağır hallarda sınıq xətti sümüyün metafiz və diafiz hissəsinə keçir.
Travmatologiyada geniş istifadə olunan Şatsker təsnifatı bu sınıqları altı tipə bölür: I tip – xarici kondilin yarılma sınığı; II tip – xarici kondilin yarılması ilə oynaq səthinin çökməsinin birləşməsi; III tip – xarici kondilin oynaq səthinin yalnız çökməsi; IV tip – daxili kondilin sınığı; V tip – hər iki kondilin sınığı; VI tip – kondil sınığının metafiz və diafizin bir-birindən ayrılması ilə birləşməsi. Bu təsnifat müalicə üsulunun seçilməsinə kömək edir.
Klinik mənzərə
Kondil sınığının əlamətləri travmadan dərhal sonra yaranır:
- diz nahiyəsində kəskin ağrı, toxunduqda və hərəkət zamanı güclənir;
- dizin sürətlə şişməsi – oynaq boşluğuna qan yığılır (hemartroz), diz qapağı sanki «üzür»;
- diz oynağında hərəkətlərin kəskin məhdudlaşması, ayağı tam açmaq və ya bükmək mümkün olmur;
- ayağa söykənməyin mümkün olmaması və ya çox ağrılı olması;
- dizin içəri və ya çölə əyilməsi, oynağın qeyri-sabitlik hissi – yerdəyişməli sınıqlarda və bağ zədələrində;
- diz və baldır nahiyəsində qançırlar; sonradan dəridə qabarcıqlar əmələ gələ bilər.
Ahıl insanlarda və osteoporozda sınıq daha az nəzərə çarpan ola bilər: insan hətta ayağa bir qədər söykənə bilir, lakin dizdə davamlı ağrı və şişkinlik qalır. Belə hallarda da mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər sınıq nahiyəsində yara və ya yaradan görünən sümük parçası varsa, ayaq açıq-aşkar deformasiyaya uğrayıbsa, güclü qanaxma varsa, pəncə soyuq, solğun və ya göyümtül olubsa, ayaqda keyimə və ya hərəkət zəifliyi yaranıbsa, baldırda partlayıcı, getdikcə artan ağrı və gərginlik hiss olunursa (kompartment sindromu əlaməti), həmçinin ağır travmadan sonra onurğa və ya çanaq zədəsi şübhəsi olduqda.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın necə baş verdiyini soruşur, dizi və bütün ayağı müayinə edir, şişkinliyin dərəcəsini, dərinin vəziyyətini, pəncədə arteriya nəbzini, həssaslığı və barmaqların hərəkətini yoxlayır. Bu, damar və sinir zədələrini vaxtında aşkar etmək üçün vacibdir.
- Rentgenoqrafiya – diz oynağı ön-arxa və yan proyeksiyalarda çəkilir; sınığın olmasını, yerini və yerdəyişməni göstərir;
- Kompüter tomoqrafiyası – oynaq səthinin çökmə dərəcəsini, qırıqların sayını və yerləşməsini dəqiq göstərir; əməliyyatın planlaşdırılması üçün əsas müayinədir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – menisklərin, çarpaz və yan bağların zədələrini qiymətləndirir, rentgendə görünməyən sınıqları aşkarlayır;
- Damarların doppler müayinəsi və ya KT-angioqrafiya – damar zədəsi şübhəsində;
- Diz oynağının punksiyası – bəzi hallarda oynaqda yığılan qanı xaric etmək və ağrını azaltmaq üçün aparılır.
Differensial diaqnostika bud sümüyü kondillərinin sınığı, diz qapağının sınığı, menisk və bağların izolə olunmuş zədəsi ilə aparılır. Əməliyyatdan əvvəl ümumi qan və sidik analizləri, laxtalanma göstəriciləri, EKQ aparılır.
Ağırlaşmalar
- Kompartment sindromu – baldır əzələlərinin ödemi nəticəsində fassial boşluqlarda təzyiqin artması; təcili cərrahi yardım tələb edir;
- Damar və sinir zədələri – dizaltı arteriyanın və incilik (fibulyar) sinirinin zədələnməsi; sonuncu pəncənin sallanması ilə özünü göstərə bilər;
- Posttravmatik artroz – oynaq səthinin qeyri-bərabərliyi nəticəsində;
- Ayağın oxunun pozulması və diz oynağının qeyri-sabitliyi – düzgün bitişməmiş sınıqda və bağ zədələrində;
- Diz oynağının sərtliyi (kontraktura) – uzunmüddətli hərəkətsizlikdən sonra;
- Dərin vena trombozu və yara infeksiyası – xüsusilə əməliyyatdan sonrakı dövrdə.
Müalicə
İlk yardım. Ayağı hərəkətsiz vəziyyətə gətirmək lazımdır: əldə olan sərt materialdan (taxta, karton) baldırdan budun ortasına qədər şina qoymaq olar. Dizə parça ilə bükülmüş soyuq tətbiq etmək şişkinliyi və ağrını azaldır. Ayağı düzəltməyə, «yerinə salmağa» cəhd etmək, ayağa basmaq olmaz. Açıq sınıqda yaraya təmiz sarğı qoyulur, sümük parçaları yaraya geri itələnmir. Təcili yardım çağırmaq və ya pasiyenti travmatologiya şöbəsinə çatdırmaq lazımdır.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli, oynaq səthi demək olar ki, çökməyən və diz oynağı sabit olan sınıqlarda, həmçinin əməliyyat riski yüksək olan pasiyentlərdə tətbiq olunur. Ayaq ortez və ya gips sarğı ilə fiksasiya edilir, böyük hemartrozda oynaq punksiyası aparılır. Həkimin icazəsi ilə erkən mərhələdən dizdə nəzarətli hərəkətlərə başlanır, lakin ayağa tam yük vermək sümük bitişməsinin rentgenoloji əlamətləri görünənə qədər – adətən bir neçə həftə – qadağandır; bu dövrdə pasiyent qoltuqağaqlarla hərəkət edir.
Cərrahi müalicə oynaq səthinin əhəmiyyətli çökməsində və ya pilləvari yerdəyişməsində, ayağın oxunun pozulmasında, diz oynağının qeyri-sabitliyində, açıq sınıqlarda, kompartment sindromunda və damar zədəsində göstərişdir. Əməliyyatın məqsədi oynaq səthini mümkün qədər dəqiq bərpa etmək və qırıqları möhkəm fiksasiya etməkdir:
- açıq repozisiya və lövhə və vintlərlə daxili fiksasiya (osteosintez);
- çökmüş oynaq səthinin qaldırılması və altındakı boşluğun sümük transplantatı (çox vaxt qalça sümüyünün qanadından götürülən öz sümüyü) və ya sümük əvəzediciləri ilə doldurulması;
- artroskopiya nəzarəti altında minimal invaziv osteosintez – bəzi sadə sınıqlarda;
- xarici fiksasiya aparatı – yumşaq toxumaların ağır zədəsində müvəqqəti və ya yekun üsul kimi;
- zədələnmiş menisk və bağların bərpası.
Dərman müalicəsi ağrıkəsici və iltihabəleyhinə vasitələri, göstəriş olduqda tromboz profilaktikası üçün antikoaqulyantları, açıq sınıqda antibiotikləri və tetanus profilaktikasını əhatə edir. Bütün dərmanları yalnız həkim təyin edir. Ağır posttravmatik artroz inkişaf etdikdə gələcəkdə diz oynağının endoprotezləşdirilməsi məsələsinə baxıla bilər.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir və diz oynağının hərəkətliliyini, əzələ gücünü və yerişi bərpa etməyə yönəlib. O, həkimin və reabilitoloqun nəzarəti altında mərhələli aparılır:
- erkən mərhələdə – barmaqların və ayaq biləyi oynağının hərəkətləri, bud əzələlərinin statik gərginləşdirilməsi, nəfəs məşqləri; bu, trombozun və əzələ atrofiyasının qarşısını alır;
- dizdə hərəkət həcminin tədricən artırılması, lazım olduqda passiv hərəkət aparatlarının tətbiqi;
- qoltuqağaqlarla yeriş və həkimin icazəsindən sonra ayağa yükün tədricən artırılması;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapevtik prosedurlar və masaj;
- tarazlıq və yeriş məşqləri.
Bərpa dövrü adətən bir neçə ay çəkir. Məşqləri özbaşına sürətləndirmək və ya tamamilə dayandırmaq nəticəyə mənfi təsir edə bilər.
Profilaktika
Kondil sınığının profilaktikası travma riskinin azaldılmasına və sümüklərin möhkəmliyinin qorunmasına yönəlib:
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək, yol hərəkəti qaydalarına riayət etmək;
- hündürlükdə işləyərkən sığorta vasitələrindən istifadə etmək;
- idmanla məşğul olarkən qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək və məşqdən əvvəl isinmək;
- qışda sürüşməyən altlıqlı ayaqqabı geymək, evdə yıxılma risklərini (sürüşkən xalçalar, zəif işıqlandırma) aradan qaldırmaq;
- ahıl yaşda osteoporozun vaxtında müayinəsi və müalicəsi, kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanma;
- bud və baldır əzələlərini möhkəmləndirən məşqlər – onlar diz oynağını stabilləşdirir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diz travmasından sonra travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır; ağır hallarda təcili yardım çağırılır. Bərpa dövründə reabilitoloq da müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
- Kondil sınığı oynaqdaxili sınıqdır – müalicənin əsas məqsədi oynaq səthini dəqiq bərpa etmək və artrozun qarşısını almaqdır.
- Rentgen həmişə kifayət etmir: əməliyyatı planlaşdırmaq üçün çox vaxt KT, bağ və menisk zədələrini qiymətləndirmək üçün MRT lazımdır.
- Pəncənin soyuması, keyimə, baldırda partlayıcı ağrı – dərhal 103-ə zəng etmək üçün səbəbdir.
- Həkimin icazəsi olmadan ayağa yük vermək olmaz – çökmüş oynaq səthi yenidən yerini dəyişə bilər.
- Müntəzəm reabilitasiya diz funksiyasının bərpasında cərrahi müalicə qədər vacibdir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir. Qərar adətən rentgenoqrafiya və kompüter tomoqrafiyasının nəticələrinə əsaslanır, bağ və menisk zədələri də nəzərə alınır.
Sümük bitişməsi fərdi prosesdir və sınığın ağırlığından, yaşdan, sümüyün keyfiyyətindən asılıdır. Ayağa tam yük vermək adətən bir neçə həftədən sonra, nəzarət rentgenoqrammalarına əsasən həkimin icazəsi ilə mümkün olur. Diz funksiyasının tam bərpası isə bir neçə ay çəkə bilər.
Bəli, yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli, diz oynağı sabit qalan sınıqlarda konservativ müalicə yaxşı nəticə verə bilər. Lakin oynaq səthi əhəmiyyətli dərəcədə çökübsə, əməliyyatdan imtina gələcəkdə ayağın əyilməsinə və artroza səbəb ola bilər. Müalicə üsulunu müayinə nəticələrinə əsasən həkim seçir.
Mütləq deyil. Artroz riski oynaq səthinin nə dərəcədə dəqiq bərpa olunmasından, menisk və bağ zədələrindən və reabilitasiyanın keyfiyyətindən asılıdır. Çəki nəzarəti, əzələləri möhkəmləndirən məşqlər və vaxtaşırı həkim müayinəsi bu riski azaldır.
Lövhə və vintlər narahatlıq yaratmırsa, çox vaxt ömürlük saxlanıla bilər. Konstruksiya ağrı, dəri altında qıcıqlanma və ya hərəkət məhdudluğu yaradırsa, sümük tam bitişdikdən sonra onun çıxarılması məsələsinə baxılır. Qərarı travmatoloq-ortoped qəbul edir.
Ayağı ürək səviyyəsindən bir qədər yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə saxlamaq, həkimin icazəsi ilə qısa müddətli soyuq tətbiq etmək və barmaqları müntəzəm hərəkət etdirmək şişkinliyi azaldır. Şişkinlik və ağrı artırsa, baldırda gərginlik və ya pəncədə keyimə yaranarsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
