Böyük baldır sümüyünün sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Böyük qamış sümüyünün sınığı
- tibia sınığı
Xəstəlik haqqında
Böyük baldır (böyük qamış) sümüyü baldırın daxili tərəfində yerləşən iri borulu sümükdür: o, yuxarıda diz oynağının, aşağıda isə ayaq biləyi oynağının formalaşmasında iştirak edir və bədən çəkisinin əsas hissəsini daşıyır. Sümüyün ön səthi bilavasitə dərinin altında yerləşdiyi üçün onun sınıqları tez-tez açıq olur.
Böyük baldır sümüyünün sınığı ən çox rast gəlinən uzun borulu sümük sınıqlarındandır. Çox vaxt eyni zamanda kiçik baldır (kiçik qamış) sümüyü də sınır. Gənc insanlarda belə sınıqlar adətən yol-nəqliyyat hadisələri və idman zamanı, ahıl insanlarda isə osteoporoz fonunda yıxılma nəticəsində yaranır. Kiçik uşaqlarda, xüsusilə yeriməyə yenicə başlamış körpələrdə, ayağın burulması ilə yaranan spiralvari sınıq rast gəlinir.
Əsas təzahürlər intensiv ağrı, şişkinlik, ayağa söykənməyin mümkün olmaması və deformasiyadır, diaqnozu isə rentgen müayinəsi təsdiqləyir. Müalicə konservativ (gips və ya ortezlə fiksasiya) və ya cərrahi (intramedulyar mil, lövhə, xarici fiksasiya aparatı) ola bilər. Vaxtında və düzgün müalicə olunmayan sınıqlar ayağın qısalmasına, əyilməsinə və bitişmənin gecikməsinə səbəb ola bilər.
Səbəbləri
Sınıq sümüyə onun möhkəmlik həddini aşan qüvvə təsir etdikdə yaranır. Travmanın mexanizmi sınığın formasını müəyyən edir:
- Birbaşa zərbə – yol-nəqliyyat hadisəsi, avtomobilin bamperinin zərbəsi, ağır əşyanın düşməsi; adətən köndələn və ya qəlpəli sınıqlar yaranır, yumşaq toxumalar daha çox zədələnir;
- Ayağın burulması – pəncə yerə dirəndiyi halda bədənin fırlanması (futbol, xizək idmanı); spiralvari və çəp sınıqlar əmələ gəlir, tez-tez topuq zədələri ilə birləşir;
- Hündürlükdən düz ayaqlar üzərinə yıxılma – oxboyu yük sümüyün uclarını, xüsusilə aşağı hissəsini zədələyir (pilon sınığı);
- Təkrarlanan həddindən artıq yüklənmə – uzunmüddətli qaçış və marşlar idmançılarda və hərbi qulluqçularda stress sınıqlarına səbəb olur;
- Sümüyün zəifləməsi – osteoporoz, sümük şişləri, metastazlar, uzunmüddətli kortikosteroid qəbulu; bu hallarda sınıq minimal travmadan da yarana bilər (patoloji sınıq);
- Digər risk amilləri – təhlükəli idman növləri, hündürlükdə iş, alkoqol sərxoşluğu, qış mövsümündə buz bağlamış yollar.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə sınıqlar üç qrupa bölünür:
- proksimal hissənin sınıqları – sümüyün yuxarı ucunda, çox vaxt diz oynağının cəlb olunması ilə (kondil sınıqları);
- diafiz sınıqları – sümüyün orta hissəsində; ən çox rast gəlinən formadır;
- distal hissənin sınıqları – aşağı ucda, ayaq biləyi oynağının cəlb olunması ilə (pilon sınıqları).
Sümük uclarının sınıqları üçün geniş istifadə edilən Müller-AO təsnifatı üç tip ayırır: A tipi – oynaqdankənar sınıqlar (oynaq səthi bütövdür); B tipi – natamam oynaqdaxili sınıqlar (sınıq xətti oynaq səthindən keçir, lakin onun bir hissəsi diafizlə əlaqəsini saxlayır); C tipi – tam oynaqdaxili sınıqlar (oynaq səthi diafizdən tamamilə ayrılır).
Digər əlamətlərə görə də fərqləndirilir:
- yerdəyişməyə görə – yerdəyişməsiz və yerdəyişməli sınıqlar;
- sınıq xəttinin istiqamətinə görə – köndələn, çəp, spiralvari, qəlpəli və kompressiya sınıqları;
- dərinin vəziyyətinə görə – qapalı (dəri bütövdür) və açıq (sınıq nahiyəsində yara var) sınıqlar.
Klinik mənzərə
Böyük baldır sümüyünün sınığı adətən aydın əlamətlərlə özünü göstərir:
- travma anında və sonra kəskin ağrı, hərəkət və toxunma zamanı güclənir;
- ayağa söykənməyin mümkün olmaması;
- baldırın şişməsi və qançırlar;
- baldırın görünən deformasiyası – əyilmə, qısalma, pəncənin çölə dönməsi;
- patoloji hərəkətlilik və sümük qırıqlarının xırıltısı (krepitasiya) – bu əlamətləri yalnız həkim yoxlayır, onları özünüz yoxlamağa çalışmaq olmaz;
- açıq sınıqda – yara, qanaxma, bəzən yarada görünən sümük parçası.
Stress sınıqlarında əlamətlər tədricən yaranır: yükdən sonra artan və istirahətdə azalan ağrı, sümüyün müəyyən nöqtəsində həssaslıq. Körpələrdə yeganə əlamət uşağın ayağa basmaqdan imtina etməsi və axsaması ola bilər. Ahıl insanlarda osteoporoz fonunda sınıq yüngül yıxılmadan da yarana bilər. Venaların varikoz genişlənməsi, trofik xoralar və ya şəkərli diabet olduqda yumşaq toxumaların vəziyyəti adətən daha pis olur və bu, müalicənin seçilməsinə təsir edir.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər sınıq açıqdırsa, ayaq açıq-aşkar deformasiyaya uğrayıbsa, güclü qanaxma varsa, pəncə soyuq, solğun və ya göyümtüldürsə, barmaqlarda keyimə və ya hərəkət zəifliyi yaranıbsa, baldırda partlayıcı, getdikcə artan ağrı varsa (kompartment sindromu), həmçinin travmadan sonra onurğa və ya çanaq zədəsi şübhəsi varsa.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın mexanizmini dəqiqləşdirir, ayağı müayinə edir, dərinin vəziyyətini, şişkinliyi, pəncədə nəbzi, həssaslığı və barmaqların hərəkətini yoxlayır. Yüksək enerjili travmada (avtomobil qəzası, hündürlükdən yıxılma) digər zədələri istisna etmək üçün bütün bədən müayinə olunur.
- Rentgenoqrafiya – baldır iki standart proyeksiyada, qonşu diz və ayaq biləyi oynaqları ilə birlikdə çəkilir; sınığın yerini, formasını və yerdəyişməni göstərir;
- Kompüter tomoqrafiyası – oynaqdaxili sınıqlarda, xüsusilə sümüyün aşağı və yuxarı uclarının zədələrində əməliyyatı planlaşdırmaq üçün vacibdir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – stress sınıqlarının erkən aşkarlanması, bağ və yumşaq toxuma zədələrinin qiymətləndirilməsi üçün;
- Damarların doppler müayinəsi və ya angioqrafiya – damar zədəsi şübhəsində;
- Fassial boşluqlarda təzyiqin ölçülməsi – kompartment sindromu şübhəsində, xüsusilə huşsuz pasiyentlərdə;
- Laborator analizlər – ümumi qan analizi, laxtalanma göstəriciləri və əməliyyatdan əvvəl standart müayinələr.
Differensial diaqnostika yumşaq toxumaların əzilməsi, bağ zədəsi, kiçik baldır sümüyünün izolə olunmuş sınığı və patoloji sınığa səbəb olan sümük xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Kompartment sindromu – əzələ ödemi fassial boşluqlarda təzyiqi artırır və qan dövranını pozur; təcili əməliyyat (fassiotomiya) tələb edir;
- Açıq sınığın infeksiyası və osteomielit – xüsusilə yumşaq toxumaların ağır zədəsində;
- Bitişmənin gecikməsi və yalançı oynaq – böyük baldır sümüyünün, xüsusilə onun aşağı hissəsinin qan təchizatı nisbətən zəif olduğu üçün; siqaret bu riski artırır;
- Düzgün olmayan bitişmə – ayağın qısalması, əyilməsi, fırlanma deformasiyası;
- Dərin vena trombozu və ağciyər arteriyasının tromboemboliyası – uzunmüddətli hərəkətsizlik fonunda;
- Qonşu oynaqların sərtliyi və posttravmatik artroz – xüsusilə oynaqdaxili sınıqlardan sonra.
Müalicə
İlk yardım. Ayağı tərpətmədən diz və ayaq biləyi oynaqlarını əhatə edən şina qoymaq (taxta, karton və ya ayağı sağlam ayağa bintləmək) lazımdır. Şişkinliyi azaltmaq üçün parça ilə bükülmüş soyuq qoymaq olar. Deformasiyanı düzəltməyə, sümüyü «yerinə salmağa», ayağa basmağa çalışmaq olmaz. Açıq sınıqda yaraya təmiz sarğı qoyulur, güclü qanaxmada yaranın üstündən sıxıcı sarğı tətbiq olunur. Pasiyent mümkün qədər tez travmatologiya şöbəsinə çatdırılmalıdır.
Müalicənin məqsədi sümüyün uzunluğunu, oxunu və fırlanmasını bərpa etmək, oynaq səthini dəqiq bərpa etmək və erkən hərəkətə imkan yaratmaqdır.
- Konservativ müalicə – yerdəyişməsiz və ya qapalı yolla yaxşı düzəldilən stabil sınıqlarda, həmçinin əməliyyat riski yüksək olduqda (ağır ümumi vəziyyət, yumşaq toxumaların qeyri-qənaətbəxş vəziyyəti). Lazım olduqda anesteziya altında qapalı repozisiya aparılır, ayaq gips sarğı və ya funksional ortezlə fiksasiya edilir. İmmobilizasiya adətən bir neçə ay davam edir, nəzarət rentgenoqrammaları müntəzəm çəkilir;
- Skelet dartılması – bəzi hallarda əməliyyata qədər müvəqqəti üsul kimi tətbiq oluna bilər;
- İntramedulyar osteosintez – sümük kanalına metal mil yeridilir; yerdəyişməli diafiz sınıqlarının əsas cərrahi müalicə üsuludur və erkən hərəkətə imkan verir;
- Lövhə və vintlərlə osteosintez – sümüyün uclarının sınıqlarında, xüsusilə oynaq səthinin dəqiq bərpası tələb olunduqda;
- Xarici fiksasiya aparatları (o cümlədən İlizarov aparatı kimi halqavari fiksatorlar) – açıq və ağır qəlpəli sınıqlarda, yumşaq toxumalar ağır zədələndikdə müvəqqəti və ya yekun üsul kimi;
- Sümük plastikası – sümük defekti olduqda və bitişmə gecikdikdə.
Cərrahi müalicə üçün əsas göstərişlər yerdəyişməli və qeyri-stabil sınıqlar, oynaqdaxili yerdəyişmə, açıq sınıqlar, damar zədəsi və kompartment sindromudur. Dərman müalicəsinə ağrıkəsici və iltihabəleyhinə vasitələr, tromboz profilaktikası üçün antikoaqulyantlar, açıq sınıqda antibiotiklər və tetanus profilaktikası daxildir; hamısı yalnız həkim tərəfindən təyin edilir. Bitişməni «sürətləndirən» reklam olunmuş vasitələri özbaşına qəbul etmək, gipsi və ya ortezi vaxtından əvvəl çıxarmaq olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya travmatoloq və reabilitoloqun nəzarəti altında, sınığın növünə və müalicə üsuluna uyğun mərhələli aparılır:
- ilk günlərdən barmaqların və sağlam oynaqların hərəkəti, əzələlərin statik gərginləşdirilməsi – qan dövranını yaxşılaşdırır, trombozun qarşısını alır;
- diz və ayaq biləyi oynaqlarında hərəkət həcminin bərpası üçün müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- qoltuqağaqlarla yeriş, həkimin icazəsindən sonra ayağa yükün tədricən artırılması;
- yumşaq toxumaların vəziyyətini yaxşılaşdıran fizioterapevtik prosedurlar və masaj;
- yeriş, tarazlıq və əzələ gücü məşqləri.
Tam bərpa çox vaxt bir neçə ay çəkir. Ağır fiziki işə və idmana qayıdış yalnız sümük tam bitişdikdən sonra həkimin icazəsi ilə mümkündür.
Profilaktika
Sınıqların profilaktikası əsasən travmaların qarşısının alınmasına və sümüklərin möhkəmliyinin qorunmasına yönəlib:
- qış aylarında sürüşməyən ayaqqabı geymək, buz bağlamış yollarda ehtiyatlı hərəkət etmək;
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək, yol hərəkəti qaydalarına riayət etmək;
- hündürlükdə işləyərkən sığorta vasitələrindən istifadə etmək;
- idmanda qoruyucu vasitələrdən (məsələn, futbolda baldır qoruyucularından) istifadə etmək, məşq yükünü tədricən artırmaq – bu, stress sınıqlarının qarşısını alır;
- ahıl yaşda osteoporozun müayinəsi və müalicəsi, kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanma;
- siqaretdən və alkoqoldan imtina etmək – bu, sümük sağlamlığı və bitişmə üçün vacibdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Baldır travmasından sonra travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır; ağır hallarda təcili yardım çağırılır. Bərpa dövründə reabilitoloq da müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
- Baldır sınığı şübhəsində ayağı şina ilə hərəkətsizləşdirin və sümüyü düzəltməyə çalışmayın.
- Açıq sınıq, pəncənin soyuması və ya keyiməsi, baldırda getdikcə artan partlayıcı ağrı – dərhal 103-ə zəng etmək üçün səbəbdir.
- Yüksək enerjili travmada həkim digər zədələri də axtarır: daban sümüyü, diz, çanaq və onurğa sınıqları tez-tez birlikdə rast gəlinir.
- Böyük baldır sümüyü nisbətən yavaş bitişir; həkimin icazəsi olmadan ayağa tam yük vermək olmaz.
- Siqaretdən imtina və müntəzəm reabilitasiya bitişməni və funksiyanın bərpasını yaxşılaşdırır.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir. Yumşaq toxumaların vəziyyəti və açıq yaranın olub-olmaması da qərara təsir edir.
Bitişmə müddəti fərdidir və sınığın növündən, yaşdan, müalicə üsulundan asılıdır; adətən bir neçə ay çəkir. Açıq və qəlpəli sınıqlarda, siqaret çəkənlərdə və şəkərli diabetdə bitişmə daha gec baş verə bilər. Ayağa yük vermə vaxtını həkim nəzarət rentgenoqrammalarına əsasən müəyyən edir.
Yüngül qaşınma və ayaq aşağı salındıqda bir qədər şişkinlik ola bilər; ayağı yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə saxlamaq kömək edir. Gipsin altına əşya salıb qaşımaq olmaz – bu, dərini zədələyə və infeksiyaya səbəb ola bilər. Gips sıxırsa, barmaqlar göyərir, soyuyur, keyiyir və ya ağrı güclənirsə, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Uşaqlarda sümüklər daha tez bitişir və əksər sınıqlar konservativ yolla, gips sarğı ilə müalicə olunur. Böyümə zonasının zədələnməsi şübhəsi olduqda uşaq xüsusi nəzarətdə saxlanılır, çünki bu, ayağın böyüməsinə təsir edə bilər. Kiçik uşaq ayağa basmaqdan imtina edirsə və ya axsayırsa, travma görünməsə belə, onu həkimə göstərmək lazımdır.
Konstruksiya narahatlıq yaratmırsa, çox vaxt ömürlük saxlanıla bilər. Ağrı, dəri altında qıcıqlanma və ya digər problemlər olduqda sümük tam bitişdikdən sonra onun çıxarılması məsələsinə baxılır. Qərarı travmatoloq-ortoped qəbul edir.
İdmana qayıdış yalnız sümük tam bitişdikdən, əzələ gücü və oynaqlarda hərəkət həcmi bərpa olunduqdan sonra mümkündür. Adətən əvvəlcə yüngül yüklər – gəzinti, üzgüçülük, stasionar velosiped, sonra isə qaçış və kontakt idman növləri icazə verilir. Tələsmək təkrar sınığa səbəb ola bilər, buna görə vaxtı həkimlə razılaşdırmaq lazımdır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
