Cırılmış yara küt və ya dartıcı travma nəticəsində dərinin və yumşaq toxumaların qeyri-bərabər kənarlarla zədələnməsidir. Çirklənmə, qanaxma və infeksiya riski qiymətləndirilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Laserasiya
- cırıq-yırtıq yara
Xəstəlik haqqında
Cırıq yaralar dəri örtüyünü və selikli qişaları əhatə edə bilər. Bu zədələnmələr epitel toxumasının möhkəmlik həddi travmatik amilin qüvvəsindən xeyli az olduğu halda yaranır. Cırıq yaraların təsviri yalnız epitelin zədələnməsi ilə məhdudlaşmır, patoloji prosesə altında yerləşən yumşaq toxuma törəmələri də (dəri altı toxuma, damarlar, sinirlər, əzələ dəstələri və fassiyalar) cəlb oluna bilər.
Cırıq yaralar epitel örtüyünə ilişən kənarları qeyri-bərabər olan küt cisimlə yaradılır. Diaqnozun verifikasiyası anamnestik olaraq travmatik zədələnməyə işarə edən klinik müayinə məlumatlarına əsaslanır.
Cırıq yaraların müalicəsi cərrahi üsullarla aparılır. Konservativ terapiya köməkçi xarakter daşıyır və yaranın infeksiyalaşmasının qarşısını almağa, həmçinin ağrısızlaşdırmağa yönəlib.
Səbəbləri
Cırıq yaralar epitel örtüyünə zədə vuran, kənarları qeyri-bərabər olan küt əşya ilə vurulur. Cırıq yaralar heyvan dişləmələri ilə də əlaqədardır. Bu zədələnmələr adətən epitelin və dərialtı toxumanın, orada keçən damar və sinirlərin travması ilə məhdudlaşır. Ağır hallarda daxili orqanlar da zədələnə bilər ki, bu da qanaxmanın inkişafı ilə təhlükəlidir.
Cırıq yaraların risk faktorları aşağıdakılardır:
- məişət travmatizmi;
- təhlükəsizlik texnikasına riayət edilmədikdə travma təhlükəsi yaradan istehsalat;
- avtomobil qəzaları;
- katatravma (hündürlükdən yıxılma);
- kriminal hadisələr;
- bağ işlərinin ehtiyatsız yerinə yetirilməsi;
- velosiped idmanı və motosiklet sürməklə məşğul olma;
- uşaq yaşı, xüsusilə yay vaxtı.
Cırıq yaraların kənarları qeyri-bərabərdir. Zədələnmiş səthi toxumalar xarici görünüşcə lopalara bənzəyir. Yara kanalı boyunca əhəmiyyətli alterasiya zonası olur, tez-tez yaxınlıqda yerləşən qatlar bir-birindən ayrılır. Bəzi sahələrdə toxumalar tam qopa bilər ki, bu da sağalmanın ağırlığını müəyyən edir. Yara kanalı adətən səthi yerləşir və nisbətən böyük uzunluğa malikdir. Bu amillər sahə vahidinə düşən zədələnmiş damarların sayının (kəsik yaralarla müqayisədə) az olmasına səbəb olur. Buna görə də cırıq yaralar adətən bol qanaxma ilə müşayiət olunmur. Belə zədələnmələrdə daha bir xüsusiyyət var – toxuma defektinin potensial mikrob çirklənməsi. Nəticədə regenerasiya prosesi ləngiyir – əvvəlcə yaranın təmizlənməsi və iltihabın aradan qaldırılması üçün vaxt tələb olunur, yalnız bundan sonra reparasiya başlayır.
Cırıq yaraların sağalma prosesi 3 mərhələdə gedir:
- Birinci mərhələ – iltihabi reaksiyadır. Leykositlərin cavabdeh olduğu ölmüş toxumaların lizisi baş verir. Patoloji detrit irinli ifrazatla birlikdə yaradan xaric olur. Tədricən zədələnmə zonasını sağlam toxumalardan ayıran demarkasiya valı formalaşır (demarkasiya valı – 2 mühitin sərhəddini təşkil edən özünəməxsus xəttdir).
- İkinci mərhələ – regenerator proseslərin başlamasıdır. Yara kanalı bazal hüceyrələrin aktiv bölünməsi nəticəsində əmələ gələn qranulyasiyalarla tədricən dolur. Qranulyasiyaların əmələ gəlməsi yara kanalı onlarla tam dolana qədər davam edir.
- Üçüncü mərhələ – yeni epitel qatının əmələ gəlməsi və çapıqlaşmadır. Əvvəlcə cavan çapıq əmələ gəlir, bir müddət sonra o retraksiyaya (yığılmaya) uğrayır.
Yara səthi böyük sahəyə malikdirsə, orqanizmin qüvvələri onu bərpa etməyə həmişə qadir olmur. Bu halda iltihabi hadisələr sakitləşdikdən sonra yara defektinin bağlanması üçün dəri plastikası aparılır.
Təsnifat
Klinik baxımdan cırıq yaraların aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- izolə olunmuş zədələnmələr – yalnız yara olduqda;
- kombinə olunmuş zədələnmələr – yaraların sınıqlar, çıxıqlar, daxili orqanların zədələnməsi ilə birləşdiyi hallar.
Cırıq yaralar həmçinin aşağıdakı növlərə təsnif edilir:
- əzilmiş yaralar – toxumaların dağılma və nekroz zonası genişdir;
- zədələnmiş (kontuziya) yaralar – mexaniki təsirin toxumaların morfoloji quruluşunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmədiyi zədələnmə;
- skalplaşmış yaralar – dəri qatının altında yerləşən strukturlardan qopması ilə xarakterizə olunur.
Klinik mənzərə
Cırıq yaranın simptomları aşağıdakılardır:
- zədələnmiş nahiyədə ağrı;
- qanaxma, çox vaxt zəif;
- vizual olaraq müəyyən edilən, qeyri-bərabər, lopa şəklində kənarları olan toxuma defekti.
Yara defektinin ətrafında tez-tez yumşaq toxumalara qansızma aşkar edilir. Yaralar üçün zədələnmiş nahiyənin funksiyasının pozulması xarakterikdir. Bu pozğunluqların xarakteri prosesin topikası ilə müəyyən olunur:
- ovucun və ya əl arxasının vətərləri zədələndikdə barmaqların bükülməsi və açılması pozulur;
- budun toxumaları zədələndikdə axsaqlıq və yeriyərkən ağrılar müşahidə olunur;
- pəncə zədələndikdə təkcə yeriş deyil, həm də ayağın statik funksiyası pozulur;
- üzün, xüsusilə dodaqların toxumaları zədələndikdə qida qəbulu və nitq funksiyası pozula bilər.
Cırıq yaralar üçün infeksion iltihabın nisbətən sürətli inkişafı xarakterikdir – bəzi hallarda travmadan bir neçə saat sonra artıq baş verir. Toxumaların iltihablandığını göstərən əlamətlər aşağıdakılardır:
- kənarların şişməsi;
- toxumaların qızarması;
- əvvəlcə seroz, sonra isə irinli xarakter daşıyan patoloji ifrazat.
Boyunda olan cırıq yaralar xüsusilə təhlükəlidir. Belə zədələnmədə dəriyə yaxın keçən yuxu arteriyalarının zədələnmə ehtimalı yüksəkdir. Bu halda bol qanaxma müşahidə olunur – həyatın xilas edilməsi üçün qanaxmanın dərhal dayandırılması tələb olunur.
Böyük yaralar arterial təzyiqin əhəmiyyətli dərəcədə düşməsi və daxili orqanların funksiyasının pozulması ilə xarakterizə olunan travmatik şokun inkişafı ilə təhlükəlidir. Şokun əsasında bir tərəfdən qanaxma, digər tərəfdən isə ağrı amili durur. Travmatik şokun simptomları aşağıdakılardır:
- intensiv ağrı;
- arterial təzyiqin aşağı düşməsi;
- nevro-psixi pozğunluqlar – letargiya və apatiya, yaxud əksinə, əsəbilik və qıcıqlanma;
- bəbəklərin genişlənməsi;
- ürək fəaliyyətinin sürətlənməsi;
- tənəffüs hərəkətlərinin sürətlənməsi;
- dərinin solğunluğu, tez-tez yapışqan tərlə örtülməsi;
- barmaqların titrəməsi;
- spontan əzələ yığılmaları;
- dodaqların, burun ucunun və burun-dodaq üçbucağının göyərməsi;
- şüurun qarışması, hətta itirilməsinə qədər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika obyektiv müayinə məlumatlarına əsaslanır. Cırıq yaraların xarakteristikaları aşağıdakılardır:
- kənarların qeyri-bərabərliyi;
- dəri lopalarının olması;
- kənarların əzilməsi;
- yara dibində dərialtı toxumanın, əzələlərin, vətərlərin, bəzən isə (açıq sınıqla birgə olduqda) sümük qırıqlarının vizuallaşması;
- əsasən kapilyar və ya qarışıq tipli, orta dərəcədə ifadə olunmuş qanaxma (iri damarların zədələndiyi dərin yaralarda qanaxma bol olur).
Diaqnostika proqramına həmçinin anemiyanın və iltihabi prosesin ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verən ümumi klinik qan analizi daxil edilir. Uzun müddət sağalmayan yaralarda ifrazatın antimikrob preparatlara həssaslığının müəyyən edilməsi ilə bakterioloji tədqiqatının aparılması tələb oluna bilər.
Müalicə
Cırıq yaraların müalicəsi bir-birini tamamlayan cərrahi və konservativ üsulların kombinasiyasından ibarətdir.
Konservativ müalicə intensiv ağrı sindromunu aradan qaldırmaq üçün ağrıkəsici preparatların qəbulunu nəzərdə tutur. Yüksək infeksiya riski olan xəstələrə ikincili ağırlaşmaların riskini azaltmağa kömək edən antibiotiklər təyin olunur.
Təmizlənmə və regenerasiya proseslərini sürətləndirmək üçün kompleks müalicədə proteolitik fermentlər və fizioprosedurlardan da istifadə oluna bilər.
Cərrahi müalicə adekvat ağrısızlaşdırma altında aparılır. Cərrah yaradan ölmüş toxumaları və yad cisimləri xaric edir. Toxuma defektini antiseptik məhlulla bol şəkildə yuyur. İltihabi proses əlamətləri olmadıqda tikişlər qoyulur. Yara kənarlarının yaxınlaşdırılması regenerator prosesin aktivləşməsi üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına kömək edir. Yarada patoloji ifrazatın axması üçün drenajlar saxlanılır (irinli iltihab riski azalır). Toxumalar sağaldıqca tikişlər çıxarılır. Müntəzəm olaraq antiseptik işləmələr aparılır.
Xəstə travmadan bir-iki gün sonra tibbi yardım üçün müraciət edərsə, yuxarıda göstərilən birincili cərrahi işlənmə əvəzinə ikincili işlənmə aparılır. Onun fərqi ondan ibarətdir ki, dəri yarasının kənarları tikişlə çəkilmir, çünki yarada artıq iltihabi proses inkişaf etməyə macal tapıb.
Böyük dəri defekti olduqda plastik əməliyyatın aparılması məsələsi həll edilir. Defekt bədənin digər sahələrindən götürülmüş dəri lopası ilə örtülür.
Reabilitasiya
Reabilitasiya tədbirlərinin xarakteri patoloji prosesin topikasından və aktiv müalicə dövrünün uzunluğundan asılıdır. Ətrafların geniş yaralarında, regenerasiyanı təmin etmək üçün hərəkətsizlik dövrü tələb olunduqda, toxumaların sağalmasından sonra qol və ya ayağın funksional vəziyyətini bərpa etmək üçün müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioprosedurlar və qayğıkeş masaj tövsiyə olunur. Məşqlər çiyin, bilək, baldır, diz və s. oynaqlarının işlənməsinə yönəlmişdir.
Profilaktika
Profilaktika travmatizmin qarşısını almağa yönəlmişdir, təhlükəsizlik tədbirlərinə əməl edilməsi xüsusilə vacibdir.
Yadda saxla!
Baş nahiyəsindəki cırıq yaralar tüklərin hərəkət edən qurğularda ilişib qalması və ya ağır əşya ilə birbaşa zərbə (təpə, gicgah və ya ənsə nahiyəsinə) ilə əlaqədar ola bilər. Cırıq yaralar üzdə də – yanaq, çənə və s. nahiyələrdə lokalizasiya oluna bilər. Çənə-üz nahiyəsinin belə zədələnmələri vaxtında tibbi yardımın göstərilməsini tələb edir, çünki baş beyin qişalarına yayıla bilən iltihabi prosesin inkişaf ehtimalı yüksəkdir. Bu, səthi damarların kəllə daxilində yerləşən kavernoz sinuslarla sıx əlaqəsi ilə izah olunur.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin ağırlığı və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
