Çiyin çıxığı bazu sümüyü başının kürək sümüyünün oynaq çuxurundan çıxmasıdır. Ən çox ön çıxıq rast gəlinir və repozisiyadan əvvəl və sonra sinir-damar vəziyyəti qiymətləndirilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Çiyin oynağının dislokasiyası
- humerusun çıxığı
Xəstəlik haqqında
Çiyinin travmatik çıxığının təsviri onunla xarakterizə olunur ki, anatomik strukturların zədələnməsi baş verir, ilk növbədə kapsulyar bağlar və normada oynaq uclarının sümükləri arasındakı təmas sahəsini artıran oynaq dodağı (labrum) zərər çəkir. Bu cür zədələnmələr sonradan çiyin birləşməsinin xronik qeyri-sabitliyinin inkişafı üçün zəmin yaradır. Bu patoloji prosesdə sümük zədələnmələrinə də böyük rol ayrılır ki, onların arasında kürək çuxurunun kənarının sınıqları (sümük Bankart) və çiyin başcığının impressiya sınıqları (Hill-Sachs) fərqləndirilir.
Çiyin sümüyünün çıxığı intensiv ağrılarla və çiyin birləşməsinin funksional blokadası ilə təzahür edir. Zədələnmiş nahiyə şişkindir, qeyri-tipik xarici görünüşə malikdir (deformasiyaya uğramışdır), lokal göyərmələr müəyyən edilir. Çıxığın diaqnozu rentgen-skanləmə vasitəsilə təsdiqlənir (həkim çiyin başcığının lokalizasiyasını əyani şəkildə görür).
Çiyin çıxığının müalicəsi konservativ və cərrahi üsullarla aparıla bilər. Optimal müalicə proqramının seçimi oynağın qeyri-sabitliyi üçün risk faktorlarının olması ilə müəyyən edilir.
Səbəbləri
Travmatik çiyin çıxığı çiyin nahiyəsinə təsir edən mexaniki qüvvə bağ-kapsul aparatının möhkəmlik həddini aşdıqda baş verir. Travmalar düz və dolayı ola bilər. Düz travma – çiyin oynağı nahiyəsinə zərbədir, dolayı travma isə əldən qəflətən güclü dartılma və ya ağır yüklərin (dəstəkləyici fiksatorlardan istifadə etmədən) qaldırılmasıdır.
Təsnifat
Təsnifata görə, çiyin çıxığının aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- ön – çiyin başcığı önə doğru yerdəyişir (travmanın ən geniş yayılmış variantı);
- arxa – çiyin başcığı arxaya doğru meyl edir;
- aşağı – başcıq çiyin birləşməsindən aşağıya doğru yerdəyişir.
İnkişaf mexanizminə görə çiyin çıxığının aşağıdakı tipləri ayırd edilir:
- travmatik – oynağa oynağın kapsulyar-bağ kompartmentinin möhkəmlik ehtiyatını aşan travmatik xarakterli mexaniki qüvvənin təsiri nəticəsində yaranır;
- vərdiş (adət) – travmadan sonra oynaq strukturlarının natamam bərpası ilə şərtlənir ki, bu da sonradan oynaq səthlərinin təmas sahəsinin azalmasına gətirib çıxarır və çiyin başcığının kürək çuxurundan asanlıqla sürüşüb çıxması üçün ilkin şərait yaradır;
- patoloji – çiyin başcığının çıxması oynağın xəstəlikləri (osteoxondropatiyalar, osteomielit, vərəm infeksiyası) ilə şərtlənir.
Klinik mənzərə
Sağ və ya sol çiyin sümüyünün çıxığı aşağıdakı simptomlarla təzahür edir:
- zədələnmiş nahiyədə intensiv ağrı hissi;
- çiyin birləşməsinin formasının dəyişməsi (oynaq qabarıq, çökük ola bilər, daha kəskin konturlar ala bilər);
- çiyində hərəkətliliyin olmaması (oynağın anatomiyasının pozulması hərəkətləri mümkünsüz edir – çiyin başcığı kürək çuxuruna nəzərən sürüşə bilmir);
- çiyin nahiyəsinin yumşaq toxumalarında şişkinlik və qansızmaların olması;
- qolu passiv şəkildə bükmə cəhdi zamanı yaranan yaylanma hərəkətləri.
Çiyin çıxığının spesifik simptomları onun növü ilə müəyyən edilir:
- ön çıxıq – çiyin başcığı ön hissədə palpasiya edilir, bu zaman oynaq nahiyəsində o, yoxdur, qol bükülmüş və xaricə meyl etmiş vəziyyətdədir;
- arxa çıxıq – çiyin başcığı qeyri-tipik yerdə palpasiya edilir, onun qabarıqlığı arxaya doğru yönəlmişdir, qol da məcburi vəziyyət alır;
- aşağı çıxıq – çiyin başcığı aksilyar çuxura doğru yerdəyişir, oynaq yuxarıdan çökük görünür.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Çiyin çıxığının diaqnostikası klinik müayinənin məlumatlarına – şikayətlərin, travma alma faktının təhlilinə, xarici müayinənin və diqqətli palpasiyanın nəticələrinə əsaslanır. Sınığı istisna etmək və çiyin oynağının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün rentgenoqrafiya aparılır. Çıxıq necə görünür? Bu travma növünün diaqnostik əlamətləri çiyin başcığının oynaqdan kənarda qeyri-tipik vəziyyəti hesab olunur, sınıq-çıxıqlarda isə həmçinin sümük toxumasının zədələnmə xətti də müəyyən edilə bilər.
Mürəkkəb klinik hallarda çiyin oynağı strukturlarının qat-qat müayinəsi göstərişdir. Qoyulmuş vəzifələrin həllinə kompüter və/və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası kömək edir.
Müalicə
Çiyin çıxıqlarının müalicəsi müxtəlif üsullarla aparıla bilər ki, bu da travmanın xüsusiyyətindən və oynağın qeyri-sabitliyi üçün risk faktorlarından asılıdır.
Konservativ müalicəyə adekvat ağrısızlaşdırma (regionar anesteziya və ya qısamüddətli venadaxili anesteziya) altında çıxığın mümkün qədər erkən yerinə salınması daxildir. Çiyin oynağında sümük düzgün vəziyyətə salındıqdan sonra 2-3 həftə müddətinə immobilizasiya aparılır. Gips sarğısı çıxarıldıqdan sonra yuxarı ətrafın işlənməsinə yönəlmiş bərpa müalicəsi aparılır.
Böyüklərdə çiyin çıxığının konservativ müalicəsinin bir sıra üstünlükləri vardır, ilk növbədə bu, ağırlaşmaların minimal olmasıdır. Lakin bu üsul çatışmazlıqlardan da məhrum deyil – xüsusilə, uzunmüddətli immobilizasiya və reabilitasiyaya (yarım ilə qədər) ehtiyac. Bundan əlavə, konservativ müalicədən sonra çıxığın residivlərinin və oynaqda xronik qeyri-sabitliyin tezliyi yüksəkdir (müxtəlif tədqiqatçıların məlumatlarına görə bu ağırlaşmanın tezliyi 20-90% arasında dəyişir). Bu hallar çiyin çıxıqlarının cərrahi müalicəsinə göstərişləri genişləndirir.
Cərrahi müalicə
Çiyin çıxığı olduqda əməliyyata göstərişlər ilk növbədə gələcəkdə vərdiş çıxığının ehtimalını artıran risk faktorlarının olması ilə müəyyən edilir:
- artmış fiziki aktivliklə assosiasiya olunan xəstənin gənc yaşı;
- idman fəaliyyəti ilə məşğul olma;
- istifadə edilmiş immobilizasiyanın kifayət qədər olmaması;
- dominant qolun travmatik zədələnməsi;
- ağır ilkin travma;
- repozisiyanın aparılmasında texniki çətinliklər;
- əhəmiyyətli oynaqdaxili zədələnmələrin olması.
Hazırda çiyin oynağının kapsulyar-bağ aparatının cərrahi stabilizasiyasının üstünlük verilən üsulu artroskopik əməliyyat hesab olunur. Təkmilləşdirilmiş texnika və alətlər ən yaxşı yaxın və uzaqmüddətli nəticələrə nail olmağa imkan verir. Artroskopik müdaxilələrin açıq əməliyyatlar qarşısında aşkar üstünlükləri onların minimal travmatikliyi, yüksək kosmetikliyi və residivləşmə riskinin minimal olmasıdır.
Reabilitasiya
Çiyin çıxığından sonra aktiv reabilitasiya immobilizasiya dövrü başa çatdıqdan sonra başlanır. Reabilitasiyaya aşağıdakılar daxildir:
- çiyin oynağında normal hərəkət amplitudasının bərpasına yönəlmiş hərəkətlər;
- çiyinin dinamik stabilizatorlarının möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş hərəkətlər;
- çiyin və kürək sümüyünün dinamik stabilizatorlarının möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş məşğələlər;
- proprioseptiv (nevromuskulyar) əlaqənin bərpasına yönəlmiş məşqlər.
Reabilitasiyaya həmçinin fizioprosedurlar və masaj da daxildir.
Profilaktika
Çiyin çıxığının profilaktikası travmatizmin qarşısının alınmasına əsaslanır. İdmanla məşğul olarkən hərəkətlərin düzgün texnikasına riayət etmək və ağır yüklərin qaldırılması zamanı xüsusi fiksatorlardan istifadə etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Tədqiqatlara görə, ilkin çıxıq keçirmiş şəxslərin orta hesabla 70%-ə qədəri 2 il ərzində çıxığın residivi ilə üzləşə bilər, çiyinin xronik qeyri-sabitliyinin inkişafı isə birbaşa yaşdan asılıdır və 20 yaşdan aşağı şəxslərdə ehtimal 100%-ə çatır. Sübut edilmişdir ki, qeyri-sabitliyin inkişaf riski xəstələrin fiziki aktivlik səviyyəsi ilə əhəmiyyətli dərəcədə artır ki, bu da yüksəkenerjili travmalar (idman travmaları) nəticəsində çıxıqla assosiasiya olunan zədələnmələrin böyük faizi, habelə sonradan çiyin oynağına qarşı qoyulan yüksək funksional tələblərlə şərtlənir. Bu faktları nəzərə alaraq, müasir travmatologiyada çiyin çıxıqlarının cərrahi müalicəsinə göstərişlər genişləndirilmişdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin və ya zədənin xüsusiyyətləri və pasiyentin fərdi vəziyyəti nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
