Dirsək oynağının kontrakturası dirsəyin hərəkət amplitudasının davamlı azalmasıdır. Travma və immobilizasiyadan sonra kapsul, əzələ və periartikulyar toxumalarda sərtlik nəticəsində tez-tez inkişaf edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dirsək kontrakturası
- dirsək oynağının sərtliyi
- posttravmatik dirsək kontrakturası
Xəstəlik haqqında
Kontraktura oynaqda hərəkətin davamlı məhdudlaşmasıdır: dirsəyi tam bükmək, tam açmaq və ya önqolu fırlatmaq mümkün olmur. Dirsək oynağı bu baxımdan xüsusilə həssasdır – onun kapsulu nazikdir, oynaq səthləri bir-birinə çox dəqiq uyğunlaşır, travmadan sonra isə ətraf toxumalarda çapıq və sümükləşmə ocaqları tez əmələ gəlir. Buna görə hətta bir neçə həftəlik hərəkətsizlik hərəkət həcminin nəzərəçarpan azalmasına səbəb ola bilər.
Kontraktura ən çox dirsək nahiyəsinin sınıqları, çıxıqları və ya əməliyyatlardan sonra, zədələnmiş qolun uzun müddət gipsdə və ya şində qaldığı hallarda inkişaf edir. Daha az hallarda səbəb artroz, iltihabi oynaq xəstəlikləri, yanıq çapıqları və ya nevroloji pozğunluqlar olur. Xəstəlik bütün yaşlarda rast gəlinir, uşaqlarda isə dirsək sınıqlarından sonra xüsusi diqqət tələb edir.
Gündəlik həyatda dirsəyin hərəkət həcmi böyük əhəmiyyət daşıyır: əlin ağıza, üzə, başa çatdırılması, geyinmə, yemək, şəxsi gigiyena üçün dirsəyin müəyyən dərəcədə bükülməsi və açılması lazımdır. Kontraktura iş qabiliyyətini və həyat keyfiyyətini xeyli azalda bilər. Erkən mərhələdə dəyişikliklər əksər hallarda geri dönəndir, köhnəlmiş kontrakturalar isə çox vaxt cərrahi müalicə tələb edir.
Səbəbləri
Kontrakturanın əsasında oynağın özündə və ya onu əhatə edən toxumalarda çapıqlaşma, sərtləşmə və elastikliyin itməsi durur. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Dirsək nahiyəsinin travmaları – bazu sümüyünün distal hissəsinin, dirsək çıxıntısının, mil sümüyü başının sınıqları, dirsək çıxıqları; oynaqdaxili sınıqlarda risk daha yüksəkdir;
- Uzunmüddətli immobilizasiya – gips və ya şin içində uzun müddət hərəkətsizlik kapsulun və bağların qısalmasına, əzələlərin atrofiyasına gətirir;
- Heterotopik ossifikasiya – travma və ya əməliyyatdan sonra yumşaq toxumalarda sümük toxumasının yaranması; kəllə-beyin travması və yanıqlarla birgə zədələnmələrdə daha tez-tez rast gəlinir;
- Sümük qırıntılarının düzgün bitişməməsi – oynaq səthlərinin uyğunluğunun pozulması mexaniki maneə yaradır;
- Dirsək oynağının artrozu – qığırdağın dağılması, osteofitlər (sümük çıxıntıları) və kapsulun sərtləşməsi;
- İltihabi xəstəliklər – revmatoid artrit, keçirilmiş infeksion artrit;
- Dəri və yumşaq toxuma çapıqları – yanıqlar, geniş yaralar, əməliyyat çapıqları;
- Nevroloji pozğunluqlar – insult, beyin iflici, periferik sinir zədələri zamanı əzələ tonusunun dəyişməsi.
Gecikmiş reabilitasiya, ağrı qorxusundan qolu uzun müddət tərpətməmək, eləcə də oynağın kobud, ağrılı şəkildə “açdırılması” cəhdləri də kontrakturanın inkişafına şərait yaradır.
Təsnifat
Hərəkətin hansı istiqamətdə məhdudlaşmasına görə:
- fleksion – dirsəyi tam açmaq mümkün olmur, qol bükülü vəziyyətdə qalır (ən çox rast gəlinən növ);
- ekstenzion – dirsəyi tam bükmək mümkün olmur;
- qarışıq – həm bükülmə, həm də açılma məhdudlaşır;
- rotasion – önqolun içəri (pronasiya) və ya xaricə (supinasiya) fırlanması məhdudlaşır.
Mənşəyinə görə kontrakturalar artrogen (oynaq səthləri və kapsulun zədələnməsi), miogen (əzələlərin qısalması), dezmogen (vətər və fassiyaların çapıqlaşması), dermatogen (dəri çapıqları) və neyrogen (sinir sisteminin zədələnməsi) olur. Çox vaxt bir neçə mexanizm birlikdə iştirak edir.
Posttravmatik kontraktura dinamik prosesdir: ilk həftələrdə hərəkət məhdudiyyəti daha çox ağrı və ödemlə bağlı olur və asanlıqla geri dönür, sonradan isə kobud birləşdirici toxuma və çapıqlar formalaşır, dəyişikliklər davamlı xarakter alır.
Klinik mənzərə
Simptomların ifadəliliyi patoloji dəyişikliklərin dərəcəsindən asılıdır. Əsas əlamətlər:
- dirsəyi tam açmağın və ya tam bükməyin mümkün olmaması;
- önqolun fırlanmasının məhdudlaşması – ovucu yuxarı və ya aşağı çevirmək çətinləşir;
- həm aktiv, həm də passiv hərəkətlərin məhdudlaşması – kənar köməklə də oynağı tam hərəkət etdirmək olmur;
- hərəkətin son nöqtəsində sərt maneə hissi;
- hərəkət zamanı və ya yükdən sonra ağrı, narahatlıq;
- oynağın formasının dəyişməsi, ətraf əzələlərin zəifləməsi və nazilməsi;
- gündəlik işlərdə çətinlik: əli ağıza, saça, cibə çatdırmaq, əşya qaldırmaq.
Dirsək nahiyəsindən keçən dirsək siniri sıxıldıqda dördüncü və beşinci barmaqlarda keyimə, gizildəmə, əlin incə hərəkətlərində çətinlik yarana bilər. Uşaqlarda kontraktura çox vaxt ağrısız olur və valideynlər onu qolun “əyri” saxlanmasından və ya oyunlar zamanı əlin az işlədilməsindən fərq edirlər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: travmadan və ya əməliyyatdan sonra dirsək nahiyəsində ağrı, qızartı, şişkinlik və hərarət artırsa; hərəkət qəfildən kəskin məhdudlaşıbsa; barmaqlarda keyimə və zəiflik güclənirsə; oynaq “kilidlənirsə”.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz travmatoloq-ortoped tərəfindən şikayətlərin, keçirilmiş travma və əməliyyatların, immobilizasiya müddətinin öyrənilməsi və obyektiv müayinə əsasında qoyulur. Həkim hər iki dirsəyi müqayisə edir, xüsusi bucaqölçənlə (qoniometrlə) bükülmə, açılma və fırlanma həcmini ölçür, hərəkətin son nöqtəsinin xarakterini, əzələ gücünü, sinirlərin funksiyasını qiymətləndirir.
- Rentgenoqrafiya – sümüklərin bitişməsini, oynaq səthlərinin uyğunluğunu, osteofitləri və heterotopik sümükləşmə ocaqlarını göstərir;
- Kompüter tomoqrafiyası – sümük maneələrinin dəqiq yerini və ölçüsünü müəyyən edir, əməliyyatın planlaşdırılması üçün vacibdir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – kapsulun, bağların, qığırdağın və əzələlərin vəziyyətini qiymətləndirir;
- Ultrasəs müayinəsi – yumşaq toxumaların, vətərlərin və dirsək sinirinin vəziyyətini göstərir;
- Elektroneyromioqrafiya – sinir zədəsinə şübhə olduqda aparılır;
- Laborator müayinələr – iltihabi və ya infeksion prosesə şübhə olduqda (ümumi qan analizi, iltihab göstəriciləri).
Neyrogen formaya şübhə olduqda nevroloqun məsləhəti lazımdır. Differensial diaqnostika artrogen, miogen, neyrogen kontraktura, oynaqdaxili sərbəst cisim və ankiloz (oynağın tam birləşməsi) arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
- davamlı funksional məhdudiyyət, iş qabiliyyətinin azalması;
- oynağın tam hərəkətsizliyi – ankiloz;
- dirsək sinirinin sıxılması və ya dartılması nəticəsində əlin zəifliyi;
- çiyin, bilək oynaqlarının və onurğanın kompensator yüklənməsi və ağrıları;
- əzələlərin atrofiyası;
- oynaqda ikincili artrozun proqressivləşməsi.
Müalicə
Müalicənin məqsədi gündəlik fəaliyyət üçün lazım olan hərəkət həcmini bərpa etmək və ağrını azaltmaqdır. Erkən mərhələdə əsasən konservativ üsullar tətbiq olunur və vaxtında başlanıldıqda yaxşı nəticə verir. Köhnəlmiş kontrakturalar əksər hallarda cərrahi müalicə tələb edir.
Konservativ müalicə aşağıdakıları əhatə edir:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – instruktorun nəzarəti ilə aktiv və yumşaq passiv məşqlər; hərəkətlər ağrı həddini keçməməlidir;
- dinamik və ya mərhələli fiksasiya edən şinlər (ortezlər) – toxumaları uzun müddət yüngül dartılma vəziyyətində saxlayaraq tədricən hərəkət həcmini artırır;
- mexanoterapiya – xüsusi aparatlarda yavaş, nəzarətli passiv hərəkətlər;
- fizioterapiya prosedurları – ödemi və ağrını azaltmaq, toxumaların elastikliyini artırmaq üçün;
- ağrı və iltihab üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar – yalnız həkim təyinatı ilə.
Dirsək oynağını zor gücü ilə, ağrıya məhəl qoymadan “açdırmaq”, kobud masaj etmək və istiləşdirmək olmaz – bu, yeni mikrotravmalara, iltihaba və heterotopik sümükləşmənin artmasına səbəb ola bilər.
Cərrahi müalicə konservativ terapiya kifayət qədər nəticə vermədikdə, sümük maneələri, düzgün bitişməmiş sınıqlar və ya kobud çapıqlar olduqda göstərişdir. Əməliyyatın həcmi kontrakturanın səbəbindən asılıdır:
- artroliz – oynaq kapsulunun və çapıqların kəsilərək azad edilməsi; açıq və ya artroskopik üsulla aparıla bilər;
- heterotopik sümük toxumasının, osteofitlərin və sərbəst cisimlərin çıxarılması;
- dirsək sinirinin azad edilməsi və ya yerinin dəyişdirilməsi;
- dəri çapıqlarının çıxarılması və plastikası;
- ağır artrozda, xüsusilə ahıl yaşlı pasiyentlərdə – oynağın endoprotezlə əvəz edilməsi.
Reabilitasiya
Həm konservativ müalicədən, həm də əməliyyatdan sonra əldə olunan hərəkət həcmini qorumaq üçün erkən və nəzarətli reabilitasiya həlledicidir. Əməliyyatdan sonra həkimin göstərişi ilə ilk günlərdən hərəkətlərə başlanılır, bəzən xüsusi aparatlarda fasiləsiz passiv hərəkət tətbiq edilir. Gecə saatlarında şinlərdən istifadə, gündəlik müstəqil məşqlər, ödemin azaldılması üçün qolun yuxarı vəziyyətdə saxlanılması tövsiyə olunur. Reabilitasiya uzun çəkə bilər və pasiyentdən səbir və nizamlılıq tələb edir; məşqləri yarımçıq dayandırdıqda hərəkət həcmi yenidən azala bilər.
Profilaktika
- sümük qırıntılarının dəqiq repozisiyası və etibarlı fiksasiyası;
- immobilizasiya müddətinin minimal lazımi səviyyədə saxlanılması – sabit fiksasiyadan sonra həkim mümkün qədər erkən hərəkətə icazə verir;
- immobilizasiya dövründə barmaqların, bilək və çiyin oynağının müntəzəm hərəkət etdirilməsi;
- gips və ya şin çıxarıldıqdan sonra reabilitasiyaya gecikmədən başlanılması;
- travmadan sonra ödemin vaxtında azaldılması;
- məşqlərin ağrısız, mütəxəssis nəzarəti ilə aparılması, oynağın zorla açılmasından çəkinmək;
- dirsəkdə hərəkət məhdudiyyəti yarandıqda həkimə vaxtında müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Dirsək kontrakturası ilə travmatoloq-ortopeda müraciət etmək lazımdır. Müalicədə reabilitoloq (fiziki reabilitasiya həkimi), lazım olduqda nevroloq və revmatoloq iştirak edir.
Yadda saxla!
- Dirsək oynağı hərəkətsizliyə çox həssasdır – travmadan sonra kontrakturanın qarşısını almaq onu sonradan müalicə etməkdən xeyli asandır.
- Reabilitasiyaya nə qədər tez başlanılsa, hərəkət həcminin bərpası şansı bir o qədər yüksəkdir.
- Oynağı zorla, ağrıya dözərək açmaq olmaz – bu, vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
- Köhnəlmiş kontrakturalarda müasir cərrahi üsullar (artroliz, endoprotezləşdirmə) funksiyanı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.
Suallar və cavablar
Gips çıxarıldıqdan dərhal sonra müəyyən hərəkət məhdudiyyəti tez-tez olur və düzgün məşqlərlə adətən tədricən azalır. Lakin bir neçə həftə ərzində irəliləyiş yoxdursa və ya məhdudiyyət artırsa, travmatoloq-ortopeda müraciət etmək lazımdır.
Xeyr. Dirsək oynağı kobud təsirə pis reaksiya verir: güclü ağrılı dartılma iltihabı, ödemi və yumşaq toxumalarda sümükləşməni artırır. Məşqlər mütəxəssisin göstərdiyi qaydada, ağrı həddini keçmədən aparılmalıdır.
Erkən mərhələdə və yumşaq toxumaların sərtliyi ilə bağlı kontrakturalarda konservativ müalicə çox vaxt yaxşı nəticə verir. Sümük maneələri, düzgün bitişməmiş sınıqlar və köhnəlmiş çapıqlar olduqda isə adətən əməliyyat lazım olur. Seçim müayinədən sonra həkim tərəfindən edilir.
Bu, kontrakturanın səbəbindən, müddətindən və müalicə üsulundan asılıdır. Konservativ müalicə də, əməliyyatdan sonrakı reabilitasiya da adətən bir neçə ay davam edir. Nəticə əsasən məşqlərin nizamlı yerinə yetirilməsindən asılıdır.
Dirsək nahiyəsində kobud masaj və istiləşdirmə arzuolunmazdır, çünki toxumalarda iltihab və sümükləşməni artıra bilər. Hansı fizioterapiya prosedurlarının uyğun olduğunu həkim və ya reabilitoloq müəyyən edir.
Uşaqlarda dirsək sınıqlarından sonra hərəkət həcmi çox vaxt oyun və gündəlik fəaliyyət zamanı özbaşına bərpa olunur. Uşağın dirsəyini zorla açmaq məsləhət görülmür. Məhdudiyyət uzun müddət qalırsa, uşaq travmatoloq-ortopedinə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
