Dirsək sümüyünün sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ulna sınığı
- Fractura ulnae
Xəstəlik haqqında
Dirsək sümüyü (ulna) önqolun iki sümüyündən biridir, mil sümüyü ilə yanaşı, kiçik barmaq tərəfində yerləşir. Onun yuxarı (proksimal) ucu dirsək çıxıntısı və tac çıxıntısı vasitəsilə dirsək oynağının formalaşmasında, aşağı (distal) ucu isə bilək nahiyəsində iştirak edir. Önqolun iki sümüyü bağlar və membran vasitəsilə bir-biri ilə sıx əlaqədədir, buna görə onlardan birinin zədələnməsi çox vaxt digərinə və qonşu oynaqlara da təsir edir.
Dirsək sümüyünün sınığı dirsək üzərinə yıxılma, önqola birbaşa zərbə, idman və yol-nəqliyyat travmaları zamanı baş verir. Sınıq üçün əli hərəkət etdirməyə cəhd zamanı güclənən kəskin ağrı, ödem, göyərmə və əlin funksiyasının pozulması xarakterikdir. Bu sınıqlar həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə rast gəlinir; ahıl yaşda sümük kövrəkliyi (osteoporoz) zamanı daha yüngül travma ilə də yarana bilər.
Diaqnoz rentgen müayinəsi əsasında qoyulur. Travmanın xarakterinə görə həkim konservativ (gips və ya polimer sarğı) və ya cərrahi müalicəni seçir. Vaxtında və düzgün müalicə önqolun fırlanma funksiyasını və dirsək, bilək oynaqlarının hərəkətini qorumaq üçün həlledicidir.
Səbəbləri
Dirsək sümüyünün sınığı mexaniki təsirin nəticəsidir: tətbiq olunan qüvvə sümük toxumasının möhkəmlik həddini aşır. Ən çox rast gəlinən travma mexanizmləri:
- Önqola birbaşa zərbə – özünümüdafiə zamanı qolu zərbəyə qarşı qaldırdıqda dirsək sümüyünün gövdəsinin təcrid olunmuş sınığı yarana bilər;
- Dirsək üzərinə yıxılma – dirsək çıxıntısının və sümüyün yuxarı hissəsinin zədələnməsinə səbəb olur;
- Açılmış qol üzərinə yıxılma – önqolun fırlanması ilə birlikdə baş verdikdə dirsək sümüyünün sınığı mil sümüyü başının çıxığı ilə birləşə bilər;
- Yol-nəqliyyat hadisələri, hündürlükdən yıxılma – yüksək enerjili travmalar çoxqırıntılı və açıq sınıqlara səbəb olur;
- İdman travmaları – təmas idman növləri, velosiped, konki, xizək.
Sınıq riskini artıran amillər: osteoporoz, ahıl yaş, müvazinətin pozulması və tez-tez yıxılma, D vitamini çatışmazlığı, sümük toxumasını zəiflədən xəstəliklər (şişlər, kistlər – bu halda patoloji sınıq yarana bilər), qoruyucu vasitələrsiz idman.
Təsnifat
Dirsək sümüyü sınıqları bir neçə əlamətə görə təsnif olunur:
- yerləşməsinə görə – proksimal hissənin (dirsək çıxıntısı, tac çıxıntısı), gövdənin (diafizar) və distal hissənin (biz çıxıntı nahiyəsi) sınıqları;
- qırıntıların vəziyyətinə görə – yerdəyişməsiz və yerdəyişmə ilə sınıqlar;
- oynağa münasibətinə görə – oynaqdaxili və oynaqxarici sınıqlar;
- dərinin bütövlüyünə görə – qapalı və açıq sınıqlar;
- təcrid olunmuş və birləşmiş zədələnmələr – sonuncuya dirsək sümüyünün sınığının mil sümüyü başının çıxığı ilə birləşməsi (Monteggia sınıqlı çıxığı) və önqolun hər iki sümüyünün sınığı aiddir.
Qırıq xəttinin formasına görə köndələn, çəp, spiralvari və çoxqırıntılı sınıqlar ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Dirsək sümüyü sınığının simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- önqolun zədələnmiş hissəsində kəskin ağrı, hərəkət və toxunma zamanı güclənməsi;
- önqolun şişməsi və göyərmə (qansızma);
- önqolun formasının dəyişməsi – yerdəyişmə ilə sınıqlarda;
- dirsək və ya bilək oynağının bükülmə və açılmasının pozulması;
- ovucu yuxarı və aşağı çevirməyin (önqolun fırlanmasının) çətinləşməsi;
- əli yumruğa sıxmaqda çətinlik, əl gücünün azalması;
- önqolun qeyri-təbii hərəkətliliyi və sümük qırıntılarının xırçıltısı (krepitasiya) – hər iki sümük sındıqda;
- mil sümüyü başının çıxığı zamanı dirsəyin xarici tərəfində çıxıntı və hərəkətə qarşı yaylanan müqavimət.
Uşaqlarda sınıq çox vaxt “yaşıl budaq” tipində olur – sümük tam qırılmır, əyilir; ağrı və şişkinlik az ifadəli ola bilər, buna görə uşaq qolu işlətməkdən imtina edirsə, mütləq həkimə göstərilməlidir.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır, əgər: sümük dəridən çıxıbsa və ya sınıq nahiyəsində yara varsa; önqol kəskin deformasiya olunubsa; barmaqlar keyiyib, soyuq və ya solğundursa; ağrı gips qoyulduqdan sonra artır, barmaqları passiv açdıqda kəskin güclənirsə; güclü qanaxma varsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz travmatoloq-ortoped tərəfindən travmanın halları, şikayətlər və obyektiv müayinə əsasında qoyulur. Həkim önqolu nəzərdən keçirir, palpasiya edir, ağrılı nöqtələri, deformasiyanı, şişkinliyi qiymətləndirir. Mütləq olaraq bilək nahiyəsində nəbz, barmaqların rəngi, hissiyyatı və hərəkəti yoxlanılır – bu, damar və sinir zədəsini vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
- Rentgenoqrafiya – əsas müayinə üsuludur; şəkillər iki proyeksiyada çəkilir və mütləq dirsək və bilək oynaqlarını əhatə edir, çünki dirsək sümüyünün sınığı qonşu oynaqda çıxıqla birləşə bilər;
- Kompüter tomoqrafiyası – oynaqdaxili və çoxqırıntılı sınıqlarda qırıntıların dəqiq vəziyyətini göstərir və əməliyyatın planlaşdırılmasına kömək edir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – bağ və yumşaq toxuma zədələrinə şübhə olduqda;
- Ultrasəs müayinəsi və doppleroqrafiya – damar zədəsinə şübhə olduqda;
- Elektroneyromioqrafiya – sinir funksiyası pozulduqda, adətən gecikmiş dövrdə.
Önqolun sınığında kompartment sindromu – şişkinlik nəticəsində fassiyalar arasında təzyiqin artması, sinir və damarların sıxılması inkişaf edə bilər; bu, təcili cərrahi müdaxilə tələb edir. Differensial diaqnostika əzilmə, bağ zədəsi, çıxıq və mil sümüyünün sınığı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- kompartment sindromu;
- dirsək və ya digər sinirlərin, damarların zədələnməsi;
- qırıntıların gecikmiş bitişməsi və ya bitişməməsi (yalançı oynaq);
- qırıntıların düzgün olmayan vəziyyətdə bitişməsi və önqolun fırlanmasının məhdudlaşması;
- dirsək və bilək oynaqlarının kontrakturası;
- açıq sınıqlarda infeksiya və osteomielit;
- oynaqdaxili sınıqlardan sonra posttravmatik artroz.
Müalicə
İlk yardım. Zədələnmiş qolu dirsək və bilək oynaqlarını əhatə edən şin və ya əl altındakı bərk əşya ilə hərəkətsizləşdirmək, yaylıq sarğı ilə bədənə yaxın saxlamaq lazımdır. Sınıq nahiyəsinə parça ilə bükülmüş soyuq qoymaq olar. Üzük və bilərzikləri şişkinlik artmamış çıxarmaq lazımdır. Sümüyü yerinə salmağa cəhd etmək olmaz. Açıq sınıqda yaranın üzərinə təmiz sarğı qoyulur və 103-ə zəng edilir.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və stabil sınıqlarda tətbiq olunur. Adekvat ağrısızlaşdırma altında lazım olduqda qırıntılar qapalı üsulla uyğunlaşdırılır (repozisiya), sonra nəzarət rentgenoqrafiyası aparılır və gips və ya polimer sarğı qoyulur. İmmobilizasiyanın müddəti sınığın yeri və ağırlığından asılıdır və adətən bir neçə həftə davam edir. Bu dövrdə qırıntıları birləşdirən sümük döyənəyi (kallus) əmələ gəlir. Müalicə zamanı təkrar rentgen müayinələri ilə qırıntıların vəziyyətinə nəzarət edilir.
Cərrahi müalicə aşağıdakı hallarda göstərişdir:
- qapalı repozisiya uğursuz olmuş və ya qırıntıların yenidən yerini dəyişdiyi sınıqlar;
- oynaqdaxili sınıqlar yerdəyişmə ilə;
- böyüklərdə Monteggia sınıqlı çıxığı və önqolun hər iki sümüyünün sınığı;
- çoxqırıntılı və qeyri-stabil sınıqlar, qırıntılar arasına yumşaq toxumanın düşməsi;
- açıq sınıqlar, damar və sinir zədəsi.
Əməliyyat zamanı qırıntılar görmə nəzarəti altında uyğunlaşdırılır və lövhələr, vintlər və ya sümükdaxili çubuqlarla fiksasiya edilir (osteosintez). Açıq sınıqlarda əvvəlcə yaranın cərrahi işlənməsi aparılır, lazım olduqda xarici fiksasiya aparatı qoyulur.
Ağrını azaltmaq üçün analgetiklər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar istifadə olunur, kalsium və D vitamini preparatları isə çatışmazlıq və ya osteoporoz olduqda həkim tərəfindən təyin edilir. Gips altında qaşınma olduqda içəriyə əşya salmaq, gipsi özbaşına kəsmək və ya islatmaq olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya hələ immobilizasiya mərhələsində başlayır: barmaqları, çiyin oynağını müntəzəm hərəkət etdirmək, qolu ödemi azaltmaq üçün ürək səviyyəsindən yuxarı saxlamaq tövsiyə olunur. Gips çıxarıldıqdan və ya əməliyyatdan sonra həkimin icazəsi ilə aktiv bərpa dövrü başlayır: dirsək və bilək oynaqlarının işlənməsi, önqolun fırlanmasının bərpası üçün xüsusi məşqlər, fizioterapiya prosedurları, əzələ gücünü bərpa edən məşqlər. Yük tədricən artırılır. Ağır əşyaları qaldırmaq və təmas idman növlərinə qayıtmaq yalnız sümük tam bitişdikdən və həkim icazə verdikdən sonra mümkündür.
Profilaktika
- yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək, avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək;
- velosiped, konki, roller sürərkən qoruyucu dirsəkliklər və biləkliklərdən istifadə etmək;
- qışda buzlu yollarda sürüşməyən ayaqqabı geymək, ehtiyatlı hərəkət etmək;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq: sürüşkən xalçaları aradan qaldırmaq, yaxşı işıqlandırma, vanna otağında tutacaqlar;
- hündürlükdə işləyərkən mühafizə vasitələrindən istifadə etmək;
- osteoporoz riski olan şəxslərdə sümük sıxlığını vaxtında yoxlatmaq, kifayət qədər kalsium və D vitamini almaq, fiziki aktivliyi qorumaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Dirsək sümüyünün sınığına şübhə olduqda travmatoloq-ortopeda və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır; uşaqlar uşaq travmatoloquna göstərilir.
Yadda saxla!
- Önqol sınığında rentgen şəkli mütləq dirsək və bilək oynaqlarını əhatə etməlidir – qonşu oynaqda çıxıq gözdən qaça bilər.
- Gips qoyulduqdan sonra ağrı artırsa, barmaqlar keyiyir və ya göyərirsə, dərhal həkimə müraciət edin.
- Sümüyü özünüz yerinə salmağa çalışmayın – qolu hərəkətsizləşdirin və tibbi yardıma müraciət edin.
- Önqolun fırlanma funksiyasının bərpası üçün reabilitasiya məşqləri müalicənin vacib hissəsidir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
İmmobilizasiyanın müddəti sınığın yeri, ağırlığı, yaş və sümüyün bitişmə sürətindən asılıdır və adətən bir neçə həftə təşkil edir. Gipsin çıxarılma vaxtını həkim nəzarət rentgenoqrafiyasının nəticələrinə görə müəyyən edir.
Həmişə yox. Lövhə və vintlər narahatlıq yaratmırsa, çox vaxt yerində saxlanılır. Ağrı, qıcıqlanma və ya digər göstərişlər olduqda, sümük tam bitişdikdən sonra həkimlə birlikdə onların çıxarılması məsələsi həll edilir.
Uşaqlarda sümüklər elastik olduğu üçün sınıq gizli gedə bilər. Uşaq qolu tərpətmirsə, ağrıdan şikayət edirsə, önqolda şişkinlik varsa, mütləq həkimə göstərilməlidir. Ağrıkəsici kimi uşaqlara aspirin vermək olmaz – dərmanı yalnız həkimin tövsiyəsi ilə seçin.
Yüngül qaşınma tez-tez olur, lakin gipsin içinə əşya salmaq olmaz – dəri zədələnə və infeksiya yarana bilər. Güclənən ağrı, barmaqlarda keyimə, şişkinlik və rəng dəyişikliyi gipsin sıxmasının əlaməti ola bilər – bu halda təcili həkimə müraciət etmək lazımdır.
İdmana qayıtmaq sümük tam bitişdikdən, hərəkət həcmi və əzələ gücü bərpa olunduqdan sonra mümkündür. Bu qərarı həkim nəzarət müayinəsi əsasında verir; tələsik yükləmə təkrar sınığa səbəb ola bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
