Diskoid menisk diz oynağının anadangəlmə inkişaf anomaliyasıdır: menisk normal aypara forması əvəzinə enli, disk şəklində olur. Çox vaxt xarici menisk zədələnir, uşaqlarda dizdə çırtıltı, ağrı və blokada ilə özünü göstərə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diskşəkilli menisk
- diskvari menisk
- meniscus discoideus
Xəstəlik haqqında
Menisklər diz oynağında bud sümüyü ilə böyük qamış sümüyü arasında yerləşən lifli-qığırdaqlı yastıqcıqlardır. Normada hər bir menisk aypara (C hərfinə bənzər) formaya malikdir: kənarları qalın, mərkəzə doğru isə nazilir. Menisklər yükü oynaq səthində bərabər paylayır, zərbələri yumşaldır və dizin sabitliyini artırır.
Diskoid menisk zamanı lifli-qığırdaq lövhə enli və qalın olur, böyük qamış sümüyünün oynaq səthini (tibia platosunu) adi menisklə müqayisədə xeyli çox, bəzən isə tamamilə örtür. Bu anomaliya demək olar ki, həmişə xarici (lateral) menisktə rast gəlinir, daxili (medial) menisktə isə çox nadir hallarda olur. Halların bir qismində dəyişiklik hər iki dizdə aşkar edilir. Normal inkişafda menisklər bətndaxili dövrün heç bir mərhələsində disk formasını almır, buna görə diskoid menisk keçid mərhələsinin «qalığı» deyil, məhz inkişaf anomaliyası hesab olunur.
Diskoid menisk toxumasında kollagen liflərin düzülüşü pozulmuş olur, qan təchizatı isə adi menisklə müqayisədə zəifdir. Qalın və az elastik toxuma zədələnməyə və cırılmaya daha meyillidir. Bəzi növlərdə menisk böyük qamış sümüyünə arxa tərəfdən bərkimir və həddən artıq hərəkətli olur.
Bir çox insanda diskoid menisk heç vaxt narahatlıq yaratmır və təsadüfən aşkar edilir. Digərlərində isə, xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə, dizdə çırtıltı, ağrı, şişkinlik və hərəkətin «ilişməsi» əmələ gəlir. Vaxtında aşkar edilməsi meniskin cırılmasının və gələcəkdə oynaq qığırdağının erkən aşınmasının qarşısını almağa kömək edir.
Səbəbləri
Diskoid meniskin dəqiq səbəbi məlum deyil. Hazırda bu vəziyyət meniskin bətndaxili formalaşması zamanı baş verən morfogenetik pozğunluq kimi qiymətləndirilir. Anomaliya anadangəlmədir, lakin simptomlar çox vaxt sonradan – menisk toxuması yüklənmə və zədələnmə nəticəsində dəyişdikcə – üzə çıxır.
Diskoid meniskin yaranması və onun simptom verməsi ilə əlaqəli amillər:
- İrsi meyl – anomaliyanın əkizlərdə və eyni ailənin bir neçə üzvündə təsvir olunması genetik amilin rolunu göstərir;
- Meniskin arxa bərkiməsinin olmaması – menisk böyük qamış sümüyünə arxadan bağlanmadıqda hərəkət zamanı yerini dəyişir, bu da çırtıltıya və tədricən toxumanın zədələnməsinə səbəb olur;
- Toxumanın quruluş xüsusiyyətləri – kollagen liflərin nizamsız düzülüşü və zəif qan təchizatı meniski az möhkəm edir, onda degenerativ dəyişikliklər və cırıqlar daha asan yaranır;
- Fiziki yüklənmə və idman – qaçış, tullanma, dizdə fırlanma ilə bağlı idman növləri (futbol, basketbol, güləş) qalın meniskə düşən yükü artırır;
- Travma – dizin burulması və ya zərbə əvvəllər simptomsuz olan diskoid meniskin cırılmasına və şikayətlərin ilk dəfə yaranmasına gətirib çıxara bilər;
- Digər anatomik xüsusiyyətlər – bəzən diskoid menisk dizin xarici hissəsinin sümük və əzələ quruluşundakı başqa inkişaf xüsusiyyətləri ilə birlikdə rast gəlinir.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə xarici (lateral) və daxili (medial) diskoid menisk ayırd edilir; xarici forma əksər hallarda rast gəlinir. Anomaliya bir və ya hər iki dizdə ola bilər.
Klinik praktikada ən çox Watanabe təsnifatından istifadə olunur. O, diskoid meniskin üç tipini ayırd edir:
- I tip – tam diskoid menisk – menisk tibia platosunun xarici hissəsini bütövlükdə örtür, arxa bərkiməsi saxlanılıb və həddən artıq hərəkətli deyil;
- II tip – natamam diskoid menisk – menisk adi meniskdən enlidir, lakin platonu tam örtmür, bərkiməsi normaldır;
- III tip – Wrisberg tipi – menisk forması normala yaxın ola bilər, lakin böyük qamış sümüyünə arxa bərkiməsi yoxdur və yalnız arxa menisk-bud bağı (Wrisberg bağı) ilə saxlanılır; belə menisk hərəkət zamanı yerini dəyişir və «çırtıltılı diz» əlamətini yaradır.
Bundan əlavə, menisk sabit və qeyri-sabit, eləcə də cırığı olan və olmayan formalara bölünür – bu, müalicə taktikasının seçilməsində həlledicidir.
Klinik mənzərə
Diskoid menisk çox vaxt simptomsuz keçir. Şikayətlər adətən uşaqlıqda, yeniyetməlikdə və ya travmadan sonra yaranır. Əsas əlamətlər:
- Dizdə çırtıltı və «tıqqıltı» – dizi bükərkən və açarkən eşidilən və ya hiss edilən səs; kiçik uşaqlarda valideynlər bunu ağrısız «şaqqıltı» kimi görə bilər;
- Ağrı – əsasən dizin xarici tərəfində, qaçış, çömbəlmə və ya uzun yerişdən sonra güclənir;
- Blokada və ilişmə – diz müəyyən vəziyyətdə «ilişir», tam açılmır və ya açılması üçün ayağı silkələmək lazım gəlir;
- Dizin tam açılmaması – uşaqlarda diz bir qədər bükülü vəziyyətdə qalır, bu bəzən ilk əlamət olur;
- Şişkinlik – yüklənmədən sonra oynaqda maye toplanması;
- Axsama və dizdə etibarsızlıq hissi – uşaq bir ayağını qoruyur, idmandan qaçır.
Uşaqlarda şikayətlər çox vaxt travmasız yaranır və yalnız çırtıltı ilə məhdudlaşa bilər. Böyüklərdə isə simptomlar adətən meniskin cırılması ilə bağlı olur və adi menisk zədəsinə bənzəyir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər diz tam blokadaya düşüb açılmırsa, travmadan sonra kəskin şişkinlik yaranıbsa, ayağa dayaq vermək mümkün deyilsə və ya oynaq qızarıb istiləşir və bədən temperaturu yüksəlirsə.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanı travmatoloq-ortoped (uşaqlarda uşaq ortopedi) aparır. Həkim şikayətləri, onların nə vaxt başladığını, travmanın olub-olmamasını soruşur, sonra dizi müayinə edir: hərəkət həcmini, oynaq xətti boyunca ağrılı nöqtələri, şişkinliyi qiymətləndirir, çırtıltı yaradan hərəkətləri və menisk testlərini yoxlayır.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) – əsas müayinə üsuludur. Meniskin enini, qalınlığını, formasını, cırıqların və daxili degenerasiyanın olub-olmamasını, qığırdağın vəziyyətini göstərir. Diskoid menisk bir neçə ardıcıl kəsikdə ön və arxa hissələri birləşmiş bütöv lövhə kimi görünür;
- Rentgenoqrafiya – meniskin özünü göstərmir, lakin xarici oynaq aralığının genişlənməsini, sümük xüsusiyyətlərini aşkar edə və digər səbəbləri istisna etməyə kömək edə bilər;
- Ultrasəs müayinəsi – köməkçi üsuldur, oynaqda mayeni göstərir, meniskin quruluşu barədə məlumatı isə məhduddur;
- Artroskopiya – ən dəqiq üsuldur, lakin adətən yalnız diaqnoz və müalicə eyni vaxtda aparıldıqda tətbiq olunur.
Differensial diaqnostika adi menisk cırığı, diz qapağının qeyri-sabitliyi, osteoxondrit dissekans, oynağın iltihabi xəstəlikləri və uşaqlarda böyümə ilə bağlı ağrılarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- meniskin cırılması – diskoid menisk adi menisklə müqayisədə daha asan zədələnir;
- təkrarlanan blokadalar və dizin tam açılmaması;
- oynaq qığırdağının zədələnməsi, osteoxondral defektlər;
- xroniki sinovit – oynaqda təkrar maye toplanması;
- menisk çıxarıldıqdan sonra və ya müalicəsiz uzunmüddətli gedişdə dizin xarici hissəsində erkən osteoartroz.
Müalicə
Müalicə taktikası şikayətlərdən, meniskin növündən, cırığın olub-olmamasından və pasiyentin yaşından asılıdır. Simptomsuz, təsadüfən aşkar edilmiş diskoid menisk əməliyyat tələb etmir – yalnız müşahidə və ağrı, blokada yarandıqda həkimə müraciət tövsiyə olunur. Ağrısız çırtıltı da özlüyündə əməliyyat üçün göstəriş deyil.
Konservativ tədbirlər yüngül şikayətlərdə və əməliyyata hazırlıq dövründə tətbiq edilir:
- ağrı yaradan yüklənmənin müvəqqəti məhdudlaşdırılması (qaçış, tullanma, dərin çömbəlmə);
- budun dördbaşlı və arxa qrup əzələlərini gücləndirən müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- ağrı və şişkinlik zamanı soyuq kompres, ayağı yüksəkdə saxlamaq;
- həkimin təyini ilə qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar qısa kurslarla.
Davamlı ağrı, blokada və ya cırıq olduqda artroskopik əməliyyat aparılır. Müasir yanaşmanın məqsədi meniski mümkün qədər qorumaqdır. Əsas üsul – meniskin formalaşdırıcı qismən rezeksiyası (sauserizasiya), yəni meniskin artıq mərkəzi hissəsinin kəsilərək ona normala yaxın aypara forması verilməsidir. Menisk qeyri-sabitdirsə və ya kənar hissədə cırıq varsa, eyni əməliyyatda menisk tikilərək bərkidilir. Meniskin tam çıxarılmasına yalnız toxuma bərpa olunmayacaq dərəcədə zədələndikdə müraciət edilir, çünki bu, gələcəkdə osteoartroz riskini artırır.
Əməliyyatdan sonra müəyyən müddət qoltuqağacları ilə yeriş, ortez, sonra isə mərhələli reabilitasiya tövsiyə olunur. Menisk tikildikdə bərpa daha uzun çəkir. İdmana qayıdış vaxtını həkim fərdi qaydada müəyyən edir.
Evdə özbaşına isinmə prosedurları, dizin zorla «yerinə salınması» cəhdləri və ağrıkəsicilərlə ağrını uzun müddət boğmaqla idmana davam etmək olmaz – bu, meniskin cırığını genişləndirə və qığırdağı zədələyə bilər.
Profilaktika
Anadangəlmə anomaliyanın özünün qarşısını almaq mümkün deyil, lakin ağırlaşmaların riskini azaltmaq olar:
- uşaqda dizdə ağrılı çırtıltı, axsama və ya dizin tam açılmaması varsa, ortopedə vaxtında müraciət etmək;
- diskoid menisk aşkar edildikdə həkimlə idman növünü və yüklənmə həcmini müzakirə etmək;
- bud və baldır əzələlərini müntəzəm gücləndirmək, məşqdən əvvəl isinmə hərəkətləri etmək;
- bədən çəkisini normal saxlamaq;
- dizdə blokada və ya şişkinlik yarandıqda yüklənməni dayandırıb müayinədən keçmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diskoid menisk şübhəsi olduqda travmatoloq-ortopedə, uşaqlarda isə uşaq ortopedinə müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Diskoid menisk anadangəlmə xüsusiyyətdir və çox vaxt heç bir narahatlıq yaratmır.
- Ağrısız çırtıltı əməliyyat üçün göstəriş deyil, ağrı, blokada və şişkinlik isə müayinə tələb edir.
- Diaqnozu təsdiqləmək üçün əsas üsul MRT-dir.
- Müasir cərrahiyyə meniski çıxarmağa deyil, onun formasını düzəldib qorumağa yönəlib.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicəni travmatoloq-ortoped, uşaqlarda isə uşaq ortopedi aparır. Əməliyyat lazım olduqda artroskopik cərrahiyyə ilə məşğul olan ortoped həyata keçirir.
Menisk hərəkət zamanı zərbələri yumşaldır, yükü oynaq səthində bərabər paylayır və dizi sabitləşdirir. Meniskin bir hissəsi çıxarıldıqda bud və baldır sümüklərini örtən qığırdağa düşən yük artır. Buna görə həkimlər mümkün qədər meniski qorumağa çalışırlar.
Meniskin tam və ya böyük hissəsinin çıxarılmasından illər sonra oynaq qığırdağı tədricən aşınır və deformasiyaedici osteoartroz inkişaf edə bilər. Bu səbəbdən müasir yanaşmada meniskin yalnız artıq hissəsi kəsilir, sağlam toxuma isə saxlanılır.
Ağrısız çırtıltı adətən əməliyyat tələb etmir. Uşağı ortopedə göstərmək və mütəmadi müşahidə etmək kifayətdir. Ağrı, şişkinlik, axsama və ya dizin tam açılmaması yaranarsa, yenidən müayinə lazımdır.
Simptomsuz diskoid menisk olduqda çox vaxt idman qadağan edilmir, lakin yüklənmə həcmini həkimlə razılaşdırmaq məsləhətdir. Ağrı və ya blokada yaranarsa, məşqləri dayandırıb müayinədən keçmək lazımdır. Əməliyyatdan sonra idmana qayıdış vaxtını həkim müəyyən edir.
Meniskin forması özü-özünə normallaşmır, çünki bu anadangəlmə quruluş xüsusiyyətidir. Lakin bir çox insanda o, ömür boyu heç bir şikayət yaratmır və müalicə tələb etmir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
