Diz oynağı bağlarının zədələnməsi ön və arxa çarpaz, medial və lateral kollateral bağları əhatə edə bilər. Oynaqda qeyri-sabitlik və şişkinlik yarana bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dizin burxulması
- distorsiya
Xəstəlik haqqında
Diz oynağı kapsulyar-bağ aparatının zədələnmələri ən çox gənc fəal insanlarda rast gəlinir. Bu strukturlar adətən idman məşğələləri zamanı onların icra texnikasının pozulması nəticəsində travmaya məruz qalır. Bəzən səbəb məişət travmaları olur.
Diz bağlarının zədələnmələri ağrılar, dizin funksiyalarının pozulması, yumşaq toxumaların ödemi ilə özünü göstərir. Yekun diaqnoz əlavə müayinə (ultrasəs skanlaması, maqnit-rezonans tomoqrafiyası, rentgenoqrafiya, artroskopiya) əsasında qoyulur.
Diz oynağı bağlarının kompleks cırılmalarına münasibətdə artroskopik müalicə üsullarının tətbiqi ilə fəal cərrahi taktika ümumi qəbul edilmiş hala gəlib. İzolə edilmiş zədələnmələrdə gips immobilizasiyasını nəzərdə tutan konservativ müalicənin aparılması mümkündür. Oynağın hərəkətsizləşdirilməsi birləşdirici toxuma liflərinin regenerasiyası və bağın bütövlüyünün bərpası üçün şərait yaradır.
Səbəbləri
İzolə edilmiş bağ zədələnmələri, bir qayda olaraq, diz oynağında xarakterik rotasion komponentli idman travmasının nəticəsidir. Kompleks zədələnmələrin mexanogenezində əsas yer adətən yol-nəqliyyat hadisələrinin və böyük hündürlükdən düşmənin (katatravma) nəticəsi olan yüksəkenerjili travmaya verilir.
2 və daha çox bağın zədələndiyi kompleks travmanın yaranmasında prinsipcə fərqlənən iki mexanizm rol oynayır: frontal ayrılma və saggital və ya frontal yerdəyişmə. Frontal ayrılmada yük daşımayan aşağı ətrafa yan yükün təsiri nəticəsində iki kollateral bağdan birinin cırılması baş verir ki, bu da yükün davam etməsi zamanı çarpaz bağların zədələnməsinə gətirib çıxarır. İkinci mexanizmdə yük daşıyan aşağı ətrafın diz oynağında oynaq səthlərinin yerdəyişməsi baş verir ki, bu da ilk növbədə çarpaz bağların zədələnməsinə, sonra isə kollateral bağların da bu prosesə cəlb olunmasına gətirib çıxarır. Bu iki mexanizmin birləşməsi ən əlverişsiz haldır.
Təsnifat
Topoqrafo-anatomik əlamətə görə aşağıdakı kateqoriyalar ayırd edilir:
- ön çarpaz bağın travması;
- arxa çarpaz bağın travması;
- medial kollateral bağın travması (oynağın daxili kənarında yerləşir);
- lateral yan (kollateral) bağın travması (xarici kənarda yerləşir);
- kompleks travmalar.
Diz oynağı bağlarının kompleks zədələnmələri dedikdə iki və daha çox bağın zədələnməsi başa düşülür. Çox vaxt belə zədələnmələr diz oynağında çıxığa və ya yarımçıxığa gətirib çıxarır.
Travmanın alınma vaxtına görə diz bağ aparatının zədələnmələri 3 qrupa bölünür:
- kəskin – üç həftəyə qədər;
- yarımkəskin – üç həftədən üç aya qədər;
- xroniki – üç aydan çox.
Travmanın ağırlıq dərəcəsinə görə 3 kateqoriya ayırd edilir:
- Birinci – bağı təşkil edən tək-tək liflərin cırılması (ənənəvi olaraq belə travma dartılma adlandırılır).
- İkinci – natamam cırılma.
- Üçüncü – bağın bütün uzunluğu boyu zədələndiyi tam cırılma (belə travmalar tez-tez digər oynaq strukturlarının – meniskin, kapsulun, qığırdaq lövhəsinin zədələnməsi ilə birləşir).
Klinik mənzərə
Diz oynağı bağlarının zədələnməsinin əsas əlamətləri bunlardır:
- topallığa səbəb olan ağrılılıq;
- bükülmə-açılma funksiyasının pozulması;
- dizin ödemi;
- dəri altı qansızma sahələri;
- ayağın xaricə və ya daxilə aparılmasında, onun rotasiyasında ağrının güclənməsi (pozuntunun tipi hansı bağın zədələndiyindən asılıdır).
Çarpaz bağlar zədələndikdə baldır saggital müstəvidə yayınır. Əgər ön bağ travmaya məruz qalıbsa, baldır önə gedir, əgər arxa bağ travmaya məruz qalıbsa – arxaya.
Bağlar cırıldıqda oynaqdaxili damarlar da cırılır. Axan qan oynaq daxilində toplanır ki, bu da hemartrozun inkişafına gətirib çıxarır. Sonradan bu, xüsusilə qansızmanın həcmi kifayət qədər böyük olduqda, deformasiyaedici artrozun yaranması üçün zəmin yaradır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diz oynağı travması olan xəstələrin müayinə proqramına sümüklərin birgə zədələnmələrini istisna etməyə imkan verən 2 proyeksiyada rentgenoqrafik skanlama daxildir. Bağ-kapsulyar aparatın zədələnmələri rentgenoqrammada görünmür. Onların aşkarlanması üçün USM aparılır. Mürəkkəb klinik hallarda yumşaq toxuma strukturlarını obyektiv vizuallaşdırmağa imkan verən MRT-nin aparılması göstərişdir. İfadəli hemartroza şübhə olduqda diaqnostik punksiya aparılır.
Artroskopiya həm diaqnostik, həm də müalicəvi məqsəd daşıya bilər. Üsul oynaqdaxili strukturları vizuallaşdırmağa və zədələnmiş bağların uclarının tikilməsini aparmağa imkan verir. Artroskopiya zamanı oynaq boşluğuna kiçik deşiklər vasitəsilə endoskopik alətlər yeridilir, onlardan birinin ucunda videokamera olur. Görüntü cihazın ekranına böyüdülmüş şəkildə ötürülür.
Müalicə
Diz oynağı bağlarının zədələnməsinin müalicəsi həm konservativ, həm də cərrahi üsullarla aparıla bilər. Müalicə proqramının seçimi travmanın xarakteri və prosesin topikası ilə müəyyən edilir.
Konservativ müalicə dizin oynaqdaxili bağlarından hər hansı birinin birinci və ikinci dərəcəli zədələnmələrində göstərişdir. Analoji taktika daxili yan bağ zədələndikdə üçüncü dərəcəli cırılmada da tətbiq olunur.
Konservativ müalicə adətən aşağıdakı tədbirlərdən ibarətdir:
- oynağın punksiyası və axmış qanın çıxarılması;
- oynağın sanasiyası – antiseptiklərlə yuyulması;
- gips longetinin qoyulması;
- zərurət olduqca simptomatik ağrıkəsici müalicə.
Əməliyyat aşağıdakı hallarda göstərişdir:
- daxili yan bağdan başqa, oynaqdaxili bağların tam cırılması;
- çoxsaylı cırılmalar.
Bu günə qədər diz oynağı bağlarının rekonstruksiyasının çoxsaylı üsulları təsvir edilmişdir. Onlar həm istifadə olunan transplantatın tipinə, həm də onun fiksasiya üsuluna görə fərqlənir. Lakin mütləq əksər hallarda ön və arxa çarpaz bağların, həmçinin xarici yan bağın rekonstruksiyası artroskopiya üsulundan istifadə edilməklə yerinə yetirilir. Bu üsulun üstünlüyü təkcə onun az invazivliyi deyil, həm də dəqiq diaqnoz qoyulması və sonradan zəruri müdaxilələrin yerinə yetirilməsi imkanıdır.
Çoxsaylı zədələnmələrin cərrahi müalicəsi konservativ müalicə ilə müqayisədə daha yaxşı funksional nəticə ilə müşayiət olunur.
Reabilitasiya
Diz oynağı bağlarının zədələnməsindən sonra aktiv reabilitasiya gips longeti çıxarıldıqdan sonra başlayır. Bərpaedici müalicə aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi metodları ilə dizin işlədilməsi;
- teypləmə;
- fizioprosedurlar;
- bərpaedici masaj.
Profilaktika
Diz bağlarının zədələnməsinin profilaktikası icra edilən idman hərəkətlərinin texnikasına diqqətlə əməl edilməsinə yönəlmişdir. Məişətdə və avtomobil idarə edərkən təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Çoxsaylı birgə travmalarda uzun boru sümüklərinin, xüsusilə bud sümüyünün və baldır sümüklərinin sınıqları kimi hərəkət-dayaq aparatının ağır zədələnmələri ön plana çıxır. Bu hal yalnız dominant patologiyanın diaqnostikası və müalicəsinə gətirib çıxara bilər ki, bu da tez-tez diz oynağı bağ aparatının zədələnmələri kimi digər zədələnmələrin vaxtında diaqnostika edilməməsinə səbəb olur. Diz oynağı bağlarının cırılmaları aşkarlandıqda isə travmanın kəskin dövründə göstərilən tibbi yardımın həcmi kəskin iltihabi prosesin tam sağalmasına qədər zədələnmiş oynağın immobilizasiyası ilə məhdudlaşır, aşkarlanmış patologiyanın müalicəsi isə sonraya saxlanılır. Eyni zamanda diz oynağının ağır zədələnmələrinin vaxtında diaqnostika edilməməsi və müalicə olunmaması posttravmatik artroz və oynaq kontrakturası kimi ağır ağırlaşmaların inkişafına gətirib çıxarır. Bundan əlavə, çoxsaylı bağ cırılmaları olan diz oynağının ağır zədələnmələri tez-tez damar-sinir dəstəsinin zədələnməsi ilə birləşir. Mövcud olan bütün zədələnmələr və mümkün ağırlaşmalar nəzərə alınmaqla travmatoloji-ortopedik yardım kompleks şəkildə göstərilir.
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
