Diz oynağının çıxığı bud və baldır sümüklərinin oynaq səthlərinin tam ayrılması ilə xarakterizə olunan ağır travmadır. Damar və sinir zədəsi riski səbəbindən təcili qiymətləndirmə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diz oynağının dislokasiyası
- tibiofemoral çıxıq
- baldırın çıxığı
- luxatio genus
Xəstəlik haqqında
Diz oynağının çıxığı – bud sümüyü ilə böyük qamış sümüyünün oynaq səthlərinin bir-birindən tam və ya qismən ayrılmasıdır. Bu, nadir, lakin ən ağır diz travmalarından biridir: çıxıq baş verməsi üçün oynağı saxlayan bağların bir neçəsi, adətən hər iki çarpaz bağ və yan bağlardan biri qırılmalıdır. Ona görə də diz çıxığı əslində çoxbağlı zədə hesab olunur.
Diz çıxığını daha tez-tez rast gəlinən diz qapağının çıxığından fərqləndirmək lazımdır. Diz qapağı çıxığında yalnız diz qapağı (patella) yerindən, adətən xaricə doğru çıxır; bu travma əsasən gənclərdə və idmançılarda baş verir və çox vaxt həyat üçün təhlükəli deyil. Həqiqi diz çıxığı isə təcili vəziyyətdir.
Təhlükə ondadır ki, dizin arxasında, diz altı çuxurunda iri arteriya və sinir yerləşir. Çıxıq zamanı onlar dartıla, sıxıla və ya cırıla bilər. Arteriya zədəsi vaxtında aşkarlanmadıqda baldır və pəncənin qan təchizatı pozulur, ətrafın itirilməsi riski yaranır. Bəzən çıxıq xəstəxanaya çatdırılmazdan əvvəl öz-özünə yerinə düşür və diz yalnız şişkin görünür – lakin damar və bağ zədəsi qalır. Buna görə ağır diz travmasından sonra hər bir pasiyent diqqətli müayinə olunmalıdır.
Səbəbləri
Diz çıxığının əsas səbəbi oynağın bağ-kapsul aparatının möhkəmlik həddini aşan güclü travmatik təsirdir. Zədə mexanizminə görə yüksək enerjili, aşağı enerjili və çox aşağı enerjili travmalar ayırd edilir:
- Nəqliyyat hadisələri – dizin avtomobilin ön panelinə dəyməsi, piyadanın vurulması, motosiklet qəzaları; bu zaman tez-tez sınıqlar və digər ağır zədələr də olur.
- Hündürlükdən yıxılma – düz ayaq üstə düşmə və ya dizin qəfil bükülməsi.
- İdman travmaları – futbol, güləş, xizək idmanı və digər idman növlərində ayaq yerə dirənmiş halda dizin fırlanması və ya həddindən artıq açılması.
- Dizə birbaşa güclü zərbə – baldırın yuxarı hissəsinə öndən, arxadan və ya yandan.
- Çox aşağı enerjili travma – əhəmiyyətli piylənmə olan şəxslərdə hətta adi yıxılma və ya ayağın burxulması diz çıxığına səbəb ola bilər.
- Anadangəlmə diz çıxığı – yenidoğulmuşlarda rast gəlinən nadir inkişaf qüsurudur; bəzən birləşdirici toxumanın sistem xəstəlikləri ilə birlikdə olur.
Risk amillərinə həmçinin əvvəllər keçirilmiş diz bağları zədələri, birləşdirici toxumanın anadangəlmə zəifliyi (oynaqların həddindən artıq elastikliyi) və ehtiyat tədbirlərinə riayət edilmədən travma təhlükəli fəaliyyətlə məşğul olmaq aiddir.
Təsnifat
Baldır sümüyünün yerdəyişmə istiqamətinə görə diz çıxıqlarının beş növü ayırd edilir:
- ön çıxıq – böyük qamış sümüyü bud sümüyünə nisbətən önə yerini dəyişir; ən çox rast gəlinən növdür, adətən dizin həddindən artıq açılması zamanı baş verir;
- arxa çıxıq – baldır arxaya yerini dəyişir; çox vaxt dizə öndən zərbə zamanı yaranır və arteriya zədəsi riski yüksəkdir;
- medial və lateral çıxıqlar – baldır daxilə və ya xaricə yerini dəyişir;
- fırlanma (rotasion) çıxıqlar – baldır öz oxu ətrafında fırlanır; bəzən qapalı yerinə salınması mümkün olmur.
Bundan əlavə, çıxıqlar tam və natamam (yarımçıxıq), açıq (dəri zədəsi ilə) və qapalı, sınıqsız və sınıqlı olur. Müalicə taktikasını seçmək üçün həkimlər həmçinin hansı bağların – ön və arxa çarpaz, daxili və xarici yan bağların – zədələndiyini nəzərə alan təsnifatdan istifadə edirlər.
Klinik mənzərə
Diz çıxığının əlamətləri adətən travmadan dərhal sonra yaranır:
- dizdə kəskin, güclü ağrı;
- dizin formasının nəzərəçarpacaq dəyişməsi, pilləvari deformasiya (çıxıq öz-özünə yerinə düşübsə, deformasiya olmaya bilər);
- sürətlə artan şişkinlik, sonradan qançır;
- dizdə aktiv hərəkətlərin mümkünsüzlüyü, ayağın üstünə basa bilməmək;
- oynağın aşkar qeyri-sabitliyi, dizin «yırğalanması» hissi;
- ayağın məcburi vəziyyəti, bəzən görünən qısalması.
Damar-sinir zədəsinin əlamətləri xüsusilə təhlükəlidir: dizdən aşağı dəri soyuq, solğun və ya göyümtül olur, pəncənin üst səthində və daxili topuğun arxasında nəbz zəifləyir və ya hiss olunmur. Sinir zədəsi baldırın xarici səthində və pəncənin üstündə uyuşma, gizildəmə, pəncəni və barmaqları yuxarı qaldıra bilməmək (pəncənin «sallanması») ilə özünü göstərir. Arteriya zədəsinin əlamətləri bəzən travmadan bir neçə saat sonra yarana bilər.
Uşaqlarda diz çıxığı nadirdir, çünki bu yaşda boy zonası bağlardan zəif olur və eyni travma daha çox sümüyün boy zonası nahiyəsində sınığa səbəb olur. Anadangəlmə çıxıqda yenidoğulmuşun dizi həddindən artıq açılmış, bəzən əks istiqamətə əyilmiş görünür.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər güclü diz travmasından sonra ağrı, deformasiya və ya ayağa basa bilməmək varsa, xüsusən baldır və pəncə soyuq, solğundursa, nəbz hiss olunmursa, uyuşma və ya pəncənin hərəkət itməsi varsa – dərhal 103 nömrəsinə zəng edin. Dizi özünüz yerinə salmağa çalışmayın və vəziyyətin öz-özünə keçməsini evdə gözləməyin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika qəbul şöbəsində dərhal başlayır. Həkim travmanın mexanizmini soruşur, dizi və bütün ətrafı müayinə edir, pəncə və topuq nahiyəsində nəbzi, dərinin rəngini və temperaturunu, həssaslığı və barmaqların hərəkətini yoxlayır. Çıxıq yerinə salındıqdan sonra bu yoxlamalar müntəzəm təkrarlanır. Əsas müayinələr bunlardır:
- rentgenoqrafiya azı iki proyeksiyada – çıxığın növünü, sümük sınıqlarını və yerinə salınmadan sonra oynaq səthlərinin düzgün vəziyyətini göstərir;
- topuq-bazu indeksinin ölçülməsi – topuqda və qolda arterial təzyiq müqayisə edilir; göstəricinin azalması arteriya zədəsinə işarə edir;
- damarların dupleks USM-i – qan axınını qiymətləndirir;
- kompüter tomoqrafik angioqrafiya – arteriya zədəsindən şübhə olduqda damarın vəziyyətini dəqiq müəyyən edir;
- kompüter tomoqrafiyası – mürəkkəb sümük zədələrini və oynaq səthlərinin sınıqlarını göstərir;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası – çarpaz və yan bağların, menisklərin, oynaq qığırdağının zədəsini qiymətləndirir; əməliyyatı planlaşdırmaq üçün vacibdir;
- göstərişə görə elektroneyromioqrafiya – sinir zədəsinin dərəcəsini müəyyən edir.
Differensial diaqnostika diz qapağının çıxığı, bud və ya qamış sümüyünün oynaqdaxili sınıqları və təcrid olunmuş bağ zədələri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- diz altı arteriyasının zədəsi və baldırın qan təchizatının pozulması, ağır hallarda ətrafın itirilməsi riski;
- sinir zədəsi və pəncənin «sallanması», həssaslığın pozulması;
- kompartment sindromu – şiş səbəbindən baldır əzələlərinin sıxılması, təcili əməliyyat tələb edir;
- dərin venaların trombozu;
- dizin xroniki qeyri-sabitliyi və ya əksinə, sərtliyi, hərəkət məhdudluğu;
- travmadan sonrakı deformasiyaedici artroz;
- əməliyyatdan sonra infeksion ağırlaşmalar.
Müalicə
Diz çıxığı təcili tibbi yardım tələb edir. Hadisə yerində ayağı olduğu vəziyyətdə əlinizdə olan vasitələrlə (taxta, karton) sabitləşdirin, soyuq kompres qoyun və 103-ə zəng edin. Çıxığı yerinə salmaq yalnız həkimin işidir.
Xəstəxanada müalicə bir neçə mərhələdə aparılır:
- Təcili yerinə salınma – adekvat ağrısızlaşdırma (lazım gəldikdə ümumi anesteziya) altında çıxıq mümkün qədər tez yerinə salınır; bundan sonra nəbz və qan dövranı yenidən yoxlanılır, nəzarət rentgenoqrafiyası aparılır.
- Müvəqqəti fiksasiya – diz sabitləşdirici şina, ortez və ya qeyri-sabit hallarda xarici fiksasiya aparatı ilə tutulur.
- Damar zədəsinin müalicəsi – arteriya zədəsi təsdiqləndikdə damar cərrahı tərəfindən təcili əməliyyat aparılır; qan dövranının bərpasının vaxtı ətrafın xilas olunması üçün həlledicidir. Lazım gəldikdə kompartment sindromunun qarşısını almaq üçün əzələ qişaları kəsilir.
- Bağların bərpası – şiş azaldıqdan və pasiyentin vəziyyəti sabitləşdikdən sonra zədələnmiş çarpaz və yan bağlar cərrahi yolla bərpa olunur və ya plastikası aparılır; əməliyyat açıq və ya artroskopik üsulla, bəzən mərhələli şəkildə yerinə yetirilir.
- Konservativ müalicə – bəzi hallarda (ağır yanaşı xəstəliklər, aşağı fiziki tələbat) uzunmüddətli immobilizasiya ilə məhdudlaşırlar, lakin bu zaman dizin sərtliyi və qeyri-sabitliyi daha tez-tez qalır.
Dərman müalicəsi köməkçi xarakter daşıyır: ağrıkəsicilər, iltihab əleyhinə vasitələr, hərəkətsizlik dövründə trombozun qarşısını almaq üçün antikoaqulyantlar. Diz oynağının ağır zədələrində, uzaq dövrdə ağır artroz inkişaf etdikdə endoprotezləmə müzakirə oluna bilər.
Müalicə dövründə həkimin tövsiyə etdiyi yüklənmə rejiminə ciddi riayət edin, fiksatoru özbaşına çıxarmayın, baldırda yeni ağrı, şişkinlik, uyuşma və ya rəngin dəyişməsi yaranarsa, dərhal həkimə xəbər verin.
Reabilitasiya
Reabilitasiya diz çıxığından sonra sağalmanın ən vacib hissəsidir və adətən aylarla davam edir. O, həkim və reabilitoloq tərəfindən fərdi qaydada planlaşdırılır və aşağıdakıları əhatə edir:
- erkən mərhələdə – izometrik əzələ məşqləri, ayaq barmaqlarının və topuğun hərəkətləri, qoltuqağaqlarla gəzməyi öyrənmək;
- dizdə hərəkət həcminin tədricən bərpası – müalicəvi bədən tərbiyəsi, lazım gəldikdə passiv hərəkət aparatlarından istifadə;
- bud və baldır əzələlərinin gücləndirilməsi, tarazlıq və koordinasiya məşqləri;
- fizioterapevtik prosedurlar və masaj;
- sinir zədəsi olduqda pəncəni düzgün vəziyyətdə saxlayan ortez.
İdmana və ağır fiziki işə qayıdış yalnız həkim icazəsindən sonra mümkündür.
Profilaktika
- Avtomobildə həmişə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edin, yol hərəkəti qaydalarına riayət edin.
- Motosiklet və velosiped sürərkən qoruyucu diz vasitələri taxın.
- Hündürlükdə işləyərkən mühafizə vasitələrindən və təhlükəsizlik qaydalarından istifadə edin.
- İdmanla məşğul olmazdan əvvəl isinmə hərəkətləri edin, bud əzələlərini müntəzəm gücləndirin, uyğun ayaqqabı geyinin.
- Əvvəllər diz bağı zədəsi olubsa, onu tam müalicə etdirin və həkim tövsiyəsi ilə fiksatordan istifadə edin.
- Normal bədən çəkisini saxlayın – artıq çəki dizə düşən yükü və aşağı enerjili travmada çıxıq riskini artırır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diz çıxığından şübhə olduqda 103-ə zəng edin; müalicəni travmatoloq-ortoped aparır, damar zədəsində damar cərrahı, sinir zədəsində nevroloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Diz çıxığı təcili haldır: güclü diz travmasından sonra deformasiya, ayağa basa bilməmək və ya baldırın soyuq, solğun olması varsa, dərhal 103-ə zəng edin.
- Çıxığı özünüz yerinə salmağa çalışmayın – bu, damar və sinirləri əlavə zədələyə bilər.
- Çıxıq öz-özünə yerinə düşsə belə, arteriya zədəsini istisna etmək üçün müayinə vacibdir.
- Müalicə çox vaxt bir neçə mərhələli əməliyyat və uzun reabilitasiya tələb edir.
- Reabilitasiya proqramına ardıcıl riayət dizin funksiyasının bərpası üçün həlledicidir.
Suallar və cavablar
Xeyr. Diz qapağının çıxığında yalnız diz qapağı yerindən çıxır, bu, daha çox rast gəlinən və adətən daha yüngül zədədir. Diz oynağının çıxığında isə bud və baldır sümükləri bir-birindən ayrılır, bir neçə bağ qırılır və damar-sinir zədəsi riski yüksək olur. Hər iki halda həkim müayinəsi lazımdır.
Bəli, mütləq. Diz çıxığı çox vaxt öz-özünə yerinə düşür, lakin bağlar qırılmış qalır və arteriya zədəsi gizli ola bilər. Bu zədənin əlamətləri bəzən bir neçə saat sonra yaranır. Buna görə ağır diz travmasından sonra dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Bəzi hallarda, məsələn, ağır yanaşı xəstəliklər olduqda, həkim uzunmüddətli immobilizasiya ilə konservativ müalicə seçə bilər. Lakin əksər hallarda dizin sabitliyini bərpa etmək üçün bağların cərrahi bərpası tövsiyə olunur. Qərar zədənin həcmindən, yaşdan və fiziki fəallıqdan asılı olaraq fərdi qəbul edilir.
Diz çıxığından sonra bərpa uzun prosesdir və adətən aylarla davam edir. Müddət zədələnmiş bağların sayından, damar və sinir zədəsinin olub-olmamasından, müalicə üsulundan və reabilitasiyaya riayətdən asılıdır. Dəqiq proqnozu müalicə edən travmatoloq-ortoped verə bilər.
Bir çox pasiyent gündəlik fəallığa qayıdır, lakin əvvəlki səviyyədə idmana qayıdış həmişə mümkün olmur. Bu, bağların bərpasının keyfiyyətindən, əzələ gücündən və yanaşı zədələrdən asılıdır. İdmana qayıdış haqqında qərarı həkim müayinə və funksional testlərdən sonra verir.
Zərərçəkənə ayağı tərpətməməyi deyin, ayağı olduğu vəziyyətdə əldə olan vasitələrlə sabitləşdirin, dizə soyuq qoyun və dərhal 103-ə zəng edin. Ayağı düzəltməyə və ya çıxığı yerinə salmağa çalışmayın. Zərərçəkənə yemək və içmək verməmək məsləhətdir, çünki ona anesteziya lazım ola bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
