Diz oynağının kontrakturası dizin bükülmə və ya açılma amplitudasının davamlı məhdudlaşmasıdır. Travma, əməliyyat, uzun immobilizasiya və oynaq xəstəliklərindən sonra yarana bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diz kontrakturası
- diz oynağının sərtliyi
- contractura articulationis genus
Xəstəlik haqqında
Kontraktura oynaqda passiv hərəkətlərin, yəni kənar köməklə edilən hərəkətin də davamlı məhdudlaşmasıdır. Diz oynağının kontrakturasında insan dizi tam aça və ya kifayət qədər bükə bilmir. Bu vəziyyət müstəqil xəstəlik deyil, travmanın, əməliyyatın, uzun müddət hərəkətsizliyin, oynaq və ya sinir sistemi xəstəliklərinin nəticəsidir.
Diz insanın ən çox yüklənən oynaqlarından biridir. Rahat yeriş üçün dizin tam açılması və kifayət qədər bükülməsi lazımdır, pilləkənlə qalxıb-enmək, stula oturmaq, çömbəlmək üçün isə daha böyük bükülmə tələb olunur. Hətta dizin tam açılmamasının az dərəcəsi yerişi dəyişir, digər oynaqlara və bel nahiyəsinə düşən yükü artırır, sürətli yorğunluq və axsama yaradır.
Kontraktura istənilən yaşda yarana bilər: böyüklərdə daha çox bud və baldır sümüklərinin sınıqlarından, diz əməliyyatlarından və osteoartrozdan sonra, uşaqlarda isə uşaq serebral iflici və anadangəlmə anomaliyalar fonunda. Erkən mərhələdə məhdudluq əsasən yumşaq toxumaların sərtliyi ilə bağlı olur və müalicəyə yaxşı cavab verir. Uzun müddət mövcud olduqda isə oynaq kapsulu, əzələlər, vətərlər və hətta damar-sinir törəmələri qısalır, bu zaman bərpa çətinləşir. Buna görə kontrakturanın erkən aşkar edilməsi və vaxtında reabilitasiya həlledicidir.
Səbəbləri
Kontraktura oynağın özündə, ətraf yumşaq toxumalarda, əzələlərdə və ya sinir sistemində baş verən dəyişikliklərin nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Diz oynağının travmaları – oynaqdaxili sınıqlar, bağ və menisk zədələri, diz qapağının sınığı; zədələnmiş toxumalar çapıqla sağalır;
- Bud və baldır sümüklərinin sınıqları – xüsusilə dizə yaxın sınıqlarda dördbaşlı əzələ ilə sümük arasında bitişmələr əmələ gəlir və açılma kontrakturası yaranır;
- Uzun müddət immobilizasiya – gips və ya ortezlə dizin uzun müddət hərəkətsiz qalması kapsulun və əzələlərin qısalmasına səbəb olur;
- Diz əməliyyatları – çarpaz bağın plastikası, endoprotezləşdirmə və digər müdaxilələrdən sonra reabilitasiya kifayət qədər aparılmadıqda oynaqdaxili çapıq toxuma (artrofibroz) inkişaf edə bilər;
- Degenerativ xəstəliklər – gonartroz zamanı qığırdağın aşınması, sümük çıxıntıları və kapsulun sərtləşməsi;
- İltihabi xəstəliklər – revmatoid artrit, irinli artrit və digər artritlər; ağrı səbəbindən insan dizi refleks olaraq bükülü saxlayır;
- Nevroloji səbəblər – uşaq serebral iflici, insult, onurğa beyni zədələri, kəllə-beyin travması; əzələ tonusunun artması və ya iflic dizi bükülü vəziyyətdə saxlayır;
- Dərin yanıqlar və geniş çapıqlar – dizin arxa səthində dərinin çapıqlı qısalması;
- Anadangəlmə səbəblər – dizin anadangəlmə çıxığı, artroqripoz, sümüklərin inkişaf anomaliyaları.
Növləri
Məhdudlaşan hərəkətə görə:
- fleksiya (bükülmə) kontrakturası – diz tam açılmır, daim bir qədər bükülü vəziyyətdə qalır;
- ekstensiya (açılma) kontrakturası – diz kifayət qədər bükülmür;
- qarışıq kontraktura – həm bükülmə, həm də açılma məhdudlaşır.
İnkişaf mexanizminə görə:
- artrogen – oynağın özündəki dəyişikliklərlə (qığırdaq, kapsul, oynaqdaxili bitişmələr) bağlıdır;
- miogen – əzələlərin qısalması və ya çapıqlı dəyişiklikləri ilə;
- dezmogen – fassiya, vətər və bağların çapıqlı qısalması ilə;
- dermatogen – dərinin çapıqları ilə (məsələn, yanıqdan sonra);
- neyrogen – iflic, parez və əzələ tonusunun pozulması ilə;
- immobilizasion – uzun müddət hərəkətsizlik nəticəsində.
Kontraktura bir və ya hər iki dizdə ola bilər. Klinik praktikada həmçinin yüngül, orta və ağır dərəcələr ayırd edilir – bu, itirilmiş hərəkət həcminə və gündəlik fəaliyyətin nə dərəcədə pozulduğuna görə qiymətləndirilir.
Klinik mənzərə
Əsas əlamət dizdə hərəkətin davamlı məhdudlaşmasıdır. Bununla yanaşı aşağıdakılar müşahidə oluna bilər:
- dizi tam aça bilməmək – ayaq yerişdə düzəlmir, insan «bükülü dizlə» yeriyir, axsayır;
- dizi kifayət qədər bükə bilməmək – stula oturmaq, pilləkənlə qalxıb-enmək, ayaqqabı geyinmək, çömbəlmək çətinləşir;
- ağrı – hərəkətin son nöqtəsində, yüklənmədən sonra və ya oynağı açmağa çalışarkən;
- sərtlik hissi – xüsusilə səhər və uzun oturduqdan sonra;
- əzələlərin zəifləməsi və nazikləşməsi – ilk növbədə budun dördbaşlı əzələsi;
- sürətli yorğunluq, beldə, budda və digər ayaqda ağrılar – yerişin dəyişməsi səbəbindən;
- şişkinlik – kontraktura iltihab və ya yaxın vaxtda keçirilmiş travma ilə bağlı olduqda.
Uşaqlarda, xüsusilə nevroloji xəstəliklər fonunda, kontraktura tədricən artır və böyümə ilə sümük deformasiyasına gətirib çıxara bilər, buna görə ortoped tərəfindən müntəzəm müşahidə vacibdir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər diz qəflətən şişib qızarırsa və bədən temperaturu yüksəlirsə (irinli iltihab ehtimalı), əməliyyat və ya travmadan sonra baldırda ağrı, şişkinlik və qızartı yaranıbsa, ayaqda keyimə, soyuqluq, rəngin solğunlaşması müşahidə olunursa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim kontrakturanın nə vaxt və hansı hadisədən sonra yarandığını, əvvəlki travma və əməliyyatları, aparılmış müalicəni soruşur. Müayinədə hər iki dizdə aktiv və passiv hərəkət həcmi goniometr (bucaqölçən) ilə ölçülür, yeriş, əzələ gücü, diz qapağının hərəkətliliyi, çapıqların vəziyyəti, ayağın oxu və qan dövranı qiymətləndirilir.
- Rentgenoqrafiya – sınıqların bitişməsini, oynaq aralığının daralmasını, sümük çıxıntılarını, endoprotezin vəziyyətini göstərir;
- Ultrasəs müayinəsi – oynaqda maye, vətər və əzələlərin vəziyyəti barədə məlumat verir;
- MRT – yumşaq toxumaları, oynaqdaxili çapıqları, bağları, menisk və qığırdağı göstərir;
- Kompüter tomoqrafiyası – mürəkkəb sınıqlarda və sümük deformasiyalarında əməliyyatı planlaşdırmaq üçün;
- Laborator müayinələr – iltihab şübhəsində qan analizi, bəzən oynaq mayesinin müayinəsi;
- Nevroloji müayinə və elektroneyromioqrafiya – neyrogen kontraktura şübhəsində.
Differensial diaqnostika menisk və ya sərbəst oynaqdaxili cisimlə bağlı blokada, aktiv artrit və ağrı səbəbindən yaranan qoruyucu əzələ gərginliyi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yerişin davamlı pozulması və axsama;
- digər dizdə, bud-çanaq oynağında və beldə yüklənmənin artması, ağrılar;
- diz oynağında osteoartrozun proqressivləşməsi;
- əzələ atrofiyası və gücün azalması;
- uzun müddət mövcud olan kontrakturada damar və sinirlərin qısalması, bu da korreksiyanı çətinləşdirir;
- gündəlik həyat və əmək qabiliyyətinin məhdudlaşması.
Müalicə
Müalicəni travmatoloq-ortoped reabilitoloqla birlikdə seçir. Taktika kontrakturanın səbəbindən, növündən, müddətindən və dərəcəsindən asılıdır. Əksər hallarda müalicə konservativ üsullardan başlanır; onlar kifayət etmədikdə əməliyyat məsələsi həll olunur. Əsas xəstəliyin (artrit, nevroloji xəstəlik) müalicəsi də eyni dərəcədə vacibdir.
Konservativ müalicənin əsas istiqamətləri:
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi – mütəxəssisin nəzarəti ilə hərəkət həcmini tədricən artıran və əzələləri gücləndirən hərəkətlər; əsas və ən effektiv üsuldur;
- Mexanoterapiya – hərəkəti passiv şəkildə təkrarlayan aparatlarda məşqlər;
- Mərhələli gips və ya ortez korreksiyası – dizin tədricən daha əlverişli vəziyyətə gətirilməsi, tənzimlənən ortezlər;
- Fizioterapiya və masaj – qan dövranını yaxşılaşdırmaq, toxumaları yumşaltmaq, ağrını azaltmaq üçün;
- Dərman müalicəsi – həkimin təyini ilə ağrıkəsicilər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, neyrogen kontrakturalarda isə əzələ tonusunu azaldan vasitələr, o cümlədən botulinum toksini inyeksiyaları.
Konservativ üsullar nəticə vermədikdə cərrahi müalicə aparılır:
- artroskopik artroliz – oynaqdaxili bitişmələrin və çapıqların kəsilməsi;
- açıq yumşaq toxuma əməliyyatları – kapsulun, vətərlərin kəsilməsi və ya uzadılması, dördbaşlı əzələnin sərbəstləşdirilməsi;
- korreksiyaedici osteotomiya – uzun müddət mövcud olan ağır bükülmə kontrakturalarında sümüyün qısaldılması və oxunun düzəldilməsi;
- xarici fiksasiya aparatları ilə tədricən korreksiya – damar və sinirləri qorumaq üçün dizin yavaş-yavaş açılması;
- endoprotezləşdirmə – ağır osteoartroz fonunda kontrakturada.
Evdə zorla, güclə dizi açmaq və ya bükmək, ağrı fonunda özbaşına «sındırma» hərəkətləri etmək olmaz – bu, travmaya və yeni çapıqlara səbəb olur. Özbaşına isinmə prosedurları və həkimsiz dərman qəbulu da tövsiyə edilmir.
Reabilitasiya
Reabilitasiya istənilən müalicə üsulunun ayrılmaz hissəsidir və əməliyyatdan sonra mümkün qədər tez başlanmalıdır. O, müalicəvi bədən tərbiyəsi, passiv hərəkətləri təkrarlayan aparatlarda məşqlər, fizioterapiya, masaj və yerişin bərpasını əhatə edir. Nəticə əsasən pasiyentin özünün müntəzəm və səbirli işindən asılıdır: həkimin göstərdiyi hərəkətləri evdə hər gün yerinə yetirmək lazımdır. Bərpa adətən həftələr və aylar çəkir. Ağrı və şişkinlik kəskin artarsa, məşqləri dayandırıb həkimə müraciət etmək lazımdır.
Profilaktika
- sınıq və diz əməliyyatlarından sonra həkimin icazəsi ilə reabilitasiyaya erkən başlamaq;
- immobilizasiya dövründə hərəkətsiz olmayan oynaqlarda hərəkətlər və əzələlərin gərginləşdirilməsi məşqləri etmək;
- gips və ortezi həkimin göstərdiyindən artıq müddət taxmamaq;
- artrit və osteoartrozu vaxtında müalicə etmək;
- nevroloji xəstəliyi olan pasiyentlərdə ayağın düzgün yerləşdirilməsi və gündəlik passiv hərəkətlər;
- bud və baldır əzələlərini müntəzəm gücləndirmək, bədən çəkisini normal saxlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diz kontrakturasının diaqnostika və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped və reabilitoloq məşğul olur. Nevroloji səbəbli kontrakturalarda nevroloq, iltihabi artritlərdə isə revmatoloq da müalicədə iştirak edir.
Yadda saxla!
- Kontraktura nə qədər tez müalicəyə başlanarsa, hərəkət həcmini bərpa etmək bir o qədər asan olur.
- Sınıq və diz əməliyyatlarından sonra reabilitasiyanı təxirə salmaq olmaz.
- Əsas müalicə müntəzəm müalicəvi bədən tərbiyəsidir, zorla «açma» isə zərərlidir.
- Konservativ müalicə kömək etmədikdə müasir cərrahi üsullar hərəkəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.
Suallar və cavablar
Yüngül, yenicə yaranmış sərtlik bəzən adi aktivlik və məşqlərlə azalır. Lakin davamlı kontraktura adətən öz-özünə keçmir və zamanla artır. Ona görə hərəkət məhdudluğu bir neçə həftə saxlanırsa, ortopedə müraciət etmək lazımdır.
Əsas mütəxəssis travmatoloq-ortopeddir, reabilitasiya proqramını isə reabilitoloq qurur. Səbəbdən asılı olaraq nevroloq və ya revmatoloq da cəlb oluna bilər.
Bəli, xüsusilə erkən mərhələdə əksər kontrakturalar müalicəvi bədən tərbiyəsi, mexanoterapiya, ortezlər və fizioterapiya ilə yaxşı korreksiya olunur. Uzun müddət mövcud olan və ağır kontrakturalarda isə çox vaxt cərrahi müdaxilə tələb olunur.
Evdə məşqləri yalnız həkim və ya reabilitoloqun göstərdiyi kimi, ağrının mülayim olduğu həddə etmək lazımdır. Hərəkətlər yavaş, ritmik olmalı, güclə dizi «sındırmaq» olmaz. Düzgün texnikanı əvvəlcə mütəxəssislə öyrənmək məsləhətdir.
Müddət əməliyyatın növündən, kontrakturanın nə qədər davam etdiyindən və reabilitasiyanın müntəzəmliyindən asılıdır. Adətən bərpa bir neçə həftədən bir neçə aya qədər çəkir. Nəticəni qorumaq üçün məşqləri həkimin tövsiyə etdiyi müddət ərzində davam etdirmək vacibdir.
Həkimin icazə verdiyi andan hərəkət məşqlərinə başlamaq, immobilizasiya müddətini özbaşına uzatmamaq və reabilitasiya kursunu sona qədər keçmək lazımdır. Hərəkət bərpa olunmursa, növbəti müayinəni gözləmədən həkimə müraciət etmək məsləhətdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
