Ətrafların deformasiyaları qol və ya ayaq sümüklərinin normal formasının, uzunluğunun və oxunun dəyişməsidir. Anadangəlmə və ya qazanılmış ola bilər, yerişi, oynaqların işini və əlin funksiyasını pozur, vaxtında korreksiya tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ekstremitə deformasiyası
- ətrafların deformasiyası
Xəstəlik haqqında
Ətrafın deformasiyası qol və ya ayaq sümüklərinin formasının, uzunluğunun, oxunun və ya fırlanma vəziyyətinin normadan kənaraçıxmasıdır. Bu, müstəqil xəstəlik deyil, bir çox anadangəlmə və qazanılmış vəziyyətlərin nəticəsidir: inkişaf anomaliyaları, düzgün bitişməmiş sınıqlar, raxit, infeksiyalar, şişlər və s.
Deformasiyalar ortopediyada iki əsas qrupa bölünür – ətraf seqmentinin əyilməsi (oxun pozulması) və qısalması (uzunluq fərqi). Çox vaxt hər ikisi birlikdə, bəzən sümüyün öz oxu ətrafında burulması ilə müşayiət olunur.
Ətrafın deformasiyası təkcə kosmetik problem deyil. Sümüyün oxu pozulduqda oynaqlara düşən yük qeyri-bərabər paylanır, yeriş dəyişir, topallıq, ağrı və yorğunluq yaranır. Zamanla bu, diz və bud-çanaq oynaqlarının erkən artrozuna, duruşun və onurğanın pozulmasına səbəb olur. Əlin və barmaqların deformasiyası isə dəqiq hərəkətləri və tutma funksiyasını çətinləşdirir.
Uşaqlıqda bəzi deformasiyalar böyümə ilə öz-özünə düzəlir, digərləri isə artır, buna görə uşağın ortoped tərəfindən vaxtında müayinəsi həlledicidir.
Səbəbləri
Ətrafların deformasiyası anadangəlmə və ya qazanılmış ola bilər. Anadangəlmə formalar irsi gen pozuntuları ilə və ya bətndaxili inkişaf zamanı əlverişsiz amillərin təsiri ilə bağlıdır.
- Anadangəlmə inkişaf anomaliyaları – sümüyün qismən və ya tam inkişaf etməməsi, anadangəlmə əyrilik, əl və ayaq barmaqlarının anomaliyaları, anadangəlmə çəpayaqlıq;
- Skelet displaziyaları – sümük və qığırdaq toxumasının irsi inkişaf pozuntuları, birləşdirici toxuma displaziyası;
- Düzgün bitişməmiş sınıqlar – qazanılmış deformasiyanın ən tez-tez rast gəlinən səbəbidir; qırıqlar dəqiq uyğunlaşdırılmadıqda sümük əyri və ya qısa bitişir;
- Böyümə zonasının zədələnməsi – uşaqlarda sınıq və ya infeksiyadan sonra sümüyün bir tərəfdən böyüməsi dayanır, nəticədə əyilmə və qısalma yaranır;
- D vitamininin ifadəli çatışmazlığı (raxit) – uşaqlıqda sümüklərin yumşalmasına və ayaqların O- və ya X-şəkilli əyilməsinə səbəb olur;
- İnfeksiyalar – osteomielit, irinli artrit, sümük vərəmi, nadir hallarda sifilis;
- Şişlər – xoşxassəli və bədxassəli yenitörəmələr, sümük kistaları;
- Oynaq xəstəlikləri – deformasiyaedici osteoartroz (ən çox diz və bud-çanaq oynaqlarında), revmatoid artrit;
- Nevroloji və əzələ xəstəlikləri – uşaq serebral iflici, poliomielitin nəticələri, əzələ balansının pozulması.
Təsnifat
Ətrafların deformasiyalarını bir neçə əlamətə görə qruplaşdırırlar:
- mənşəyinə görə – anadangəlmə və qazanılmış;
- növünə görə – əyilmə (bucaq deformasiyası), qısalma və ya uzanma, burulma (torsion) deformasiyası, həmçinin onların birləşməsi;
- istiqamətinə görə – varus (seqmentin uc hissəsi bədənin orta xəttinə doğru, məsələn, O-şəkilli ayaqlar) və valgus (çölə doğru, məsələn, X-şəkilli ayaqlar), həmçinin önə və ya arxaya əyilmə;
- yayılmasına görə – monoseqmentar (bir anatomik seqmenti əhatə edir) və poliseqmentar (iki və daha çox seqmenti əhatə edir); hər qrupda bir və ya bir neçə komponentli deformasiyalar ayırd edilir;
- lokalizasiyaya görə – yuxarı ətrafın (çiyin, bazu, said, əl) və aşağı ətrafın (bud, baldır, ayaq) deformasiyaları.
Klinik mənzərə
Patoloji proses ən çox aşağı ətrafları əhatə edir. Deformasiyanın əsas təzahürü gözlə görünən forma dəyişikliyidir, lakin yüngül hallarda o, yalnız müayinə zamanı aşkar edilir.
- ətrafın əyriliyi – diz nahiyəsində dəyişikliklər olduqda ayaqlar O-şəkilli (varus) və ya X-şəkilli (valgus) görünür;
- ayaqların uzunluğunun fərqi – çanağın əyilməsi, topallıq, bir ayağın barmaq ucunda yeriməsi;
- ayağın və ya dizin içəriyə və ya çölə dönməsi – burulma deformasiyasında uşaq tez-tez büdrəyir;
- yeriş zamanı, uzun müddət ayaq üstə durduqda və fiziki yükdən sonra ağrı, yorğunluq;
- qonşu oynaqlarda ağrı, hərəkət həcminin məhdudlaşması;
- duruşun pozulması, bel ağrısı;
- əl deformasiyasında – əşyanı tutmaq, yazmaq, incə hərəkətlər etmək çətinliyi;
- ayaq deformasiyalarında – yastıayaqlıq, baş barmağın çölə əyilməsi, ayaqqabı seçməkdə çətinlik.
Erkən uşaqlıqda müəyyən dərəcədə O-şəkilli, sonra isə X-şəkilli ayaqlar fizioloji ola bilər və adətən öz-özünə düzəlir. Əyrilik bir tərəfli, kəskin ifadəli olduqda, artdıqda və ya boy geriliyi ilə müşayiət olunduqda ortoped müayinəsi lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər deformasiya travmadan dərhal sonra yaranıb (sınıq ehtimalı – 103-ə zəng edin), ətraf soyuq, solğun və ya keyləşib, deformasiya nahiyəsində qızartı, şiş və hərarət var, uşaq qəflətən axsamağa başlayıb və ya ayağa basmır, sümükdə tez böyüyən şişkinlik və gecə ağrısı yaranıb.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ətrafların deformasiyasının diaqnostikası travmatoloq-ortopedin ətraflı baxışı ilə başlayır. Həkim deformasiyanın nə vaxt yarandığını, keçirilmiş travmaları, xəstəlikləri, ailədə oxşar halların olub-olmadığını soruşur.
- Ortopedik baxış – ətrafın uzunluğu və forması ölçülür, oynaqların hərəkət həcmi, sümük çıxıntıları, əzələlərin simmetrikliyi, yeriş qiymətləndirilir, əlləmə zamanı ağrılı nahiyələr müəyyən edilir;
- Rentgenoqrafiya – əsas müayinədir; bir neçə proyeksiyada aparılır, bütün ətrafın ayaq üstə çəkilmiş tam şəkli oxun pozulma dərəcəsini və uzunluq fərqini dəqiq ölçməyə imkan verir;
- Kompüter tomoqrafiyası – burulma deformasiyasını qiymətləndirmək və əməliyyatı planlaşdırmaq üçün;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – böyümə zonalarının, qığırdağın, yumşaq toxumaların vəziyyəti, şiş və infeksiyadan şübhə olduqda;
- Laborator müayinələr – raxit və mübadilə pozuntularından şübhələndikdə kalsium, fosfor, D vitamini səviyyəsi, iltihab əlamətləri.
Differensial diaqnostikada fizioloji yaş xüsusiyyətləri, raxit, skelet displaziyaları, nevroloji səbəbli deformasiyalar və şişlər bir-birindən fərqləndirilir.
Ağırlaşmalar
- diz, bud-çanaq və aşıq-baldır oynaqlarının erkən artrozu;
- xroniki ağrı və topallıq;
- duruşun pozulması, skolioz, bel ağrısı;
- ayağın dayaq funksiyasının zəifləməsi, yastıayaqlıq;
- əlin tutma və incə hərəkət funksiyasının pozulması;
- uşaqlarda deformasiyanın böyümə ilə artması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi ətrafın düzgün oxunu və uzunluğunu bərpa etmək, oynaqlara yükü normallaşdırmaq və ikincili dəyişikliklərin qarşısını almaqdır. Üsul pasiyentin yaşından, deformasiyanın səbəbindən, növündən və dərəcəsindən asılı olaraq seçilir.
Konservativ müalicə yüngül deformasiyalarda, xüsusən uşaqlıqda göstərişdir:
- fərdi hazırlanmış ortopedik ayaqqabı və altlıqlar, kiçik uzunluq fərqində dabanaltı kompensasiya;
- ortezlər və fiksasiyaedici vasitələr;
- bəzi anadangəlmə deformasiyalarda mərhələli gips sarğıları;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi, masaj, fizioterapiya – əzələ balansını bərpa etmək üçün;
- əsas xəstəliyin müalicəsi – məsələn, raxitdə D vitamini preparatları həkim təyinatı ilə.
Cərrahi müalicə ifadəli və ya artan deformasiyalarda aparılır:
- uşaqlarda böyümənin yönləndirilməsi – böyümə zonasının bir tərəfinin müvəqqəti məhdudlaşdırılması ilə əyriliyin tədricən düzəldilməsi;
- korreksiyaedici osteotomiya – sümüyün kəsilib düzgün vəziyyətdə lövhə, vint və ya sümükdaxili mil ilə fiksasiyası;
- xarici fiksasiya aparatları (o cümlədən İlizarov aparatı) – sümüyün tədricən düzəldilməsi və uzadılması üçün; mürəkkəb, poliseqmentar deformasiyalarda istifadə olunur;
- uzadıcı sümükdaxili millər – müəyyən hallarda xarici aparatsız uzatmağa imkan verir.
Mürəkkəb deformasiyaların müalicəsi bir neçə mərhələdə aparıla bilər. Ortopedik ayaqqabı və ortezləri həkim məsləhəti olmadan seçmək, «xalq üsulları» ilə ətrafı düzəltməyə çalışmaq olmaz – bu, vaxt itkisinə səbəb olur.
Reabilitasiya
Korreksiyaedici əməliyyatdan və xüsusən xarici fiksasiya aparatı ilə uzunmüddətli müalicədən sonra reabilitasiya mütləqdir. Aparat bir neçə ay taxıldıqda həmin nahiyədə əzələlər zəifləyir və nazikləşir, oynaqların hərəkəti məhdudlaşır. Buna görə müalicə dövründə və aparat çıxarıldıqdan sonra təlimatçının nəzarəti altında müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapevtik prosedurlar (o cümlədən əzələlərin elektrostimulyasiyası), bərpaedici masaj, yerişin bərpası üzrə məşqlər aparılır. Aparatın iynələrinin ətrafındakı dəriyə həkimin göstərişi ilə qulluq etmək infeksiyanın qarşısını alır.
Profilaktika
- hamiləlik dövründə müntəzəm müşahidə, zərərli amillərdən (siqaret, alkoqol, özbaşına dərman qəbulu) qaçmaq;
- uşaqlarda raxitin profilaktikası – həkim məsləhəti ilə D vitamini, açıq havada gəzinti, balanslaşdırılmış qidalanma;
- travmatizmin qarşısının alınması – xüsusən buz bağlamış yol və səkidə, travma təhlükəli idman növləri ilə məşğul olarkən;
- sınıqların ixtisaslı müalicəsi və nəzarət rentgenoqrafiyası – düzgün bitişmə deformasiyanın qarşısını alır;
- sümük və oynaq infeksiyalarının vaxtında müalicəsi;
- uşağın ortoped tərəfindən planlı müayinəsi və yerişdə dəyişiklik görəndə həkimə müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ətrafların deformasiyasının diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur; uşaqları uşaq ortopedi müayinə edir. Lazım olduqda pediatr, endokrinoloq, nevroloq və ya revmatoloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Ətrafın deformasiyası yalnız kosmetik problem deyil – o, oynaqlara və onurğaya yükü dəyişir.
- Ayağın kiçik qısalması belə yerişə və duruşa təsir edə bilər, yuxarı ətrafın qısalması isə adətən daha az hiss olunur.
- Uşaqlarda bəzi əyriliklər fizioloji olsa da, bir tərəfli və ya artan deformasiya ortoped müayinəsi tələb edir.
- Böyümə dövründə korreksiya daha az invaziv üsullarla mümkündür, buna görə vaxtında müraciət vacibdir.
- Travmadan sonra qəfil yaranan deformasiya, ətrafın soyuması və keyləşməsi təcili yardım tələb edir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur, uşaqları uşaq ortopedi müayinə edir. Səbəbdən asılı olaraq digər mütəxəssislər də cəlb oluna bilər.
Aşağı ətrafların oxunun və uzunluğunun pozulması oynaqlara yükü qeyri-bərabər paylayır, erkən artroza, ağrıya və topallığa səbəb olur. Hətta kiçik kənaraçıxma duruşu pozub onurğaya mənfi təsir göstərə bilər, ayağın dayaq funksiyası da əziyyət çəkir.
Bu termin borulu sümüklərin öz oxu ətrafında burulmasını bildirir, nəticədə ətrafın seqmenti, məsələn, ayaq və ya diz çölə və ya içəriyə dönür. Uşaqlarda bu, yeriş zamanı barmaqların içəriyə baxması və tez-tez büdrəmə ilə özünü göstərə bilər.
Erkən yaşda ayaqların yüngül O-şəkilli, sonra X-şəkilli olması tez-tez fizioloji haldır və böyümə ilə düzəlir. Lakin əyrilik kəskin, bir tərəfli, artan olarsa, ağrı, topallıq və ya boy geriliyi ilə müşayiət olunarsa, ortopedə müraciət etmək lazımdır.
Yüngül deformasiyalarda, xüsusən uşaqlıqda, ortopedik ayaqqabı, ortezlər, məşqlər və əsas xəstəliyin müalicəsi kifayət edə bilər. İfadəli və yetkin yaşda formalaşmış deformasiyaları isə adətən yalnız cərrahi üsulla düzəltmək mümkündür.
Müddət deformasiyanın növündən, düzəldiləcək və ya uzadılacaq məsafədən və sümüyün bərpa sürətindən asılıdır və adətən bir neçə ay təşkil edir. Bu dövrdə müntəzəm həkim nəzarəti, aparata qulluq və reabilitasiya vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
