Günvurma yüksək temperatur və günəş təsiri fonunda bədənin termorequlyasiyasının pozulması ilə əlaqəli istilik xəstəliyidir. Şüur pozuntusu və yüksək bədən temperaturu təcili tibbi yardım tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İnsolyasiya
- günəş vurması
Xəstəlik haqqında
Günvurma birbaşa günəş şüalarının uzun müddət başa və bədənə təsiri nəticəsində yaranan istilik zədəsidir. Günəş başın və boynun nahiyəsini qızdırır, eyni zamanda isti hava bədənin özünü soyutma imkanlarını məhdudlaşdırır. Nəticədə termorequlyasiya pozulur, bədən temperaturu qalxır, beyində damarlar genişlənir, ödem və kiçik qanaxmalar yarana bilər.
Günvurma istivurma ilə yaxın vəziyyətdir: ikincisi günəş olmadan da, isti və rütubətli mühitdə, ağır fiziki işdən sonra yarana bilər. Hər iki vəziyyətin ağır forması — huşun pozulması və bədən temperaturunun kəskin yüksəlməsi ilə gedən forma — həyati təhlükəlidir və təcili yardım tələb edir.
Ən çox risk altında olanlar kiçik yaşlı uşaqlar, ahıl insanlar, xroniki xəstəlikləri olan şəxslər, açıq havada işləyənlər və idmançılardır. Günvurmanın yüngül formaları tez keçir, lakin vaxtında kömək göstərilmədikdə vəziyyət sürətlə ağırlaşa bilər.
Səbəbləri
Əsas səbəb günəşin altında, xüsusən baş örtüyü olmadan uzun müddət qalmaqdır. Riski artıran amillər:
- Günün ən isti saatları. Günortaya yaxın və günortadan sonrakı saatlarda günəş şüaları ən güclü olur.
- Baş örtüyünün olmaması və tünd rəngli, sıx, sintetik paltar.
- Orqanizmin susuzlaşması. Az maye qəbulu, bol tərləmə, qusma və ishal bədənin tərləmə yolu ilə soyuma imkanını azaldır.
- Fiziki gərginlik. Günəşin altında ağır iş, idman, uzun yürüşlər.
- Yaş. Uşaqlarda termorequlyasiya hələ tam formalaşmayıb, ahıl insanlarda isə susuzluq hissi zəifləyir.
- Xroniki xəstəliklər. Ürək-damar xəstəlikləri, şəkərli diabet, böyrək xəstəlikləri, piylənmə.
- Bəzi dərmanlar. Sidikqovucular, bəzi təzyiq dərmanları, antihistamin və psixotrop preparatlar tərləməni və ya maye balansını dəyişə bilər.
- Spirtli içkilər orqanizmin susuzlaşmasını artırır və təhlükəni qiymətləndirmə qabiliyyətini zəiflədir.
- Akklimatizasiyanın olmaması. İsti iqlimə yeni gəlmiş insanlar və ilk isti günlər xüsusilə təhlükəlidir.
Təsnifat
Ağırlıq dərəcəsinə görə günvurma üç formaya bölünür:
- yüngül — baş ağrısı, zəiflik, ürəkbulanma, tərləmə; bədən temperaturu normal və ya bir qədər yüksək olur;
- orta dərəcəli — güclü baş ağrısı, qusma, kəskin zəiflik, yeriş zamanı qeyri-sabitlik, qısa müddətli huşun itməsi, hərarətin yüksəlməsi;
- ağır — huşun pozulması, qıcolmalar, sayıqlama, çox yüksək hərarət, tənəffüs və qan dövranının pozulması; bu, istivurmanın ağır formasına uyğundur və həyati təhlükəlidir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər günəşin altında qaldıqdan bir neçə saat sonra və ya birbaşa günəş təsiri zamanı yaranır. Əsas simptomlar bunlardır:
- baş ağrısı, başda ağırlıq və başgicəllənmə;
- ümumi zəiflik, süstlük, yuxululuq;
- ürəkbulanma və qusma;
- üzün qızarması, dərinin isti olması; ağır hallarda dəri quru və isti olur, tərləmə dayanır;
- bədən temperaturunun yüksəlməsi;
- ürəkdöyünmə, tez-tez nəfəsalma;
- gözlərin qaralması, qulaqlarda küy;
- əsəbilik, narahatlıq, həyəcan;
- huşun çaşqınlığı, sayıqlama, hallüsinasiyalar;
- əzələ qıcolmaları, huşun itməsi.
Uşaqlarda günvurma çox vaxt süstlük, şıltaqlıq, qidadan imtina, qusma və hərarətlə özünü göstərir; körpələrdə vəziyyət xüsusilə sürətlə ağırlaşır. Ahıl insanlarda isə əlamətlər zəif ifadə oluna bilər və ilk növbədə çaşqınlıq və zəiflik diqqəti cəlb edir.
Vaxtında kömək göstərilmədikdə vəziyyət ağırlaşır: nəbz zəifləyir, təzyiq düşür, dəri solğunlaşır, tənəffüs ritmi pozulur, huş tamamilə itə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: insanın huşu bulanıqdırsa və ya itibsə, qıcolmalar, təkrarlanan qusma, çox yüksək hərarət, quru isti dəri, tənəffüsün pozulması varsa, eləcə də zərərçəkən uşaq, hamilə qadın və ya ahıl insandırsa. Belə hallarda dərhal 103-ə zəng edin və gözləyərkən soyutmaya başlayın.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Günvurmanın diaqnozu əsasən klinikdir: həkim günəşin altında qalma faktını, əlamətlərin yaranma ardıcıllığını, yaşı və xroniki xəstəlikləri dəqiqləşdirir, bədən temperaturunu, təzyiqi, nəbzi, tənəffüsü və huşun vəziyyətini qiymətləndirir. Ağır hallarda daxili orqanların zədələnməsini qiymətləndirmək üçün əlavə müayinələr aparılır:
- ümumi qan və sidik analizi — susuzlaşmanın və iltihabın əlamətlərini göstərir;
- qanın biokimyəvi analizi — elektrolitlər, böyrək və qaraciyər göstəriciləri, qanda şəkər, əzələ zədələnməsinin göstəricisi olan kreatinkinaza;
- koaqulogramma — qanın laxtalanma sisteminin pozulmasını aşkar edir;
- elektrokardioqrafiya — ritm pozğunluqlarını və ürəyin yüklənməsini qiymətləndirir;
- zəruri halda beynin kompüter tomoqrafiyası — huşun pozulmasının digər səbəblərini istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika infeksion xəstəliklər (meningit və s.), insult, hipoqlikemiya, zəhərlənmə və dərman təsirləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- beyin ödemi, qıcolmalar, koma;
- kəskin böyrək çatışmazlığı;
- əzələ toxumasının parçalanması (rabdomioliz);
- qanın laxtalanma sisteminin ağır pozulması;
- qaraciyərin zədələnməsi;
- ürək ritminin pozulması və şok;
- ağır hallarda — ölüm, xüsusən yardım gecikdikdə;
- ağır formadan sonra uzun müddət qalan baş ağrısı, yaddaş və diqqət pozğunluqları, koordinasiyanın zəifləməsi.
Müalicə
Günvurmada ən vacib addım bədəni mümkün qədər tez soyutmaqdır. Təcili yardım gələnə qədər aşağıdakıları etmək lazımdır:
- zərərçəkəni kölgəyə və ya sərin, havalandırılan otağa keçirmək;
- sıx paltarı, kəməri və yaxalığı açmaq, artıq geyimi çıxarmaq;
- insan huşdadırsa, onu uzandırmaq; huşsuzdursa, qusuntu ilə boğulmasın deyə böyrü üstə çevirmək;
- bədəni sərin su ilə islatmaq və ya silmək, ventilyatorla sərinlətmək; imkan varsa, başı su üstündə qalmaqla və daim nəzarət altında sərin suya salmaq ən sürətli soyutma üsuludur;
- boyuna, qoltuqaltı çuxurlara və qasıq nahiyəsinə parça ilə bükülmüş soyuq kompreslər və ya buz qoymaq;
- huşu tam aydın olduqda və qusma olmadıqda kiçik qurtumlarla sərin su və ya duzlu rehidratasiya məhlulu vermək;
- tənəffüsə və nəbzə nəzarət etmək, onlar dayandıqda ürək-ağciyər reanimasiyasına başlamaq.
Nə etmək olmaz: hərarətsalıcı dərmanlar vermək (günvurmada onlar təsirsizdir və zərər verə bilər), uşaqlara aspirin vermək, spirtli içki, qəhvə və ya şirin qazlı içki içirtmək, huşsuz insana maye verməyə çalışmaq, bədəni spirtlə silmək.
Yüngül hallarda soyutma, istirahət və maye qəbulu adətən kifayət edir, lakin uşaqlarda, ahıl insanlarda və xroniki xəstəliyi olanlarda həkim müayinəsi tövsiyə olunur. Orta və ağır formalarda müalicə stasionarda, ağır hallarda intensiv terapiya şöbəsində aparılır. Burada aktiv soyutma davam etdirilir, venadaxili infuziyalarla maye və elektrolit balansı bərpa olunur, oksigen verilir, lazım olduqda tənəffüs dəstəklənir.
Sonrakı müalicə ağırlaşmalara yönəlir: qıcolmaların aradan qaldırılması, turşu-qələvi tarazlığının və laxtalanma pozğunluqlarının korreksiyası, böyrəklərin funksiyasının dəstəklənməsi, ürək-damar sisteminin işinin normallaşdırılması. Cərrahi müalicə tələb olunmur.
Reabilitasiya
Yüngül günvurmadan sonra bir neçə gün günəşdən, ağır fiziki yükdən və istidən qorunmaq, kifayət qədər maye qəbul etmək tövsiyə olunur. Ağır formadan sonra bərpa daha uzun çəkir: bir müddət baş ağrısı, yorğunluq, yuxu və diqqət pozğunluqları qala bilər.
Belə pasiyentlər həkim nəzarəti altında tədricən fiziki fəallığa qayıdır, laborator göstəricilər (böyrək və qaraciyər funksiyası) yoxlanılır. İdmana və isti şəraitdə işə qayıdış vaxtını həkim fərdi qaydada müəyyən edir; keçirilmiş günvurmadan sonra orqanizm bir müddət istiyə daha həssas olur.
Profilaktika
Günvurmanın qarşısını almaq üçün isti günlərdə böyüklər və uşaqlar sadə qaydalara əməl etməlidir:
- günün ən isti saatlarında açıq günəşin altında qalmamaq, kölgədə dincəlmək;
- açıq rəngli, geniş, təbii parçadan paltar və geniş kənarlı baş örtüyü geymək;
- susuzluq hiss etməsəniz belə, mütəmadi olaraq su içmək; bol tərləmə zamanı duzlu məhlullardan istifadə etmək;
- spirtli içkilərdən və ağır, yağlı yeməklərdən çəkinmək;
- fiziki işi və idmanı səhər və axşam saatlarına keçirmək, tez-tez fasilə vermək;
- ventilyator və kondisionerdən istifadə etmək, sərin duş qəbul etmək;
- uşaqları və heyvanları heç vaxt, hətta qısa müddətə də, bağlı avtomobildə qoymamaq;
- ahıl qohumlara və tək yaşayan qonşulara isti günlərdə diqqət yetirmək;
- xroniki xəstəliklər və mütəmadi dərman qəbulu zamanı isti mövsümdən əvvəl həkimlə məsləhətləşmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ağır əlamətlər zamanı 103-ə zəng etmək lazımdır. Yüngül hallarda və sonrakı müşahidə üçün terapevtə, uşaqlarda isə pediatra müraciət etmək olar.
Yadda saxla!
- Günvurma zamanı əsas yardım bədənin mümkün qədər tez soyudulmasıdır.
- Huşun pozulması, qıcolmalar, quru isti dəri və çox yüksək hərarət zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Hərarətsalıcı dərmanlar günvurmada kömək etmir, uşaqlara isə aspirin vermək qəti qadağandır.
- Uşaqlar və ahıl insanlar xüsusilə həssasdır — isti günlərdə onlara xüsusi diqqət yetirin və heç vaxt uşağı avtomobildə tək qoymayın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Günvurma birbaşa günəş şüalarının, xüsusən başa təsiri ilə bağlıdır. İstivurma isə günəş olmadan da — isti, rütubətli otaqda və ya ağır fiziki iş zamanı yarana bilər. Əlamətlər və ilk yardım hər iki halda oxşardır, ağır formaları eyni dərəcədə təhlükəlidir.
Xeyr, günvurmada hərarətin yüksəlməsi infeksiya ilə deyil, bədənin həddindən artıq qızması ilə bağlıdır, buna görə hərarətsalıcı dərmanlar təsir göstərmir və bəzi hallarda zərər verə bilər. Əsas üsul fiziki soyutmadır. Uşaqlara aspirin vermək isə istənilən halda qadağandır.
Yüngül formada vəziyyət soyutma və istirahətdən sonra bir neçə saat və ya bir-iki gün ərzində yaxşılaşır. Ağır formadan sonra bərpa həftələrlə çəkə bilər. Əlamətlər keçmirsə və ya güclənirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Uşaq süst və ya əksinə şıltaq olur, qidadan imtina edir, qusa bilər, dərisi qızarır və isti olur, hərarət qalxır. Körpələrdə yuxululuq və az sidik ifrazı xəbərdarlıq əlamətidir. Uşaqda belə əlamətlər yarandıqda onu dərhal sərin yerə keçirmək və həkimə müraciət etmək lazımdır, huş pozularsa 103-ə zəng edin.
Yüngül günvurmadan sonra ən azı bir neçə gün günəşdən və ağır fiziki yükdən çəkinmək tövsiyə olunur. Ağır formadan sonra bu müddəti həkim müəyyən edir. Keçirilmiş günvurmadan sonra orqanizm bir müddət istiyə daha həssas olur, buna görə qoruyucu tədbirlərə xüsusilə diqqət yetirmək lazımdır.
Dəqiq miqdar yaşdan, çəkidən, fiziki fəallıqdan və havanın temperaturundan asılıdır. Əsas qayda — susuzluğu gözləmədən gün ərzində mütəmadi olaraq su içməkdir, bol tərləmə zamanı isə duzlu məhlullar əlavə etmək faydalıdır. Ürək və ya böyrək xəstəliyi olan insanlar maye rejimini həkimlə razılaşdırmalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Stasionar - yardım növləri, gün rejimi və çıxarış zamanı tövsiyələr
Stasionar yardım səhiyyə sisteminin ayrılmaz hissəsidir və pasiyentlərə lazımi müalicə və qulluğu təmin etmək üçün nəzərdə tutulub.
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Pap-test nəticəsi nəyi göstərir, nəyi göstərmir?
Pap-test uşaqlıq boynu hüceyrələrini qiymətləndirir. Nəticənin normal və ya qeyri-normal olması gələcək nəzarətə təsir edir, lakin bütün ginekoloji…
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Preventiv tibb
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
