İstilik vurması bədənin termorequlyasiyasının pozulması nəticəsində yüksək bədən temperaturu və mərkəzi sinir sistemi disfunksiyası ilə gedən həyati təhlükəli istilik xəstəliyidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İstilik zərbəsi
- günəş vurması
Xəstəlik haqqında
İstilik zərbəsinin yaranma səbəbləri aşağıdakı hallar ola bilər:
- yüksək intensivlikli istiliyin uzunmüddətli təsiri;
- normada ətraf havanın temperaturu yüksəldikdə işə düşən adaptasiya mexanizmlərinin zəifliyi.
İstilik zərbəsində kompensasiya mərhələsi tez bir zamanda dekompensasiya mərhələsi ilə əvəz olunur ki, bu da patoloji hadisələr zəncirinin başlanmasını göstərir və bədən temperaturunun kəskin və davamlı yüksəlməsi ilə təzahür edir.
İstilik zərbəsinin klinik təzahürləri bədən temperaturunun 40 °C-dən yuxarı qalxması və psixi statusun pozulması hesab olunur. Tərləmə çox vaxt olmur. Diaqnoz klinik olaraq qoyulur, müalicəyə isə bədənin soyudulması, maye itkisinin bərpası üçün infuzion terapiya, orqan disfunksiyasının sindromal müalicəsi daxildir. Hərarətaşağısalıcı preparatlar adətən hipertermiya səviyyəsinə nəzərəçarpacaq təsir göstərmir. İstilik zərbəsində proqnoz ilk növbədə xəstəliyin müddətindən (hipertermiyanın davamlılığından), xəstənin yaşından, müşayiətedici patologiyanın ağırlığından asılıdır. Bəzi xəstələrdə temperaturun yüksəlmə epizodları bir neçə həftə ərzində təkrarlana bilər.
Səbəbləri
İstilik zərbəsinin patogenezinin iki variantı ayırd edilir.
- Klassik variant iki-üç gündən artıq müddət ərzində yüksək temperaturların təsirindən sonra inkişaf edir. Belə zərbə yayda, daha çox evdə kondisioneri olmayan və kifayət qədər maye qəbul etməyən yaşlı insanlarda baş verir. Məlumdur ki, klassik istilik zərbəsi 2003-cü ilin isti yayında Avropada çoxlu sayda ölümün səbəbi olmuşdur.
- Gərginlik istilik zərbəsi fiziki cəhətdən aktiv insanlarda (idmançılar, əsgərlər, ağır istehsalat işçiləri) böyük yüklənmələr zamanı yaranır. Xüsusilə isti hava şəraitində intensiv fiziki yüklənmə istilik istehsalının kəskin artmasına gətirib çıxarır ki, orqanizm bunu tam həcmdə xaric edə bilmir. Gərginlik istilik zərbəsinin ən tez-tez rast gəlinən təzahürləri eninə-zolaqlı əzələlərin dağılması, kəskin böyrək çatışmazlığı və qanın laxtalanma fəallığının pozulmasıdır.
İstilik zərbəsi ehtimalını artıran amillər:
- ürək xəstəlikləri;
- dəri örtüyünün xəstəlikləri;
- böyük sahəli yanıq səthləri;
- qusma, diareya fonunda dehidratasiya;
- daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri (şəkərli diabet, qalxanabənzər vəzin artmış fəallığı və s.);
- isti şəraitdə fiziki gərginlik və əmək;
- sintetik parçadan hazırlanmış zəif havalandırılan geyimin geyinilməsi;
- kondisioner və ventilyatoru olmayan dəmlənmiş otaqda iş;
- ətraf havanın yüksək temperaturu (belə vəziyyət düz günəş şüaları altında qalan bağlı avtomobildə, günəş altındakı çadırda müşahidə olunur);
- bəzi dərman vasitələrinin qəbulu (beta-blokatorlar, diuretiklər, antidepressantlar qrupu və s.);
- piylənmə;
- qocalıq yaşı;
- mobilliyin olmaması səbəbindən sərt yataq rejiminə riayət olunması.
Təsnifat
İstilik zərbəsi 2 növ ola bilər:
- ekzogen – orqanizmə xaricdən yüksək temperaturun təsiri ilə şərtlənir (məsələn, təbii ultrabənövşəyi şüalar altında uzun müddət qalarkən yaranır);
- endogen – orqanizmin daxili istilik istehsalının artması ilə şərtlənir (məsələn, böyük miqdarda istilik enerjisinin ayrılması ilə müşayiət olunan intensiv əzələ işi zamanı).
Klinik mənzərə
İstilik zərbəsi temperatur dayanıqlılığı həddi aşıldıqdan sonra klinik simptomatikanın sürətlə inkişaf etməsi ilə xarakterizə olunur. Patoloji reaksiyalar sürətlə proqressivləşir və həyat üçün təhlükəli qiymətlərə (rektal temperatur – 42-43°C) çata bilər.
İstilik zərbəsinin simptomları aşağıdakılardır:
- yorğunluğun artması;
- zəiflik;
- süstlük;
- ürəkbulanma və qusma;
- baş ağrıları;
- baş gicəllənməsi;
- əzələ ağrıları və qıcolmalar;
- əsəbiliyin artması;
- ürək fəaliyyətinin və nəfəsalmanın tezləşməsi.
Bu simptomlar qeyri-spesifikdir, istilik zərbəsinin fərqləndirici əlaməti ümumi bədən temperaturunun yüksəlməsidir. Ən təhlükəlisi orqanizmin daxili sistemlərinin balansının pozulmasına gətirib çıxaran 40°C-dən yuxarı hipertermiyadır. İlk növbədə sinir sisteminin mərkəzi şöbəsi zərər çəkir. İstilik zərbəsi zamanı ən çox dəri örtükləri quru olur. Bununla belə, əgər patologiya həddindən artıq fiziki gərginliklə əlaqədardırsa, tez-tez tərləmənin artması qeyd olunur.
Yüngül hallarda istilik zərbəsinin təzahürləri güclə hiss olunan ola bilər və mühakimə pozğunluqlarından, davranışda qəribəliklərdən, hallüsinasiyalardan, düşüncə proseslərinin dəyişməsindən ibarət ola bilər. Ağır hallarda zərər çəkmiş insan məkan və zamanda dezoriyentasiya olunmuş ola bilər, bu zaman komanın baş vermə ehtimalı yüksəkdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İstilik zərbəsinin diaqnostikası çətinlik törətmir. Xəstənin obyektiv müayinəsi orqanizmin yaxın zamanda qızması faktına dair məlumatla birlikdə diaqnoz qoymağa imkan verir. Zədələnmənin ağırlıq dərəcəsini dəqiqləşdirmək üçün laboratoriya və instrumental müayinələr aparılır. Əlavə diaqnostika daxili orqanların zədələnməsinin qiymətləndirilməsinə yönəlmişdir. Müayinə proqramına aşağıdakı üsullar daxil ola bilər:
- qan və sidiyin ümumi klinik analizi;
- qanın biokimyəvi analizi;
- qanın laxtalanma potensialının qiymətləndirilməsi;
- döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası;
- elektrokardioqrafik müayinə;
- başın kompüter tomoqrafiyası.
Diaqnostik axtarış klinik mənzərənin xüsusiyyətləri, konkret dəyişikliklərin dəqiqləşdirilməsi zərurəti və ikincili ağırlaşmaların mövcud təhlükəsi nəzərə alınmaqla hər bir xəstə üçün fərdi qaydada tərtib edilir.
Müalicə
İstilik zərbəsinin müalicəsi kompleks konservativ yanaşmanı nəzərdə tutur.
Konservativ terapiyanın əsas istiqamətləri bunlardır:
- su itkisinin bərpası üçün kristalloid məhlulların yeridilməsi;
- daxili orqanların, ilk növbədə baş beynin funksional vəziyyətini saxlamaq üçün oksigenoterapiya;
- daxili orqanların funksiyasının saxlanması.
İstilik zərbəsində bədən temperaturu mümkün qədər tez aşağı salınmalıdır, çünki hər dəqiqə gecikmə orqanların zədələnmə riskini artırır. Temperatur təxminən 38–39°-yə endikdə soyutma dayandırılır ki, həddindən artıq soyuma baş verməsin. Soyutma maye itkisinin bərpası və fiziki vasitələrin (soyuq suya salma, soyuq kompreslər, sərin su ilə islatma) tətbiqi hesabına əldə edilir. İstilik zərbəsində hərarətaşağısalıcı vasitələr effektiv deyil. Bundan əlavə, qeyri-steroid qrupu qanın laxtalanma sistemindəki pozğunluqları əlavə olaraq ağırlaşdıra bilər.
Cərrahi müalicə istilik zərbəsində tibbi yardım göstərilməsi standartına daxil deyil.
Reabilitasiya
Ağır istilik zərbəsindən sonra orqanizmin sistemli bərpasına yönəlmiş kompleks reabilitasiya aparılır. Reabilitasiya proqramına aşağıdakı istiqamətlər daxil ola bilər:
- tənəffüs gimnastikası;
- tənəffüs və ürək-damar sistemlərinin işini məşq etdirməyə kömək edən müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- masaj və fizioprosedurlar.
Profilaktika
İstilik zərbəsinin profilaktika tədbirləri aşağıdakı tövsiyələrdir:
- isti havada və havasız otaqda işləyərkən kifayət qədər maye qəbulu (susuzluq tam yatana qədər suyu tez-tez qəbul etmək lazımdır);
- parnik effekti yaratmayan təbii parçalardan hazırlanmış geyimlərin geyinilməsi;
- kondisioner və ventilyatorlardan istifadə;
- bədənin sərin su ilə islanması yolu ilə soyudulması.
Yadda saxla!
Ağır istilik zərbəsinin orqanizm üçün riskləri kəskin intoksikasiyanın, ürək çatışmazlığının inkişafı və tənəffüsün pozulması ilə əlaqədardır. Bədən temperaturu nə qədər yüksək olarsa, orqanizmdə bir o qədər çox toksik maddə əmələ gəlir. Bunlar ammonyak molekulları, lipoperoksidlər və kiçik molekulyar kütləli üzvi substansiyalar ola bilər. Endogen intoksikasiya eritrositlərin dağılmasına gətirib çıxarır, damar keçiriciliyini artırır və qanın laxtalanmasını pozur. Toksik maddələr ürək əzələsinə zədələyici təsir göstərir, nəticədə onun funksiyası pozulur. Klinik olaraq bu, arterial təzyiqin azalması və daxili orqanların iş qabiliyyətinin pozulması (ilk növbədə böyrəklər zərər çəkir) ilə təzahür edir. Baş beynin artan enerji təminatı çatışmazlığı tənəffüs mərkəzinin disfunksiyasına gətirib çıxarır. Patoloji prosesin proqressivləşməsi zamanı mərkəzi tənəffüs dayanması baş verə bilər. Bu cür mənfi nəticələrin qarşısını almaq üçün orqanizm qızdıqdan sonra mümkün qədər tez ixtisaslaşmış yardıma müraciət etmək vacibdir. Istilik zərbəsi almış insanların kompleks müalicəsi aparılır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Stasionar - yardım növləri, gün rejimi və çıxarış zamanı tövsiyələr
Stasionar yardım səhiyyə sisteminin ayrılmaz hissəsidir və pasiyentlərə lazımi müalicə və qulluğu təmin etmək üçün nəzərdə tutulub.
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Pap-test nəticəsi nəyi göstərir, nəyi göstərmir?
Pap-test uşaqlıq boynu hüceyrələrini qiymətləndirir. Nəticənin normal və ya qeyri-normal olması gələcək nəzarətə təsir edir, lakin bütün ginekoloji…
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Preventiv tibb
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
