Yüksək bədən temperaturu — termometrdəki göstəricinin normal qiymətlərdən yuxarı qalxdığı vəziyyətdir. Bu səhifədə yüksək temperaturun səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: İnfeksionist Pulmonoloq Qastroenteroloq Revmatoloq Terapevt Uroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Yüksək bədən temperaturu — termometrdəki göstəricinin normal qiymətlərdən yuxarı qalxdığı vəziyyətdir. Yetkin insan üçün 36-37,2 dərəcə aralığı norma sayılır. Bu səviyyədən yuxarı olan hər şey orqanizmdəki daxili proseslərlə əlaqəli temperatur yüksəlməsindən xəbər verir. Göstərici 38 dərəcəyə çatdıqda əksər hallarda müdafiə reaksiyası olan hərarətdən söhbət gedir. Hərarət orqanizm infeksiya və ya iltihabla mübarizə apardıqda yaranır. Bu zaman immun hüceyrələr aktivləşir, beyində istilik tənzimlənməsi mərkəzini «yenidən quran» xüsusi maddələr — piroqenlər — ifraz olunur. Nəticədə bədən törədicilərlə mübarizə üçün lazım olan səviyyəyə qədər temperaturunu qaldırmağa başlayır. Uşaqlarda reaksiya adətən yetkinlərə nisbətən daha güclü ifadə olunur: uşaqda yüksək temperatur sürətlə qalxa və qıcolmalarla müşayiət oluna bilər, bu da valideynlərdə narahatlıq yaradır. Hərarət zamanı hisslər hər kəsə yaxşı tanışdır: zəiflik, üşütmə, baş ağrısı, əzələ və oynaqlarda sızıltı. Bəzən əlamətsiz yüksək temperatur da müşahidə olunur — belə vəziyyət xüsusi diqqət tələb edir, çünki o, gizli iltihabi proseslərdən xəbər verə bilər.
Növləri
37,0–37,2°C — norma və ya yüngül yüksəlmə
37,0–37,2°C göstəricisi çox vaxt normanın yuxarı sərhədi hesab olunur. Daxili dalğalanmalar, fiziki fəallıq və gün ərzindəki vaxt nəticəyə təsir edir. Qoltuqaltı ölçmələr adətən rektal və ya qulaq ölçmələrindən aşağı olur. Davamlı təkrar yüksəlmə müşahidə tələb edir.
37,2-də nə etməli: ölçməni 2–3 saatdan sonra təkrarlayın. Ümumi vəziyyəti qiymətləndirin. Kifayət qədər su için. Fiziki yüklənmədən çəkinin. Göstərici bir neçə gün davam edərsə, ümumi qan analizi və terapevt məsləhəti təyin olunur.
37,3–37,9°C (o cümlədən 37,5°C) — subfebril temperatur
37,3–37,9°C diapazonu subfebril temperatur adlanır. Böyüklərdə belə hərarət bir neçə gün davam edə bilər və aydın əlamətlərlə müşayiət olunmaya bilər.
37,5-də nə etməli: temperaturu gündə iki dəfə nəzarətdə saxlayın. Sakitlik və bol maye qəbulunu təmin edin. Zəif ağrılar və ya burun axması olduqda ambulator müşahidə mümkündür. Temperatur 48–72 saat ərzində düşmürsə, qan və sidik analizləri lazımdır. Döş qəfəsində ağrı, tənəffüs çətinliyi və ya güclü zəiflik olduqda tibbi qiymətləndirmə dərhal aparılmalıdır.
38,0–38,9°C — febril temperatur
38–38,9°C göstəriciləri adətən kəskin virus və ya bakterial infeksiyalarla bağlıdır. Çox vaxt öskürək, boğaz ağrısı, burun axması, baş ağrısı və bədəndə ağrı olur. Bu göstəricilərdə müşayiətedici əlamətləri qiymətləndirmək vacibdir.
Nə vaxt müayinə lazımdır: temperaturun sürətli artması, güclü zəiflik, təngnəfəslik, tənəffüs çətinliyi və ya döş qəfəsi ağrısı. Standart müayinələrə ümumi qan analizi, biokimya və pnevmoniya şübhəsi olduqda döş qəfəsi rentgeni daxildir. 38-də nə etməli: sakitlik, maye qəbulu və temperatur nəzarətini təmin edin. Hərarəti aşağı salan vasitələrin tətbiqi haqqında qərarı həkim qəbul edir.
39,0–40,0°C — yüksək hərarət
39–40°C temperatur diqqətli qiymətləndirmə tələb edir. Belə hərarət susuzlaşma və ifadəli intoksikasiya riskini artırır. Xroniki ürək və ya ağciyər xəstəlikləri olan insanlarda orqan funksiyasının pisləşməsi mümkündür.
39–40-da hərəkətlər: nəbz və tənəffüs tezliyinə nəzarət edin. Bol maye qəbulu və sakit rejim təmin edin. Fiziki soyutma üsulları ehtiyatla tətbiq olunur. Sürətlə artan hərarət və ya şüur dumanlanması olduqda təcili yardım lazımdır. Klinikada infeksiya ocağını axtarmaq üçün geniş analiz siyahısı, mümkün olarsa KT və ya USM təyin olunur.
40,0°C-dən yuxarı — hiperpiretik temperatur
40°C-dən yuxarı temperatur kritik hesab olunur. Mərkəzi sinir sisteminin və daxili orqanların zədələnmə riski artır. Göstəricilərin sürətli aşağı salınması və tibbi nəzarət həyati əhəmiyyət daşıyır.
Təcili yardım gəlməzdən əvvəl ilk kömək: sərin otaqda uzandırın, hava dövranını təmin edin, kiçik qurtumlarla içirin. Kəskin soyutma və buz kompreslərindən istifadə etməyin. Şüur itkisi və ya qıcolma olduqda əsas reanimasiya tədbirlərini görün və təcili yardım çağırın.
Səbəbləri
Virus və ya bakteriyalarla təmasda immun sistem piroqenlər ifraz edir. Piroqenlər hipotalamusdakı istilik tənzimlənməsi «qurğusunu» dəyişir və bədən öz temperaturunu qaldırır. Bu, klinik ədəbiyyatda təsvir olunub və patofiziologiya icmallarında əks olunub.
Əsas infeksion səbəblərə virus infeksiyaları aiddir: qrip, kəskin respirator virus infeksiyası (KRVİ) və virus enteritləri; həmçinin bakterial infeksiyalar: pnevmoniya, angina, otit və sidik yollarının infeksiyaları. İsti düşmə və istilik ötürülməsinin pozulması infeksion hərarətdən fərqli olan hipertermiyaya səbəb olur. Nadir hallarda temperaturun yüksəlməsi endokrin pozğunluqlarla əlaqədar olur.
Bəzən yetkin insanda və ya uşaqda əlamətsiz yüksək temperatur qeydə alınır. Belə hallarda sadəcə termometrdəki rəqəm deyil, dinamika və klinik qiymətləndirmə vacibdir.
Diaqnostika
Temperaturun niyə yüksəldiyini anlamaq üçün həkim addım-addım diaqnostika aparır. İlk növbədə göstəricilər qiymətləndirilir: temperatur nə qədər sürətlə yüksəlir, hansı qiymətlərə çatır, neçə gündür davam edir.
Aşağıdakı müayinələr təyin olunur:
- Ümumi qan və sidik analizi — infeksiya və iltihab əlamətlərini aşkarlamağa kömək edir.
- Biokimyəvi analizlər — qaraciyərin, böyrəklərin, mübadilə proseslərinin işini qiymətləndirir.
- PZR və seroloji testlər — virus və bakteriyaları aşkarlayır.
- Rentgenoqrafiya, USM, KT və ya MRT — hərarətə orqan zədələnməsi əlamətləri müşayiət etdikdə tətbiq olunur.
Diaqnostika xüsusilə uşaqda əlamətsiz yüksək temperatur müşahidə olunduqda və ya yetkin insanda 38 dərəcədən yuxarı hərarət uzun müddət davam etdikdə vacibdir. Belə hallarda gizli infeksiyaları və sistem xəstəliklərini istisna etmək zəruridir.
Müalicə
Yüksək temperaturun müalicəsi hərarətin səbəbini tapmağa və aradan qaldırmağa, həmçinin pasiyentin vəziyyətini yüngülləşdirməyə yönəlib. Əsasında vəziyyətin qiymətləndirilməsi və uyğun taktikanın seçimi durur: yüngül və qısamüddətli hərarətdə müşahidə, davamlı və ya irəliləyən temperatur yüksəlməsində isə aktiv müayinə və terapiya.
İlk addımlar sakitlik və maye itkisinin bərpasını əhatə edir. Temperatur yüksəldikdə içmə rejiminə nəzarət etmək vacibdir, çünki susuzlaşma vəziyyəti ağırlaşdırır. Geyim yüngül, otaq isə sərin və havalandırılmış olmalıdır. Fiziki soyutma üsulları (hava temperaturunun azaldılması, isti su ilə yüngül silinmə) kəskin soyutma olmadan diqqətlə tətbiq olunur.
Tibbi taktika səbəbdən asılıdır. Virus infeksiyalarında əsas tədbir dəstəkləyici terapiya və müşahidədir. Bakterial infeksiya aşkarlandıqda diaqnostika nəticələrinə əsasən məqsədyönlü müalicə təyin olunur. Uşaqlarda və immuniteti zəifləmiş şəxslərdə təyinat və hospitalizasiya həddi daha aşağıdır; təsdiqlənmiş bakterial mənşədə parenteral müdaxilələr və antibiotik terapiyası mümkündür.
Hərarəti aşağı salan vasitələrin tətbiqi yüksək temperaturda özünüyaxşılaşdırma və ağırlaşma riskinin azaldılması üçün mümkündür. Dozanı və vasitəni yaş, çəki və müşayiət olunan vəziyyətləri nəzərə alaraq həkim müəyyən edir; həkim təyinatı olmadan bir neçə vasitəni birləşdirmək və ya tövsiyə olunan sxemi aşmaq olmaz. İfadəli hipertermiyada (çox yüksək göstəricilər) təcili tibbi müdaxilə və həyati göstəricilərin monitorinqi göstərişdir.
Temperatur bir neçə gündən çox davam edərsə, ifadəli intoksikasiya, tənəffüs çətinliyi, qusma, güclü ağrı və ya nevroloji pozğunluqlarla müşayiət olunarsa, təcili hospitalizasiya və dərin müayinə tələb olunur, bura laborator markerlər, vizual üsullar (rentgen, USM, KT) və profil mütəxəssislərinin məsləhəti daxildir.
Kimyaterapiya alan xəstələrdə 38°C və ondan yuxarı temperatur febril neytropeniya əlaməti ola bilər — bu, təhlükəli vəziyyətdir, dərhal təcili yardım çağırılmalı, özbaşına hərarət salan dərman qəbul edilməməlidir.
Təcili yardım nə vaxt lazımdır
- Çox yüksək göstəricilərə qədər kəskin yüksəlmə və ya şüurun pozulması;
- Uşaqda qıcolma və ya uzun sürən qıcolma;
- Ifadəli təngnəfəslik, tənəffüs çətinliyi, arterial təzyiqin aşağı düşməsi;
- Yenidoğulmuşda hərarət (ilk 3 ay).
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Yüksək temperatur özlüyündə qısamüddətli olduqda və adekvat nəzarətdə saxlanıldıqda nadir hallarda ciddi nəticələrə gətirib çıxarır. Lakin uzunmüddətli və ya çox yüksək hərarət susuzlaşma, elektrolit balansının pozulması və daxili orqanların funksiyasının pisləşməsi riskini artırır. Davamlı yüksək temperaturda taxikardiya, xroniki xəstəliklərin dekompensasiyası və böyrək funksiyasının pozulması inkişaf edə bilər.
Uşaqlarda temperaturun sürətli qalxması ilə bağlı febril qıcolmalar – qıcolma epizodları mümkündür. Belə qıcolmaların əksəriyyəti qısa olur və nəticə qoymur, lakin uşaqda ilk dəfə baş verən qıcolma zamanı və ya qıcolma 5 dəqiqədən çox davam etdikdə dərhal təcili yardım çağırın. Təkrarlanan və ya mürəkkəb qıcolmalar nevroloq müşahidəsi və əlavə müayinə tələb edir.
Hərarət ciddi infeksiyadan (pnevmoniya, sepsis, meningit) yaranıbsa, diaqnostika və müalicənin gecikdirilməsi ağır nəticə riskini artırır. Onkoloji və ya autoimmün prosesdə uzunmüddətli subfebril hərarət xəstəliyin irəliləməsinin göstəricisi ola bilər və məqsədyönlü müayinə tələb edir. Vaxtında diaqnostika sistem ağırlaşmalarının riskini azaldır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yüksək temperatur zamanı ilk növbədə vəziyyətin ağırlığı və pasiyentin yaşı qiymətləndirilir. Uşaqlar üçün əsas həkim pediatrdır. Temperaturu 38 dərəcədən yuxarı olan yenidoğulmuş və 3 ayadək körpələrə dərhal tibbi qiymətləndirmə və stasionara təcili müraciət lazımdır. Yaşlı uşaqlar üçün pediatr əlavə müayinələrin, yaxud dar profilli həkimə yönləndirmənin zəruri olub-olmadığını müəyyən edəcək.
Yetkinlərdə ilk müraciət nöqtəsi adətən terapevt və ya ailə həkimi olur. Terapevt anamnez toplayır, insanı müayinə edir və əsas müayinələri təyin edir. Nəticələrə əsasən infeksionist, pulmonoloq, uroloq, qastroenteroloq və ya revmatoloqun məsləhəti tələb oluna bilər. İfadəli nevroloji əlamətlər və ya qıcolmalar olduqda dərhal təcili yardım çağırmaq və nevroloqun məsləhətini almaq lazımdır. Vəziyyət kritik olduqda təcili yardım şöbəsinə müraciət mütləqdir.
Yadda saxla!
Yüksək hərarət orqanizmin qoruyucu reaksiyasıdır, xəstəliyin özü deyil. Həkimin məqsədi səbəbi aşkarlamaq və ağırlaşma riskini qiymətləndirməkdir.
Yüngül və qısamüddətli qızdırmada baza tədbirləri vəziyyəti yüngülləşdirir, lakin həyəcanlandırıcı əlamətlərdə sürətli diaqnostika və terapiya zəruridir.
Təcili yardım tələb edir: hərarətlə birlikdə boyun əzələlərinin sərtliyi, tünd səpgi, huşun dumanlanması, qıcolmalar, tənəffüsün çətinləşməsi; üç aydan kiçik uşaqlarda 38 °C-dən yuxarı hərarət; kimyaterapiya alan pasiyentlərdə istənilən hərarət.
Suallar və cavablar
Çox yüksək temperatur, ifadəli tənəffüs çətinliyi, şüur itkisi, qıcolma, uzunmüddətli qusma və ya 3 aylığa qədər körpələrdə hərarət zamanı dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Sakitlik və maye qəbulunu təmin edin, temperaturu nəzarətdə saxlayın, həkimin təlimatına uyğun tövsiyə olunan hərarət salan vasitələri tətbiq edin, uşağın davranışını müşahidə edin. Qıcolma və ya süstlük olduqda təcili yardım çağırın.
Olar, lakin ehtiyatla: isti su ilə silinmə, otağın havalandırılması, yüngül geyim. Kəskin soyutma və soyuq kompreslər mütəxəssis nəzarəti olmadan tətbiq edilməməlidir.
Bu, xroniki iltihabın, gizli infeksiyanın, autoimmün prosesin və ya şişin göstəricisi ola bilər. Dərin müayinə və iltihab mənbəyinin axtarışı tələb olunur.
