Fol turşusu defisitli anemiya B9 vitamininin (folatların) çatışmazlığı nəticəsində qan hüceyrələrinin yetişməsinin pozulması ilə gedən meqaloblast anemiyadır. Qidalanma çatışmazlığı, hamiləlik, alkoqol və bağırsaq xəstəlikləri əsas səbəblərdir. Fol turşusu qəbulu ilə tez düzəlir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Folat çatışmazlığı anemiyası
- B9 vitamini çatışmazlığı anemiyası
- folat-defisitli meqaloblast anemiya
Xəstəlik haqqında
Fol turşusu (B9 vitamini) DNT sintezi və hüceyrə bölünməsi üçün vacibdir. Onun çatışmazlığı ən çox tez yenilənən toxumalara – sümük iliyinə və həzm traktının selikli qişasına təsir edir. Sümük iliyində eritrositlərin sələf hüceyrələri normal bölünə bilmir, iri və qüsurlu hüceyrələr – meqaloblastlar yaranır. Onların bir hissəsi hələ sümük iliyində dağılır, qana isə az sayda, lakin ölçücə iri eritrositlər çıxır. Nəticədə meqaloblast anemiya inkişaf edir; bəzən leykositlərin və trombositlərin sayı da azalır.
İnsan orqanizmi fol turşusunu özü sintez etmir, onu qida ilə alır. Orqanizmdəki ehtiyat kiçikdir və qida ilə daxilolma kəsildikdə bir neçə ay ərzində tükənə bilər. Bu, onu B12 vitamini çatışmazlığından fərqləndirir: B12 ehtiyatı illərlə kifayət edir.
Xəstəlik həm uşaqlarda, həm böyüklərdə, ən çox isə hamilələrdə, yaşlılarda, alkoqoldan sui-istifadə edənlərdə və bağırsaq xəstəliyi olanlarda rast gəlinir. Hamiləlikdə fol turşusu ehtiyacı xeyli artır, çatışmazlıq isə dölün sinir borusu qüsurları riskini yüksəldir. Səbəb aradan qaldırıldıqda və müalicə vaxtında başlandıqda anemiya tam düzəlir.
Səbəbləri
Folat çatışmazlığı üç əsas mexanizmlə yaranır: qida ilə az daxil olma, bağırsaqda sorulmanın pozulması və orqanizmin ehtiyacının artması. Çox vaxt bir neçə amil birlikdə olur. Əsas səbəblər:
- yetərsiz qidalanma – təzə tərəvəz, yaşıl yarpaqlı göyərti, paxlalılar və meyvələrin az istehlakı; yaşlılarda, tək yaşayanlarda, ciddi pəhriz saxlayanlarda tez-tez olur;
- qidanın düzgün bişirilməməsi – uzun müddət bişirmə və təkrar qızdırma zamanı folatlar parçalanır;
- alkoqoldan sui-istifadə – həm qidalanmanı pisləşdirir, həm də folatların sorulmasını və qaraciyərdə saxlanılmasını pozur;
- ehtiyacın artması – hamiləlik, ana südü ilə qidalandırma, uşaqların sürətli böyümə dövrü, hemolitik anemiyalar, bəzi xroniki dəri xəstəlikləri;
- bağırsaqda sorulmanın pozulması – çölyak xəstəliyi, Kron xəstəliyi, nazik bağırsağın rezeksiyasından sonrakı vəziyyətlər;
- dərmanlar – fol turşusu antaqonistləri (bəzi revmatoloji və şiş əleyhinə preparatlar), bəzi epilepsiya əleyhinə və antibakterial preparatlar folat mübadiləsini pozur;
- hemodializ – folatlar dializ zamanı itirilir;
- körpələrin keçi südü ilə qidalandırılması – keçi südündə fol turşusu çox azdır.
Klinik mənzərə
Anemiya tədricən inkişaf etdiyi üçün orqanizm uzun müddət ona uyğunlaşır və əlamətlər çox vaxt gec hiss olunur. Əsas əlamətlər:
- halsızlıq, tez yorulma, iş qabiliyyətinin azalması;
- fiziki yük zamanı nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, başgicəllənmə;
- dərinin və selikli qişaların solğunluğu, bəzən gözlərin ağında yüngül sarımtıllıq;
- dilin qızarması, hamarlaşması və ağrısı, ağızda yaralar, dodaq künclərində çatlar;
- iştahsızlıq, arıqlama, ishal və ya digər həzm pozuntuları;
- əsəbilik, diqqətin və yaddaşın zəifləməsi, əhvalın düşməsi.
B12 çatışmazlığından fərqli olaraq, fol turşusu çatışmazlığında ayaqlarda keyimə, yerişin pozulması kimi ağır nevroloji əlamətlər adətən olmur; belə əlamətlər varsa, B12 çatışmazlığından şübhələnmək lazımdır. Hamilələrdə anemiya əlamətləri bəzən hamiləliyin adi yorğunluğu kimi qəbul edilir, ona görə qan analizləri müntəzəm yoxlanılmalıdır. Uşaqlarda çatışmazlıq böyümənin ləngiməsi və tez-tez xəstələnmə ilə özünü göstərə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: istirahətdə nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, huşun itirilməsi və ya güclü başgicəllənmə varsa; dəridə qançırlar, burun və ya diş ətindən qanaxma yaranıbsa; hamiləlikdə güclü halsızlıq və ürəkdöyünmə əmələ gəlibsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim qidalanma vərdişlərini, alkoqol istifadəsini, qəbul edilən dərmanları, hamiləliyi, bağırsaq xəstəliklərini və əməliyyatları soruşur, dəri, dil və selikli qişaları, qaraciyər və dalağı müayinə edir. Laborator müayinələr diaqnozun əsasını təşkil edir:
- qanın klinik analizi – hemoqlobinin azalması, eritrositlərin orta həcminin artması (makrositoz), hiperseqmentli neytrofillər; bəzən leykosit və trombositlərin azalması;
- retikulositlər – sümük iliyinin yeni hüceyrə istehsalını qiymətləndirir, müalicənin effektini izləməyə kömək edir;
- qanda fol turşusu (folatlar) – çatışmazlığı təsdiqləyir;
- B12 vitamini – mütləq yoxlanılır, çünki iki çatışmazlıq oxşar mənzərə verir və birlikdə ola bilər;
- homosistein – hər iki çatışmazlıqda artır, şübhəli hallarda əlavə məlumat verir;
- bilirubin, LDH – sümük iliyində qüsurlu hüceyrələrin dağılmasını əks etdirir;
- səbəbin axtarılması – çölyak xəstəliyinin markerləri, qastroenteroloji müayinə, qəbul edilən dərmanların təhlili; nadir hallarda sümük iliyinin müayinəsi lazım olur.
Differensial diaqnostika zamanı B12 çatışmazlığı, alkoqol və qaraciyər xəstəliklərinə bağlı makrositoz, hipotireoz, sümük iliyinin xəstəlikləri (mielodisplastik sindrom) istisna edilir.
Xidmətlər
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- B9 vitamini (folium turşusu, folatlar)
- B12 vitamininin müəyyən edilməsi (sianokobalamin)
- Homosistein
- Bilirubin: fraksiyalar (ümumi, düz, dolayı)
- Laktatdehidrogenaza (LDH)
- Hamiləliyə hazırlıq
Ağırlaşmalar
- ağır anemiya və ürəyə əlavə yük, xüsusən yaşlılarda və ürək xəstəliyi olanlarda;
- hamiləlikdə – dölün sinir borusu qüsurları, vaxtından əvvəl doğuş və az çəkili uşaq doğulması riskinin artması;
- homosisteinin artması, bu da damar xəstəlikləri riski ilə əlaqələndirilir;
- uşaqlarda böyümə və inkişafın ləngiməsi;
- B12 çatışmazlığı gözdən qaçırıldıqda yalnız fol turşusu qəbulu fonunda nevroloji zədələnmənin irəliləməsi.
Müalicə
Müalicənin məqsədi çatışmazlığı düzəltmək, orqanizmin ehtiyatını bərpa etmək və onun səbəbini aradan qaldırmaqdır. Müalicə yalnız diaqnoz təsdiqləndikdən və B12 vitamininin səviyyəsi yoxlandıqdan sonra başlanır.
- fol turşusu preparatları – adətən tablet şəklində, həkimin təyin etdiyi müddət ərzində; sorulma ciddi pozulduqda digər yeridilmə yolları seçilə bilər;
- B12 vitamini statusunun yoxlanılması – B12 çatışmazlığı varsa, əvvəlcə və ya eyni vaxtda düzəldilir, çünki tək fol turşusu qan göstəricilərini yaxşılaşdırıb nevroloji zədələnməni gizlədə və ağırlaşdıra bilər;
- qidalanmanın düzəldilməsi – yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər (ispanaq, kahı, cəfəri), brokkoli, paxlalılar (mərci, noxud, lobya), sitrus meyvələri, qoz-fındıq, qaraciyər; tərəvəzləri qısa müddət bişirmək və ya təzə yemək;
- səbəbin aradan qaldırılması – alkoqoldan imtina, çölyak xəstəliyində qlütensiz pəhriz, digər bağırsaq xəstəliklərinin müalicəsi, dərmanların təyinatının həkimlə yenidən nəzərdən keçirilməsi;
- ağır hallarda – ürək çatışmazlığı əlamətləri olan çox ağır anemiyada xəstəxana şəraitində müalicə və nadir hallarda qan köçürülməsi tələb oluna bilər.
Müalicə başlandıqdan qısa müddət sonra retikulositlərin sayı artır və qan göstəriciləri tədricən normallaşır; həkim nəzarət analizlərinin vaxtını təyin edir. Səbəb davam edirsə, profilaktik qəbul uzunmüddətli ola bilər.
Nə etməmək lazımdır: halsızlıq və solğunluq zamanı analiz vermədən vitamin və dəmir preparatlarını öz başına qəbul etmək, müalicəni yaxşılaşma hiss olunan kimi dayandırmaq, epilepsiya və ya revmatoloji xəstəlik üçün qəbul edilən dərmanları həkimlə məsləhətləşmədən dəyişmək olmaz.
Profilaktika
- hər gün təzə tərəvəz, göyərti, paxlalılar və meyvə ilə zəngin, müxtəlif qidalanma;
- tərəvəzləri uzun müddət bişirməmək, mümkün olduqda təzə yemək;
- hamiləliyi planlaşdıran qadınlarda hamiləlikdən əvvəl və ilk aylarda həkimin tövsiyəsi ilə fol turşusu qəbulu – ÜST bunu sinir borusu qüsurlarının profilaktikası üçün tövsiyə edir;
- fol turşusu antaqonistləri və bəzi epilepsiya əleyhinə preparatlar qəbul edənlərdə həkimlə profilaktika barədə məsləhət;
- alkoqolun məhdudlaşdırılması və ya tam imtina;
- bağırsaq xəstəlikləri olanlarda, hemodializdə olanlarda və yaşlılarda qan analizlərinin müntəzəm yoxlanılması;
- körpələri yalnız ana südü və ya yaşa uyğun uşaq süd qarışıqları ilə qidalandırmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Anemiya əlamətləri ilə ilk növbədə terapevtə, uşaqlarda pediatra müraciət edilir; müalicə və səbəbin axtarılması üçün hematoloq və qastroenteroloq cəlb oluna bilər. Hamiləlikdə və onu planlaşdırarkən ginekoloqla məsləhətləşmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Fol turşusu çatışmazlığı asanlıqla düzəldilir, lakin müalicədən əvvəl B12 də mütləq yoxlanılmalıdır.
- Hamiləlik planlaşdırırsınızsa, fol turşusu profilaktikası barədə ginekoloqla əvvəlcədən danışın.
- Halsızlıq və solğunluq zamanı vitaminləri analizsiz qəbul etməyin.
- Anemiyanın səbəbi tapılmalıdır, yoxsa o, yenidən qayıdacaq.
- Ağır nəfəs darlığı və döş ağrısı zamanı təcili həkimə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Hər ikisi oxşar qan dəyişiklikləri verir. Fərq qanda vitaminlərin səviyyəsinə görə müəyyən edilir. B12 çatışmazlığında tez-tez nevroloji əlamətlər olur. Düzgün müalicə üçün hər iki vitamin yoxlanılmalıdır.
Fol turşusu dölün sinir borusunun formalaşmasında iştirak edir. Bu proses hamiləliyin ilk həftələrində, çox vaxt qadın hamiləliyindən xəbər tutmamış baş verir. Ona görə profilaktika hamiləlikdən əvvəl başlanmalıdır.
Adi vəziyyətdə müxtəlif tərəvəz, göyərti və paxlalılarla zəngin qidalanma kifayət edir. Hamiləlik planlaşdırılması, sorulmanın pozulması və bəzi dərmanların qəbulu zamanı isə əlavə qəbul tələb oluna bilər.
Qan göstəriciləri adətən müalicənin ilk həftələrində yaxşılaşmağa başlayır, lakin orqanizmin ehtiyatını bərpa etmək üçün qəbul daha uzun davam edir. Dəqiq müddəti səbəbdən və analizlərin nəticəsindən asılı olaraq həkim müəyyən edir.
Qida ilə alınan folatlar təhlükəsizdir, lakin preparatların uzun müddət nəzarətsiz yüksək miqdarda qəbulu B12 çatışmazlığını gizlədə bilər. Ona görə preparatı həkimin tövsiyə etdiyi kimi və analizlər əsasında qəbul etmək lazımdır.
Xeyr, fol turşusu defisitli anemiyanın səbəbi dəmir çatışmazlığı deyil. Lakin bəzən, xüsusən hamiləlikdə, hər iki çatışmazlıq birlikdə olur; bunu yalnız analizlər göstərə bilər və həkim müalicəni ona uyğun seçir.
Hematologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
