B12-defisitli anemiya siankobalamin (B12 vitamini) çatışmazlığı nəticəsində qan hüceyrələrinin düzgün yetişməməsi ilə gedən qanazlığıdır. Xəstəlik halsızlıq, solğunluq, dil və sinir sistemi əlamətləri ilə özünü göstərir və vaxtında başlanan müalicəyə yaxşı cavab verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Pernisioz anemiya
- Addison-Birmer anemiyası
- meqaloblast anemiya
- B12 vitamini çatışmazlığı anemiyası
- kobalamin çatışmazlığı
Xəstəlik haqqında
B12 vitamini sümük iliyində qan hüceyrələrinin bölünməsi və sinir liflərinin örtüyünün (miyelinin) formalaşması üçün vacibdir. Onun çatışmazlığında eritrositlər iri, lakin funksional cəhətdən qüsurlu olur (meqaloblast tipli qanyaranma), sayları azalır və anemiya inkişaf edir. Bəzən leykositlərin və trombositlərin sayı da azalır.
B12 vitamini təbii halda əsasən heyvan mənşəli məhsullarla daxil olur və mədədə hasil olan xüsusi zülal — daxili amil (Kastl amili) vasitəsilə nazik bağırsağın son hissəsində sorulur. Bu zəncirin istənilən həlqəsinin pozulması çatışmazlığa səbəb olur. Orqanizmdə, əsasən qaraciyərdə, vitamin ehtiyatı böyükdür, buna görə çatışmazlıq yavaş, illər ərzində inkişaf edir. Klassik forması — pernisioz anemiya — mədənin autoimmun zədələnməsi ilə bağlıdır.
Xəstəlik daha çox yaşlı insanlarda, mədə və ya bağırsaq əməliyyatı keçirənlərdə və heyvan mənşəli qidaları qəbul etməyənlərdə rast gəlinir. Anemiyadan əlavə, B12 çatışmazlığı sinir sistemini zədələyə bilər; müalicə gecikdikdə nevroloji dəyişikliklər tam geri dönməyə bilər.
Səbəbləri
B12 çatışmazlığı vitaminin qida ilə az daxil olması, sorulmasının pozulması və ya mübadiləsinin dəyişməsi nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər:
- autoimmun qastrit (pernisioz anemiya) — immun sistem mədənin parietal (örtük) hüceyrələrinə və daxili amilə qarşı anticisimlər hasil edir, nəticədə vitamin sorulmur;
- mədə əməliyyatları, o cümlədən bariatrik əməliyyatlar — daxili amil hasil edən hüceyrələrin sayı azalır;
- nazik bağırsaq xəstəlikləri — Kron xəstəliyi, çölyak xəstəliyi, qalça bağırsağın rezeksiyası, bakterial çoxalma sindromu;
- mədəaltı vəzin xroniki çatışmazlığı — vitaminin daşıyıcı zülaldan ayrılması pozulur;
- enli lentvari qurd invaziyası (difillobotrioz) — parazit vitamini mənimsəyir; çiy və ya az bişmiş çay balığı ilə yoluxur;
- qidalanma — əlavə qəbul olmadan ciddi vegetarian və veqan qidalanma; belə analardan ana südü ilə qidalanan körpələrdə də çatışmazlıq yarana bilər;
- dərmanlar — şəkərli diabetin müalicəsində geniş istifadə olunan bəzi preparatların və mədə turşuluğunu azaldan vasitələrin uzunmüddətli qəbulu; diazot oksidinin (gülüş qazının) təkrarlanan istifadəsi vitamini inaktivləşdirir;
- ahıl yaş və alkoqol — mədə turşuluğunun azalması və qidalanmanın pozulması;
- nadir irsi pozuntular — vitaminin daşınması və ya sorulması ilə bağlı anadangəlmə qüsurlar.
Klinik mənzərə
Çatışmazlıq yavaş inkişaf etdiyindən orqanizm uzun müddət uyğunlaşır və əlamətlər tədricən artır. Simptomları üç qrupa bölmək olar.
Anemiya əlamətləri:
- halsızlıq, tez yorulma, fiziki yükdə nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə;
- dərinin solğunluğu, bəzən yüngül sarımtıl çalar (eritrositlərin artıq dağılması ilə bağlı);
- başgicəllənmə, qulaqda küy.
Həzm sistemi əlamətləri:
- dilin qızarması, hamarlaşması və yanğı hissi (qlossit), ağız künclərində çatlar;
- iştahsızlıq, çəki itkisi, ishal və ya qəbizlik.
Nevroloji və psixi əlamətlər:
- əl və ayaqlarda keyimə, göynəmə, «qarışqa gəzməsi» hissi;
- yerişin qeyri-sabitliyi, xüsusilə qaranlıqda müvazinətin pozulması;
- yaddaşın və diqqətin zəifləməsi, əsəbilik, əhvalın pisləşməsi, depressiya.
Nevroloji əlamətlər bəzən anemiya olmadan da yarana bilər. Yaşlılarda xəstəlik çox vaxt «yaşa bağlı» yorğunluq və unutqanlıq kimi qəbul edilir. Uşaqlarda inkişafın ləngiməsi, süstlük, qidalanmadan imtina ilə özünü göstərə bilər. Hamiləlikdə vitaminə tələbat artır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: güclü nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, huşunu itirmə, yerişin sürətlə pisləşməsi və ya əl-ayaqda zəiflik yaranıb — bu, ağır anemiyanın və ya sinir sisteminin zədələnməsinin əlaməti ola bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, qidalanmanı, qəbul edilən dərmanları, keçirilmiş əməliyyatları və ailədə autoimmun xəstəliklərin olub-olmamasını öyrənir, dilin, dərinin vəziyyətini, həssaslığı və reflekslərini yoxlayır. Diaqnozu təsdiqləmək və səbəbi tapmaq üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- qanın ümumi analizi — hemoqlobinin azalması, eritrositlərin ölçüsünün artması (makrositoz), leykosit və trombositlərin azalması mümkündür; yaxmada hiperseqmentli neytrofillər;
- qanda B12 vitamini və fol turşusunun səviyyəsi;
- sərhəd hallarda — homosistein və ya metilmalon turşusu; onların artması toxuma səviyyəsində çatışmazlığı təsdiqləyir;
- bilirubin və laktatdehidrogenaza — qüsurlu hüceyrələrin dağılması əlamətləri;
- daxili amilə və mədənin örtük hüceyrələrinə qarşı anticisimlər — pernisioz anemiyanı təsdiqləyir;
- qastroskopiya biopsiya ilə — autoimmun qastriti təsdiqləmək və mədə şişlərini istisna etmək üçün;
- lazım olduqda çölyak xəstəliyinə və parazitlərə görə müayinələr;
- diaqnoz aydın deyilsə, sümük iliyinin müayinəsi.
Müayinəyə vitamin preparatları qəbul etməzdən əvvəl başlamaq vacibdir, əks halda nəticələr yanlış ola bilər. Diferensial diaqnostika fol turşusu çatışmazlığı, alkoqol və qaraciyər xəstəlikləri ilə bağlı makrositoz, qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması və sümük iliyinin xəstəlikləri ilə aparılır.
Xidmətlər
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- B12 vitamininin müəyyən edilməsi (sianokobalamin)
- B9 vitamini (folium turşusu, folatlar)
- Homosistein
- Bilirubin: fraksiyalar (ümumi, düz, dolayı)
- Laktatdehidrogenaza (LDH)
- Qastroskopiya
- Qastropanel
- Elektroneyromioqrafiya (ENMQ)
Ağırlaşmalar
- geri dönməyən nevroloji pozuntular — ayaqlarda həssaslığın itməsi, yerişin pozulması (onurğa beyninin yarımkəskin birləşmiş degenerasiyası – funikulyar miyeloz);
- koqnitiv pozuntular, yaşlılarda demensiyaya bənzər vəziyyət;
- ağır anemiyada ürək çatışmazlığı;
- pernisioz anemiyada mədə xərçəngi və neyroendokrin şişlər riskinin artması;
- hamiləlikdə çatışmazlıq dölün sinir borusu qüsurları riskinin artması ilə əlaqələndirilir;
- körpələrdə inkişafın ləngiməsi.
Müalicə
Müalicəni hematoloq və ya terapevt təyin edir. Məqsəd vitamin ehtiyatını bərpa etmək, qan göstəricilərini normallaşdırmaq, sinir sisteminin zədələnməsinin qarşısını almaq və çatışmazlığın səbəbini aradan qaldırmaqdır.
- B12 vitamini preparatları. Adətən əvvəlcə ehtiyatı doldurmaq üçün B12 vitamini inyeksiyaları kursu, sonra dəstəkləyici müalicə aparılır. Sorulmanın pozulması olmayan hallarda, məsələn, qidalanma ilə bağlı çatışmazlıqda həkim tablet formasını seçə bilər. Pernisioz anemiyada və mədə əməliyyatlarından sonra müalicə həyat boyu davam edir.
- Səbəbin aradan qaldırılması. Qidalanmanın düzəldilməsi, parazitar invaziyanın, bağırsaq xəstəliklərinin müalicəsi, qəbul edilən dərmanlara yenidən baxılması.
- Fol turşusu yalnız B12 çatışmazlığı düzəldildikdən sonra və ya onunla birlikdə verilir — tək fol turşusu qan göstəricilərini yaxşılaşdırsa da, nevroloji zədələnməni ağırlaşdıra bilər.
- Əlavə tədbirlər. Müalicənin ilk həftələrində qanyaranma sürətləndiyindən həkim kaliumun və dəmirin səviyyəsinə nəzarət edə, lazım olduqda dəmir preparatları təyin edə bilər. Çox ağır anemiyada nadir hallarda qan köçürülməsi tələb olunur.
Müalicə başlandıqdan qısa müddət sonra əhval və güc yaxşılaşır, qan göstəriciləri bir neçə həftə ərzində bərpa olunur, sinir sisteminin bərpası isə aylarla davam edir. Nəticəni qiymətləndirmək üçün həkim mütəmadi qan analizləri təyin edir.
Nə etmək olmaz: müalicəni yaxşılaşma hiss olunan kimi özbaşına dayandırmaq, vitamin və fol turşusunu analiz olmadan «profilaktika üçün» qəbul etmək, sorulma pozulduqda yalnız qidalanma ilə vəziyyəti düzəltməyə çalışmaq.
Profilaktika
- ət, balıq, yumurta və süd məhsullarını ehtiva edən müxtəlif qidalanma;
- veqan və ciddi vegetarianlarda, xüsusilə hamiləlik və əmizdirmə dövründə — həkimlə razılaşdırılmış B12 əlavəsi;
- mədə və bağırsaq əməliyyatlarından sonra — həkimin tövsiyəsi ilə profilaktik qəbul və B12 səviyyəsinə nəzarət;
- diabet dərmanlarını və mədə turşuluğunu azaldan preparatları uzun müddət qəbul edənlərdə — dövri olaraq B12 səviyyəsinin yoxlanılması;
- balığı yalnız yaxşı bişmiş, qızardılmış və ya düzgün emal edilmiş halda yemək;
- yaşlılarda yorğunluq, keyimə və yaddaş pozğunluğunda B12-nin yoxlanılması;
- pernisioz anemiyası olanlarda mədənin müntəzəm endoskopik nəzarəti.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə terapevtə və ya ailə həkiminə; diaqnoz və müalicəni hematoloq dəqiqləşdirir. Lazım olduqda qastroenteroloq və nevroloq da müalicəyə cəlb olunur, uşaqlarda isə pediatr.
Yadda saxla!
- B12 çatışmazlığının vaxtında aşkarlanması sinir sistemini geri dönməyən zədələnmədən qoruyur.
- Əl-ayaqda keyimə, yerişin pozulması və halsızlıq birlikdə varsa, qan analizini təxirə salmayın.
- Vitaminləri «kor-koranə» qəbul etməyin — əvvəlcə analiz verilməlidir, əks halda diaqnoz çətinləşir.
- Pernisioz anemiyada müalicə həyat boyu davam edir və onu dayandırmaq olmaz.
- Veqan qidalanmada B12 əlavəsi barədə həkimlə məsləhətləşin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bu, çatışmazlığın səbəbindən asılıdır. Qida ilə az daxil olduqda tablet forması çox vaxt effektivdir. Autoimmun qastrit, mədə və ya bağırsaq əməliyyatları zamanı isə vitamin pis sorulur və həkim adətən inyeksiyalar təyin edir; müalicə formasını yalnız həkim seçməlidir.
Bu, immun sistemin mədənin B12 vitamininin sorulması üçün lazım olan daxili amili hasil edən hüceyrələrini zədələdiyi autoimmun xəstəlikdir. Nəticədə qida ilə kifayət qədər B12 daxil olsa belə, o sorulmur. Müalicə həyat boyu B12 preparatlarının yeridilməsindən ibarətdir və mədənin müntəzəm endoskopik nəzarəti tövsiyə olunur.
Bəli, uzunmüddətli çatışmazlıq diqqətin, yaddaşın zəifləməsinə, əhvalın pisləşməsinə səbəb ola bilər. Yaşlılarda bu, bəzən demensiya ilə qarışdırılır. Vaxtında başlanan müalicə ilə bu əlamətlərin xeyli hissəsi geri dönür.
Vitamin təbii halda əsasən heyvan mənşəli məhsullarda olduğundan, əlavə qəbul etmədən uzun müddət veqan qidalanmada çatışmazlıq riski yüksəkdir. Orqanizmdə ehtiyat böyük olduğu üçün əlamətlər illər sonra yarana bilər. Həkimlə razılaşdırılmış B12 əlavəsi və dövri analizlər bu riski azaldır.
Müddət səbəbdən asılıdır. Qidalanma ilə bağlı çatışmazlıqda ehtiyat bərpa olunduqdan və səbəb aradan qaldırıldıqdan sonra müalicə dayandırıla bilər. Pernisioz anemiyada isə, həmçinin bir çox mədə və bağırsaq əməliyyatlarından sonra vitamin adətən həyat boyu qəbul edilir, çünki onun sorulması bərpa olunmur.
Hamiləlikdə vitaminə tələbat artır, çatışmazlıq isə ananın halsızlığına, anemiyaya səbəb olur və dölün sinir sisteminin inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə hamiləliyi planlaşdırarkən, xüsusən veqan qidalanmada və ya mədə əməliyyatından sonra, B12 səviyyəsini yoxlamaq və vitamin qəbulunu ginekoloqla razılaşdırmaq məsləhətdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə qanazlığı: aşağı hemoqlobinin səbəbi həmişə dəmir deyil
Hamiləlikdə yorğunluq tez-tez olsa da güclü halsızlıq, təngnəfəslik və ürəkdöyünmə qanazlığı ilə əlaqəli ola bilər. Anemiya qanın oksigen…
İstiqamət: Ginekologiya / Hematologiya
Qan qrupu fərqlidir: bu, hamiləlik üçün “uyğunsuzluq” deməkdirmi?
Partnyorların qan qruplarının fərqli olması hamiləlik üçün ümumi “uyğunsuzluq” diaqnozu deyil. ABO qrupu və rezus sistemindəki RhD xüsusiyyəti…
İstiqamət: Ginekologiya / Hematologiya
Dölə uşaqlıqdaxili qan köçürülməsi: hansı anemiyada lazım ola bilər?
Döldə ağır qanazlığı müəyyən hallarda uşaqlıqdaxili qan köçürülməsi ilə müalicə edilə bilər. Bu, anaya adi qan köçürülməsi və…
İstiqamət: Ginekologiya / Hematologiya
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
