Karlıq-mutizm — anadangəlmə və ya erkən uşaqlıqda qazanılmış ağır eşitmə itkisi səbəbindən uşağın şifahi nitqi mənimsəyə bilməməsidir. Erkən aşkarlama, eşitmə aparatı və ya koxlear implant, surdopedaqoji məşğələlər ünsiyyət imkanlarını xeyli genişləndirir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Lal-karlıq
- kar-lallıq
- surdomutizm
Karlıq-mutizm — eşitmənin və aydın nitqin tam olmamasıdır.
Xəstəlik haqqında
Karlıq-mutizm — ağır və ya dərin eşitmə itkisi nəticəsində nitqin formalaşmaması, yaxud tam formalaşmamış nitqin itirilməsidir. Uşaq danışmağı ətrafdakıların nitqini eşidərək və təqlid edərək öyrənir. Əgər eşitmə doğuşdan və ya nitqin inkişafından əvvəl ciddi zədələnirsə, uşaq səsləri və sözləri qəbul edə bilmir, nəticədə şifahi nitq yaranmır. Nitq aparatının özü — qırtlaq, dil, dodaqlar — adətən normal olur; problem məhz eşitmə analizatorundadır.
Karlıq-mutizm anadangəlmə (irsi və ya hamiləlik dövründə dölə təsir edən amillərlə bağlı) və qazanılmış ola bilər. Qazanılmış formada söhbət nitqin hələ formalaşmadığı və ya yenicə formalaşdığı dövrdə uşaqda eşitmə analizatorunun zədələnməsindən gedir. Belə zədələnməyə meningit və digər ağır infeksiyalar, ototoksik dərmanlar, yenidoğulmuş dövründə hipoksiya və ağır sarılıq səbəb ola bilər.
Müasir tibbdə karlıq-mutizm qaçılmaz nəticə hesab edilmir. Eşitmə itkisi erkən aşkar edildikdə və uşaq vaxtında eşitmə aparatı və ya koxlear implantla təmin olunduqda, surdopedaqoqla məşğələlər sayəsində bir çox uşaq şifahi nitqi mənimsəyir. Erkən korreksiya mümkün olmadıqda jest dili tam dəyərli ünsiyyət vasitəsinə çevrilir.
Səbəbləri
Karlıq-mutizmin əsasında, səbəbindən asılı olmayaraq, ağır eşitmə itkisi dayanır. Ən çox daxili qulağın (ilbizin) tük hüceyrələri və ya eşitmə siniri zədələnir — bu, sensonevral eşitmə itkisi adlanır. Əsas səbəblər və risk amilləri bunlardır:
- Genetik amillər. Anadangəlmə karlığın xeyli hissəsi irsi xarakter daşıyır; o, təcrid olunmuş şəkildə və ya digər orqanların zədələnməsi ilə birlikdə (sindrom şəklində) təzahür edə bilər. Valideynlər eşidən olsa da, uşaq dəyişmiş geni hər ikisindən ala bilər.
- Hamiləlik dövründəki infeksiyalar. Məxmərək, sitomeqalovirus, toksoplazmoz, herpes və sifilis dölün daxili qulağını zədələyə bilər.
- Hamiləlik zamanı toksik təsirlər. Alkoqol, siqaret, narkotik maddələr və həkimlə razılaşdırılmadan qəbul edilən ototoksik dərmanlar.
- Vaxtından əvvəl doğulma və doğuş patologiyası. Çəkisi çox az olan körpələr, doğuş zamanı hipoksiya keçirmiş, uzun müddət reanimasiyada qalmış uşaqlar risk qrupuna aiddir.
- Yenidoğulmuşun ağır sarılığı. Bilirubinin çox yüksək səviyyəsi eşitmə yollarına toksik təsir göstərə bilər.
- Erkən uşaqlıqda keçirilən infeksiyalar. Bakterial meningit, qızılca, epidemik parotit eşitmənin qəfil və ağır itkisinə səbəb ola bilər.
- Ototoksik dərmanlar. Aminoqlikozid qrupundan olan bəzi antibiotiklər və bəzi digər preparatlar daxili qulağı zədələyə bilər, xüsusən həkim nəzarəti olmadan istifadə edildikdə.
- Orta qulağın xroniki irinli iltihabı və travmalar. Kəllə travması, partlayış dalğası, atmosfer təzyiqinin kəskin dəyişməsi (travmatik surdomutizm), daxili qulağa yayılan iltihab.
- Nadir səbəblər. Eşitmə sinirinin şişləri, mübadilə pozğunluqları, qaraciyər və böyrəklərin ağır xəstəlikləri.
Halların bir qismində, hətta tam müayinədən sonra da, dəqiq səbəbi müəyyən etmək mümkün olmur.
Növləri
Karlıq-mutizm bir neçə əlamətə görə təsnif edilir:
- Anadangəlmə və qazanılmış — eşitmə itkisinin doğuşdan mövcud olmasına və ya doğuşdan sonra yaranmasına görə.
- Nitqdən əvvəlki və nitqdən sonrakı — eşitmənin nitq formalaşmamışdan əvvəl, yoxsa uşaq artıq danışmağa başladıqdan sonra itməsinə görə. İkinci halda nitq qismən saxlanıla bilər, lakin müntəzəm məşğələ olmadıqda tədricən pozulur.
- Sensonevral, konduktiv və qarışıq — zədələnmənin səviyyəsinə görə. Karlıq-mutizm əksər hallarda sensonevral eşitmə itkisi ilə bağlıdır.
- Eşitmə itkisinin dərəcəsinə görə — ağır eşitmə zəifliyi və dərin eşitmə itkisi (praktik karlıq), bu zaman uşaq qulağın yanında deyilən sözləri də eşitmir.
Klinik mənzərə
Karlıq-mutizmin əsas əlaməti nitqin olmaması və ya ciddi gecikməsidir, bunun səbəbi isə eşitmənin olmamasıdır. Valideynlər çox vaxt ilk olaraq uşağın səslərə reaksiya vermədiyini görürlər. Yaşa görə diqqət edilməli əlamətlər:
- körpə qəfil yüksək səsə diksinmir, yuxudan oyanmır;
- bir neçə aylıq uşaq səs mənbəyinə tərəf başını çevirmir, ananın səsinə reaksiya vermir;
- agulama və heca təkrarı gec başlayır, monoton olur və ya tədricən kəsilir;
- bir yaşında uşaq adına reaksiya vermir, sadə sözləri başa düşmür;
- iki yaşa yaxın uşağın sözləri yoxdur və ya çox azdır;
- uşaq ünsiyyət üçün jest, mimika, göz təması ilə kifayətlənir, danışanın dodaq hərəkətlərinə diqqətlə baxır;
- uşağın çıxardığı səslər qeyri-adi tembrdə, çox yüksək və ya burun çalarlı olur;
- daha böyük uşaqda — eşitmənin qəfil pisləşməsi, əvvəl öyrəndiyi sözlərin itməsi, diqqətsizlik, davranış dəyişiklikləri.
Erkən yaşda eşitməsini itirmiş və jest dili ilə ünsiyyət quran böyüklərdə, jestikulyasiya və mimika aktiv olur; səs aparatı sağlam olsa da, şifahi nitq ya yoxdur, ya da anlaşılmazdır. Karlıqla yanaşı tarazlıq pozğunluğu, görmə problemləri və ya ürək ritminin pozulması ola bilər — bu, bəzi irsi sindromlara işarə edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər uşaqda qəfil eşitmə itkisi baş veribsə, meningit, ağır qulaq infeksiyası və ya kəllə travmasından sonra uşaq səslərə reaksiya vermirsə, eşitmənin pisləşməsi qızdırma, şiddətli baş ağrısı, qusma və ya tarazlıq pozğunluğu ilə müşayiət olunursa. Eşitmə qüsurlu uşaqda fiziki yük, qorxu və ya həyəcan zamanı huşun itməsi olarsa, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın məqsədi eşitməni obyektiv qiymətləndirmək, zədələnmənin səviyyəsini və mümkün səbəbini müəyyən etməkdir. Həkim hamiləlik və doğuşun gedişini, keçirilmiş xəstəlikləri, qəbul edilmiş dərmanları, ailədə eşitmə problemlərinin olub-olmadığını soruşur, qulaqları və nitqin inkişafını qiymətləndirir.
- Yenidoğulmuşların eşitmə skrininqi — otoakustik emissiyanın qeydə alınması; ağrısız və qısa müayinədir, daxili qulağın işini yoxlayır.
- Eşitmə törəmə potensiallarının qeydə alınması — eşitmə sinirinin və beyin kötüyünün səsə cavabını göstərir; körpələrdə eşitmə həddini obyektiv müəyyən etməyə imkan verir.
- Timpanometriya — orta qulağın və qulaq pərdəsinin vəziyyətini göstərir, orta qulaqda mayeni və eşitmə borusunun disfunksiyasını aşkar edir.
- Audiometriya — böyük uşaqlarda və böyüklərdə tonal audiometriya, kiçik uşaqlarda oyun və davranış audiometriyası; eşitmə itkisinin dərəcəsini müəyyən edir.
- KT və MRT — daxili qulağın və eşitmə sinirinin quruluşunu qiymətləndirir, xüsusən koxlear implantasiyadan əvvəl vacibdir.
- Genetik müayinə — irsi formaları aşkar etməyə və ailəni məsləhətləndirməyə kömək edir.
- EKQ, göz həkiminin müayinəsi və digər müayinələr — irsi sindrom şübhəsi olduqda, məsələn, QT intervalının uzanmasını aşkar etmək üçün.
Differensial diaqnostika nitq inkişafının digər səbəbləri — autizm spektri pozğunluqları, əqli inkişaf ləngiməsi, motor alaliya və seçici mutizmlə aparılır; bu hallarda eşitmə adətən normal olur.
Ağırlaşmalar
- şifahi nitqin formalaşmaması, sonradan oxu və yazının mənimsənilməsində çətinliklər;
- korreksiya gecikdikdə ünsiyyət çətinlikləri, sosial təcrid, narahatlıq və depressiv vəziyyətlər;
- uşaq vaxtında uyğun təhsil mühiti ilə təmin olunmadıqda təhsil və peşə seçimində məhdudiyyətlər;
- təhlükəni səsə görə tanıya bilməmək (nəqliyyat, siqnallar) ilə bağlı bədbəxt hadisə riski;
- bəzi irsi sindromlarda — ürək ritminin təhlükəli pozulmaları, görmənin tədricən zəifləməsi, böyrəklərin zədələnməsi.
Müalicə
Müalicənin əsas məqsədi uşağa mümkün qədər erkən səsləri eşitmək imkanı vermək və nitqin və ya alternativ ünsiyyət vasitəsinin formalaşmasını təmin etməkdir. Taktikanı otolarinqoloq-surdoloq eşitmə itkisinin səviyyəsinə, dərəcəsinə və uşağın yaşına görə seçir.
- Səbəbin müalicəsi. Orta qulağın iltihabı, maye toplanması və bəzi konduktiv pozğunluqlar dərman vasitələri və ya cərrahi yolla aradan qaldırıla bilər. Kəskin sensonevral eşitmə itkisində bəzən təcili konservativ müalicə (məsələn, kortikosteroidlər) aparılır — burada vaxt həlledicidir.
- Eşitmə protezləşdirilməsi. Səsi gücləndirən eşitmə aparatlarının fərdi seçilməsi və nizamlanması. Qalıq eşitmə olduqda aparat uşağın nitqi qəbul etməsinə kömək edir; aparat müntəzəm taxılmalı və vaxtaşırı yenidən nizamlanmalıdır.
- Koxlear implantasiya. Dərin eşitmə itkisində, eşitmə aparatı faydasız olduqda eşitmə siniri elektrik siqnalları ilə birbaşa stimullaşdırılır. Anadangəlmə karlıqda əməliyyatın erkən yaşda aparılması nitqin inkişafı üçün ən yaxşı şərait yaradır. Eşitmə sinirinin olmadığı nadir hallarda beyin kötüyünün implantasiyası nəzərdən keçirilir.
- Surdopedaqoji və loqopedik məşğələlər. İmplant və ya aparatdan sonra uşaq səsləri tanımağı, sözləri başa düşməyi və danışmağı öyrənir; bu iş uzunmüddətlidir və valideynlərin fəal iştirakını tələb edir.
- Jest dili və alternativ ünsiyyət. Eşitmənin bərpası mümkün olmadıqda jest dili, daktil əlifba, dodaqdan oxuma və yazılı nitq tam dəyərli ünsiyyət vasitələridir.
Evdə valideynlər uşaqla çox danışmalı, üzü ona tərəf, aydın və təbii sürətlə danışmalı, oyun zamanı əşyaları və hərəkətləri adlandırmalı, aparatın düzgün işlədiyinə nəzarət etməlidirlər. Qulağa yağ, bitki dəmləmələri və ya digər xalq vasitələri tökmək, həkim təyinatı olmadan qulaq damcıları və antibiotiklərdən istifadə etmək olmaz — bu, vaxt itkisinə və əlavə zədələnməyə səbəb ola bilər.
Reabilitasiya
Reabilitasiya eşitmə aparatı və ya implant qoyulduqdan sonra illərlə davam edir: eşitmə qavrayışının inkişafı, nitqin, oxu və yazının öyrənilməsi, ünsiyyət bacarıqlarının formalaşması. Uşağın inkişafına uyğun olaraq inklüziv və ya xüsusi təhsil mühiti seçilir. Jest dili ilə ünsiyyət quran insanlar üçün surdotərcüməçinin köməyi, vibrasiya və işıq siqnallı məişət cihazları, yazılı mesajlaşma gündəlik həyatı xeyli asanlaşdırır. Ailəyə psixoloji dəstək də vacibdir.
Profilaktika
- hamiləliyi planlaşdırarkən məxmərəyə qarşı peyvənd statusunu yoxlamaq, hamiləlik dövründə infeksiyalardan qorunmaq;
- hamiləlik zamanı alkoqol, siqaret və həkimlə razılaşdırılmamış dərmanlardan imtina etmək;
- bütün yenidoğulmuşların eşitmə skrininqindən keçməsi, risk qrupundakı uşaqların eşitməsinin təkrar yoxlanması;
- uşaqların peyvənd təqviminə əməl etmək (qızılca, parotit və meningit törədən bəzi bakteriyalara qarşı peyvəndlər);
- qulaq infeksiyalarını və meningit şübhəsini vaxtında həkimə göstərmək;
- ototoksik dərmanları yalnız həkim təyinatı və nəzarəti ilə istifadə etmək;
- ailədə irsi karlıq olduqda genetik məsləhətə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Eşitmə və nitq problemləri ilə otolarinqoloq-surdoloqa müraciət etmək lazımdır. Müalicəyə pediatr, nevroloq, genetik, surdopedaqoq və loqoped də cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Karlıq-mutizmin səbəbi nitq aparatında deyil, eşitmədədir: uşaq eşitmədiyi üçün danışmağı öyrənə bilmir.
- Eşitmə itkisi nə qədər tez aşkar edilsə, uşağın nitqi mənimsəmə şansı o qədər yüksəkdir — yenidoğulmuşun eşitmə skrininqindən imtina etməyin.
- Uşaq səslərə reaksiya vermirsə və ya iki yaşa yaxın danışmırsa, «özü danışacaq» deyə gözləmək olmaz.
- Eşitmə aparatı, koxlear implant və surdopedaqoji məşğələlər birlikdə nəticə verir; jest dili də tam dəyərli ünsiyyət vasitəsidir.
Suallar və cavablar
Diaqnozun təsdiqlənməsi və eşitmənin korreksiyası üçün optimal üsulun seçilməsi otolarinqoloq-surdoloqun səlahiyyətinə daxildir. Sonrakı işə surdopedaqoq və loqoped qoşulur, lazım olduqda pediatr, nevroloq və genetik də müalicədə iştirak edir.
Anadangəlmə karlığın xeyli hissəsi genetik səbəblərlə bağlıdır və irsən keçə bilər — həm dominant, həm də resessiv tip üzrə. Resessiv formada eşidən valideynlərin də eşitmə qüsurlu uşağı ola bilər. Anadangəlmə halların digər hissəsi hamiləlik dövründə dölə infeksiyaların (məxmərək, sitomeqalovirus, herpes) və toksik maddələrin, o cümlədən alkoqol və nikotinin təsiri ilə bağlıdır. Ailədə karlıq olduqda genetik məsləhət riskləri qiymətləndirməyə kömək edir.
Bu, autosom-resessiv tip üzrə irsən keçən çox nadir xəstəlikdir: anadangəlmə karlıq elektrokardioqrammada QT intervalının uzanması ilə birləşir. Belə uşaqlarda fiziki yük və ya həyəcan zamanı huşun itməsi və ani ürək ölümü riski yüksəkdir. Diaqnoz EKQ ilə qoyulur, müalicəni kardioloq aparır: beta-adrenoblokatorlar, yüksək riskdə implantasiya olunan kardioverter-defibrillyator. Buna görə anadangəlmə karlığı olan uşaqlarda EKQ çəkilməsi tövsiyə olunur.
Anadangəlmə dərin karlıqda implantasiyanın diaqnoz təsdiqləndikdən sonra mümkün qədər erkən, adətən həyatın ilk illərində aparılması nitqin inkişafı üçün ən yaxşı nəticə verir. Daha gec yaşda da implantasiya faydalı ola bilər, xüsusən eşitməni nitq formalaşdıqdan sonra itirmiş uşaq və böyüklərdə. Qərarı otolarinqoloq-surdoloq müayinələrin nəticəsinə əsasən verir.
Qalıq eşitmə kifayət qədər olduqda, aparat erkən seçildikdə və müntəzəm taxıldıqda bir çox uşaq şifahi nitqi mənimsəyir. Bunun üçün surdopedaqoq və loqopedlə uzunmüddətli məşğələlər və ailənin gündəlik iştirakı vacibdir. Aparat kifayət etmədikdə həkim koxlear implantasiyanı müzakirə edir.
Karlıq özü əqli qabiliyyətləri azaltmır. Lakin uşaq erkən yaşda heç bir dil — nə şifahi, nə də jest dili — mənimsəmirsə, onun təfəkkürü və ünsiyyəti əziyyət çəkə bilər. Buna görə vaxtında eşitmə korreksiyası və ünsiyyət vasitəsinin erkən öyrədilməsi uşağın tam inkişafı üçün vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Audiometriya nədir?
Tam karlığa qədər eşitmə qabiliyyətinin azalması qulağın və sinir sisteminin bir sıra xəstəliklərinin nəticəsi ola bilər, bəzən isə…
İstiqamət: Surdologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
