Kinbek xəstəliyi damar pozğunluqları fonunda inkişaf edən bilək yarımay sümüyünün ölümüdür.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Lunatomalyasiya
- yarımay sümüyünün aseptik nekrozu
- yarımay sümüyünün avaskulyar nekrozu
Xəstəlik haqqında
Kinbek xəstəliyi bilək sümüklərindən biri olan yarımay sümüyünün qan təchizatının pozulması nəticəsində onun tədricən ölməsidir (aseptik, yəni infeksiyasız nekroz). Qan dövranı pozulan sümük toxuması zəifləyir, mikrosınıqlar yaranır, sümük yastılaşır və parçalanır. Zamanla bu, bilək sümüklərinin qarşılıqlı vəziyyətinin dəyişməsinə və bilək oynağının artrozuna gətirib çıxarır.
Xəstəlik haqqında ilk qeydlər 1843-cü ilə aiddir, o zaman J.L. Peste yarımay sümüyünün çökməsini təsvir edib. Ətraflı rentgenoloji mənzərə isə 1910-cu ildə avstriyalı radioloq Robert Kienböck tərəfindən verilib və xəstəlik onun adını daşıyır.
Xəstəlik ən çox gənc və orta yaşlı kişilərdə, xüsusən ağır fiziki əməklə və ya titrəyişli alətlərlə işləyənlərdə, adətən işləyən əldə rast gəlinir. Uşaqlarda və ahıl yaşlı insanlarda nadir, hər iki əldə isə son dərəcə nadir müşahidə olunur. Erkən mərhələdə əlamətlər zəif olduğuna görə pasiyentlər çox vaxt həkimə gec müraciət edirlər.
Diaqnostika klinik əlamətlərin, rentgenoqrafiya və MRT məlumatlarının qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Müalicə həm konservativ, həm də cərrahi ola bilər; üsul xəstəliyin mərhələsi, pasiyentin yaşı və dirsək sümüyünün mil sümüyünə nisbətən uzunluğu nəzərə alınmaqla seçilir. Vaxtında başlanan müalicə əlin funksiyasını uzun müddət qorumağa imkan verir.
Səbəbləri
Kinbek xəstəliyinin dəqiq səbəbi hələ də tam aydınlaşdırılmayıb. Ehtimal olunur ki, xəstəlik bir neçə amilin birgə təsiri ilə yaranır: yarımay sümüyünün qan təchizatının anatomik xüsusiyyətləri, ona düşən mexaniki yük və təkrarlanan mikrotravmalar. Ən geniş qəbul olunmuş fikir damar nəzəriyyəsidir — qidalanması pozulan sümük adi yükə də dözə bilmir. Əsas risk amilləri:
- Dirsək sümüyünün mənfi variantı. Dirsək sümüyü mil sümüyündən qısa olduqda yarımay sümüyünə düşən təzyiq qeyri-bərabər paylanır və artır.
- Qan təchizatının xüsusiyyətləri. Bəzi insanlarda yarımay sümüyü yalnız bir damar qidalandırır və ya sümükdaxili damar şəbəkəsi zəifdir, bu da işemiya riskini artırır.
- Təkrarlanan mikrotravmalar və ağır əl əməyi. Pnevmatik alətlərlə, çəkiclə iş, idmanda biləyə düşən təkrar zərbələr.
- Biləyin kəskin travması. Yarımay sümüyünün kompression sınığı və ya biləyin burxulması bəzən prosesin başlanğıcı olur.
- Yarımay sümüyünün forması və ölçüsü. Bu xüsusiyyətlər yükün paylanmasına təsir edir.
- Artmış sümükdaxili təzyiq və venoz axının pozulması. Bu, sümük toxumasının qidalanmasını əlavə olaraq çətinləşdirir.
- Ümumi amillər. Uzunmüddətli kortikosteroid müalicəsi, qanın laxtalanma pozğunluqları, oraqvari hüceyrəli anemiya, sistem qırmızı qurdeşənəyi kimi xəstəliklər osteonekroz riskini artıra bilər.
Çox vaxt pasiyentdə bir neçə risk amili eyni vaxtda müəyyən edilir, bəzən isə heç biri aşkar olunmur.
Mərhələləri
Xəstəliyin gedişini qiymətləndirmək və müalicəni seçmək üçün rentgenoqrafiya və MRT məlumatlarına əsaslanan Lixtman təsnifatı istifadə olunur:
- I mərhələ — rentgenoqrafiyada dəyişiklik görünmür, yalnız MRT-də sümük toxumasında ödem və qan təchizatının pozulması əlamətləri aşkar edilir; bəzən xətti sınıq olur.
- II mərhələ — rentgenoqrafiyada yarımay sümüyünün sıxlaşması (sklerozu) görünür, lakin sümüyün forması və hündürlüyü əsasən saxlanılır.
- IIIA mərhələ — yarımay sümüyü çökür və yastılaşır, lakin bilək sümüklərinin qarşılıqlı vəziyyəti hələ pozulmayıb.
- IIIB mərhələ — sümüyün çökməsi qayıqvari sümüyün sabit (fiksə olunmuş) fırlanması və biləyin hündürlüyünün azalması ilə müşayiət olunur.
- IV mərhələ — bilək oynağında və bilək sümükləri arasında ifadəli artroz dəyişiklikləri inkişaf edir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik adətən tədricən başlayır. Erkən dövrdə əlamətlər zəif olur və pasiyentlər onları əlin yorğunluğu və ya burxulma ilə əlaqələndirirlər. Proses irəlilədikcə əlamətlər daha aydın olur:
- biləyin arxa səthinin ortasında ağrı; yüklə artır, istirahətdə azalır;
- biləyin arxa hissəsində, yarımay sümüyünün üzərində basdıqda ağrılılıq;
- biləyin yüngül şişkinliyi;
- bilək oynağında hərəkət həcminin, xüsusən əli arxaya bükərkən, məhdudlaşması;
- yumruğun sıxılma gücünün azalması, əşyaları tutmaqda və qaldırmaqda çətinlik;
- oynaqda xırçıltı və ya klik hissi — gec mərhələlərdə;
- gecə və istirahət zamanı da davam edən ağrı — ağır mərhələlərdə.
Uşaq və yeniyetmələrdə xəstəlik nadir olur, əlamətlər yüngül keçir və sümük çox vaxt konservativ müalicə ilə yaxşı bərpa olunur. Böyüklərdə isə müalicəsiz proses adətən irəliləyir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər bilək travmasından sonra kəskin ağrı, ifadəli şiş və ya deformasiya varsa, barmaqlar keyiyir, soyuyur və ya rəngi dəyişirsə, biləkdə qızartı və hərarətlə müşayiət olunan güclü ağrı yaranıbsa. Bu əlamətlər sınıq, sinir və ya damar zədəsi, oynaq infeksiyası kimi təcili vəziyyətlərə işarə edə bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Travmatoloq-ortoped şikayətləri, onların başlama vaxtını, peşə xüsusiyyətlərini, keçirilmiş travmaları və ümumi xəstəlikləri soruşur. Müayinə zamanı ağrılı nöqtələr, şiş, hərəkət həcmi və əlin sıxma gücü qiymətləndirilir.
- Bilək oynağının rentgenoqrafiyası — əsas müayinədir. Sümüyün sıxlaşmasını, yastılaşmasını, parçalanmasını, bilək sümüklərinin vəziyyətini və artroz əlamətlərini göstərir. Həmçinin dirsək və mil sümüklərinin uzunluq nisbəti qiymətləndirilir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) — erkən mərhələdə ən informativ üsuldur: rentgenoqrafiya hələ normal olduqda sümük toxumasındakı dəyişiklikləri və qan təchizatının vəziyyətini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiya (KT) — sümüyün çökməsini, sınıqları və parçalanmanı dəqiq qiymətləndirir, əməliyyatın planlaşdırılmasında istifadə edilir.
- Artroskopiya — bəzi hallarda oynaq qığırdağının vəziyyətini birbaşa qiymətləndirmək və müalicə taktikasını seçmək üçün aparılır.
- Qan analizləri — iltihabi və ümumi xəstəlikləri istisna etmək lazım olduqda təyin edilir.
Differensial diaqnostika bilək sümüklərinin sınıqları, bağların zədələnməsi, ganglion, revmatoid artrit və bilək oynağının digər xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yarımay sümüyünün tam çökməsi və parçalanması;
- bilək sümüklərinin qarşılıqlı vəziyyətinin pozulması, biləyin hündürlüyünün azalması;
- bilək oynağının deformasiyaedici artrozu və xroniki ağrı;
- hərəkət həcminin daimi məhdudlaşması və əlin gücünün azalması;
- iş qabiliyyətinin, xüsusən fiziki əməklə bağlı peşələrdə, azalması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi ağrını azaltmaq, əlin funksiyasını qorumaq, yarımay sümüyünün çökməsinin və artrozun irəliləməsinin qarşısını almaqdır. Üsul seçilərkən xəstəliyin mərhələsi, pasiyentin yaşı, peşəsi və fiziki fəallığı, dirsək sümüyünün uzunluğu, ağrının ifadəliliyi və hərəkət məhdudiyyəti nəzərə alınır.
Konservativ müalicə erkən (I) mərhələdə, həmçinin uşaq və yeniyetmələrdə əsas seçimdir. Bilək şina, ortez və ya gips sarğısı ilə müəyyən müddətə hərəkətsizləşdirilir, əlin yükü məhdudlaşdırılır. Ağrını azaltmaq üçün həkim qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar təyin edə bilər. Pasiyent müntəzəm olaraq rentgenoqrafiya və ya MRT ilə izlənilir.
Cərrahi müalicə konservativ müalicə nəticə vermədikdə və sonrakı mərhələlərdə tətbiq edilir:
- dirsək sümüyünün mənfi variantında mil sümüyünün qısaldılması — yarımay sümüyünə düşən yükü azaldır, əsasən II–IIIA mərhələlərdə istifadə olunur;
- revaskulyarizasiya edən sümük plastikası — qan damarlı sümük qələmi ilə yarımay sümüyünün qan təchizatının bərpasına yönəlib;
- bilək sümüklərinin bir hissəsinin qaynaşdırılması (qismən artrodez) — IIIB mərhələdə biləyin quruluşunu stabilləşdirmək üçün;
- proksimal bilək cərgəsinin çıxarılması (proksimal karpektomiya) — gec mərhələlərdə hərəkəti qismən saxlamağa imkan verir;
- bilək oynağının tam artrodezi və ya denervasiyası — IV mərhələdə ağrını azaltmaq üçün.
Heç bir əməliyyat sümüyün normal quruluşunu tam bərpa etməyə zəmanət vermir, lakin ağrını xeyli azalda və əlin funksiyasını qoruya bilər. Evdə biləyi ağır yükdən qorumaq, həkimin tövsiyə etdiyi ortezdən istifadə etmək vacibdir. Biləyi özbaşına qızdırmaq, masaj etmək və ya ağrıkəsiciləri uzun müddət həkimsiz qəbul etmək olmaz — bu, xəstəliyin irəliləməsini gizlədə bilər.
Reabilitasiya
Gips və ya ortez çıxarıldıqdan sonra əlin funksiyasının bərpası mərhələsi başlayır. Əməliyyatdan sonra sümüyün sağalması, bir qayda olaraq, bir neçə ay çəkir. Reabilitasiya proqramına barmaqların və bilək oynağının hərəkətliliyini artıran müalicəvi gimnastika, əl əzələlərinin gücünü bərpa edən məşqlər və fizioterapevtik prosedurlar daxildir. Yük tədricən artırılır; ağır əl əməyinə qayıdış haqqında qərarı həkim nəzarət müayinəsindən sonra verir.
Profilaktika
Kinbek xəstəliyinin spesifik profilaktikası yoxdur, lakin risk amillərini azaltmaq və xəstəliyi erkən aşkar etmək mümkündür:
- titrəyişli alətlərlə işləyərkən fasilələr etmək, titrəyişi azaldan əlcəklərdən istifadə etmək;
- biləyə təkrar zərbə və həddən artıq yük düşən işlərdə və idmanda qoruyucu bilək sarğıları taxmaq;
- bilək travmalarını, hətta yüngül görünsə belə, həkimə göstərmək;
- biləkdə uzun müddət keçməyən ağrı olduqda müayinəni təxirə salmamaq;
- kortikosteroidləri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Biləkdə uzunmüddətli ağrı olduqda travmatoloq-ortopedə və ya əl cərrahına müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Biləyin arxasında yüklə artan və bir neçə həftə keçməyən ağrı müayinə tələb edir — bu, Kinbek xəstəliyinin ilk əlaməti ola bilər.
- Erkən mərhələdə rentgenoqrafiya normal ola bilər; şübhə olduqda MRT həlledicidir.
- Müalicə nə qədər tez başlanarsa, yarımay sümüyünün çökməsinin qarşısını almaq və əlin funksiyasını qorumaq imkanı o qədər çoxdur.
- Müalicə üsulu mərhələdən və fərdi xüsusiyyətlərdən asılıdır; qərar travmatoloq-ortopedlə birlikdə qəbul edilir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə ilə travmatoloq-ortoped, mürəkkəb hallarda isə əl cərrahiyyəsi üzrə mütəxəssis məşğul olur. Reabilitasiya mərhələsində reabilitoloq və müalicəvi bədən tərbiyəsi üzrə mütəxəssis də iştirak edir.
Əksər insanlarda yarımay sümüyü həm ovuc, həm də arxa tərəfdən daxil olan damarlar vasitəsilə qidalanır. Bəzi insanlarda isə yalnız bir damar olur və ya sümükdaxili damar şəbəkəsi zəif inkişaf edir. Bu xüsusiyyət Kinbek xəstəliyinin risk amillərindən biri hesab olunur.
Xəstəliyin gec mərhələsində degenerativ dəyişikliklər mil sümüyü ilə bilək sümükləri arasındakı oynağa keçir və artroz inkişaf edir. Bundan əlavə, dirsək sümüyünün mənfi variantında yarımay sümüyünə düşən yükü azaltmaq üçün mil sümüyünün qısaldılması əməliyyatı aparıla bilər.
Erkən mərhələdə, xüsusən uşaq və yeniyetmələrdə, sümüyün qan təchizatı bərpa oluna və əlin funksiyası tam saxlanıla bilər. Gec mərhələlərdə dəyişikliklər geri dönmür, lakin müalicə ağrını azaltmağa və əlin funksiyasını qorumağa imkan verir. Proqnoz əsasən diaqnozun nə qədər tez qoyulmasından asılıdır.
Müalicə dövründə biləyə düşən yükü məhdudlaşdırmaq vacibdir, əks halda yarımay sümüyünün çökməsi sürətlənə bilər. İşə qayıdış və yükün həcmi barədə qərarı həkim xəstəliyin mərhələsini və müalicənin nəticəsini qiymətləndirdikdən sonra verir. Bəzən iş şəraitini dəyişmək və ya qoruyucu ortezdən istifadə etmək tövsiyə olunur.
Uşaq və yeniyetmələrdə xəstəlik nadir rast gəlinir və adətən böyüklərə nisbətən yüngül keçir. Onlarda sümüyün bərpa imkanları yüksəkdir, buna görə əksər hallarda biləyin hərəkətsizləşdirilməsi və yükün məhdudlaşdırılması kifayət edir. Uşaq müntəzəm olaraq travmatoloq-ortopedin nəzarəti altında olmalıdır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
