Menisk kistası diz meniskinin yaxınlığında maye ilə dolu kistik törəmədir və çox vaxt menisk yırtığı vasitəsilə oynaq mayesinin ətraf toxumalara keçməsi ilə əlaqəlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Meniskin kistoz degenerasiyası
- parameniskal kista
- menisk ganglionu
- meniskin kistası
Xəstəlik haqqında
Menisklər diz oynağında bud və qamış sümüklərinin oynaq səthləri arasında yerləşən aypara formalı qığırdaq lövhələridir. Onlar yükü bərabər paylayır, zərbələri yumşaldır və oynağın sabitliyini təmin edir. Hər dizdə iki menisk var: daxili (medial) və xarici (lateral).
Menisk kistası meniskin kənarında və ya ona bitişik yumşaq toxumalarda yaranan, oynaq (sinovial) mayesi ilə dolu boşluqdur. Əksər hallarda o, meniskin üfüqi və ya mürəkkəb yırtığı ilə birlikdə olur: maye yırtıqdan keçərək meniskdən kənarda toplanır, birtərəfli klapan kimi işləyən dar keçid onun geri qayıtmasına imkan vermir və kista tədricən böyüyür.
Xəstəlik adətən gənc və orta yaşlı fəal insanlarda, idmançılarda, ağır fiziki işlə məşğul olanlarda rast gəlinir. Medial kistalar daha tez-tez aşkar edilir, lakin lateral kistalar dərinin altında daha nazik toxuma qatına görə xaricdən daha asan əllənir. Çox vaxt kista heç bir əlamət vermir və MRT zamanı təsadüfən tapılır. Kista özü təhlükəli deyil, lakin onun səbəbi olan menisk zədəsi oynağın vaxtından əvvəl yeyilməsinə gətirib çıxara bilər.
Səbəbləri
Kistanın əsas səbəbi meniskin zədələnməsidir. Bu zədə həm kəskin travmadan, həm də meniskin tədricən yeyilməsindən yarana bilər. Risk amilləri:
- Meniskin üfüqi yırtığı. Kistaların böyük əksəriyyəti məhz belə yırtıqla əlaqəlidir: yırtıq oynaq mayesinin meniskdən kənara çıxdığı «kanal» rolunu oynayır;
- Dizin travmaları. Ayaq yerə dayanmış halda dizin qəfil fırlanması, zərbə, yıxılma menisk yırtığına səbəb olur;
- Degenerativ dəyişikliklər. Yaşla menisk toxuması elastikliyini itirir və adi yükdə belə yırtıla bilər;
- İdman yükləri. Futbol, basketbol, güləş, xizək və dizin fırlanması ilə bağlı digər idman növləri riski artırır;
- Peşə amilləri. Uzun müddət çömbəlmək, diz üstə işləmək, ağır yük qaldırmaq;
- Artıq bədən çəkisi – oynağa düşən yükü və meniskin yeyilməsini artırır;
- Diz oynağının osteoartrozu – menisk və qığırdaqda degenerativ dəyişikliklərlə müşayiət olunur;
- Diskoid menisk – anadangəlmə forma xüsusiyyəti; belə menisk qalın və enli olur, daha asan zədələnir;
- Əvvəllər keçirilmiş diz travmaları və bağ zədələri – oynağın sabitliyi azaldıqda menisk üzərinə düşən yük artır.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə menisk kistaları aşağıdakı kimi bölünür:
- lateral (xarici) menisk kistası – dizin xarici səthində, oynaq xətti üzərində sərt şiş kimi əllənə bilər;
- medial (daxili) menisk kistası – daha tez-tez rast gəlinir, bəzən oynaqdan aralı, yumşaq toxumalar arasında yerləşir və böyük ölçülərə çata bilər;
- hər iki meniskin kistaları – nadir hallarda.
Yerləşmə dərinliyinə görə həmçinin meniskin daxilində olan (intrameniskal) kista və meniskdən kənarda, ona bitişik toxumalarda yerləşən (parameniskal) kista fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Kiçik kistalar çox vaxt heç bir əlamət vermir. Kista böyüdükdə və ya menisk yırtığı ilə birlikdə olduqda aşağıdakı əlamətlər yaranır:
- diz oynağının xətti boyunca lokal ağrı, xüsusən yeriyərkən, pilləkənlə enərkən və çömbələrkən;
- oynaq xətti üzərində sıx, bəzən ağrılı şişkinlik; dizi bükdükdə o, kiçilə və ya yox ola bilər, açdıqda isə daha aydın görünür;
- diz açılıb-bükülərkən klik, şaqqıltı hissi;
- dizin «ilişməsi» və ya qəfil «bloklanması» – menisk yırtığının əlaməti;
- fiziki yükdən sonra dizin şişməsi;
- dizin «yerindən çıxması», etibarsızlıq hissi;
- böyük kistalarda yaxınlıqdan keçən sinirin sıxılması nəticəsində ayaqda keyimə və ya gizildəmə.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə menisk kistası nadirdir, lakin diskoid menisk fonunda yarana bilər; uşaq axsaya, dizi tam aça bilməyə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: diz qəfildən bloklanıb və açılmır; travmadan sonra diz sürətlə şişib, ayağa dayanmaq mümkün deyil; diz qızarıb, isti olub, hərarət yüksəlib; baldır şişib və ağrıyır (bu, venada tromb əlaməti ola bilər).
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu travmatoloq-ortoped qoyur. O, şikayətləri, travmanın olub-olmadığını, idman və iş yükünü soruşur, dizə baxır, şişkinliyi əlləyir, menisk zədəsini aşkar edən xüsusi testlər aparır. İnstrumental müayinələr:
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – əsas üsuldur: kistanın ölçüsünü, yerini, meniskin yırtığı ilə əlaqəsini, bağların və qığırdağın vəziyyətini göstərir;
- ultrasəs müayinəsi (USM) – səthi yerləşən kistaları aşkar etməyə, onları bərk törəmələrdən ayırmağa imkan verir; sadə və əlçatan üsuldur;
- rentgenoqrafiya – menisk və kistanı göstərmir, lakin osteoartroz əlamətlərini, sümük zədələrini və digər səbəbləri istisna etməyə kömək edir;
- diaqnostik artroskopiya – oynağın daxildən görüntülənməsi; adətən müalicə ilə eyni vaxtda aparılır.
Differensial diaqnostika Beyker kistası, qanqlion, bursit, lipoma, piqmentli villonodulyar sinovit və nadir hallarda yumşaq toxuma şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- menisk yırtığının genişlənməsi və dizin tez-tez bloklanması;
- qığırdağın vaxtından əvvəl yeyilməsi və osteoartrozun inkişafı;
- oynaqda təkrarlanan maye toplanması (sinovit);
- böyük kistalarda yaxınlıqdakı sinirin sıxılması;
- yalnız kistanın çıxarılıb yırtığın aradan qaldırılmadığı hallarda kistanın təkrar yaranması;
- uzun müddət ağrı səbəbindən ayağı qorumaq nəticəsində bud əzələlərinin zəifləməsi və yerişin dəyişməsi.
Müalicə
Müalicə taktikası şikayətlərdən, kistanın ölçüsündən və menisk yırtığının xarakterindən asılıdır. Kiçik, əlamətsiz kista təsadüfən tapılıbsa, çox vaxt dinamik müşahidə kifayətdir.
Konservativ müalicə. Ağrını və iltihabı azaltmaq üçün həkim qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr təyin edə bilər, yükün müvəqqəti məhdudlaşdırılması, soyuq kompres, müalicəvi bədən tərbiyəsi tövsiyə olunur. Bəzən kistanın USM nəzarəti altında iynə ilə boşaldılması (aspirasiya) aparılır, lakin meniskdəki yırtıq qaldığı üçün kista çox vaxt yenidən dolur. Ona görə bu üsullar daha çox simptomları yüngülləşdirir.
Cərrahi müalicə. Şikayətlər davam etdikdə əsas üsul artroskopiyadır. Kiçik kəsiklərdən oynağa optik cihaz və alətlər daxil edilir, meniskin zədələnmiş hissəsi qənaətlə kəsilir və ya mümkün olduqda tikilir, kista isə oynağın içindən boşaldılır. Səbəb aradan qaldırıldığı üçün kistanın təkrarlanma riski azalır. Böyük və ya oynaqdan aralı yerləşən kistalarda kistanın kiçik açıq kəsiklə əlavə çıxarılması tələb oluna bilər.
Evdə nə etmək olar. Ağrılı dövrdə dizi ağır yükdən qorumaq, uzun çömbəlməkdən və diz üstə durmaqdan çəkinmək, həkimin tövsiyəsi ilə soyuq tətbiq etmək, bədən çəkisinə nəzarət etmək.
Nə etmək olmaz. Kistanı evdə sıxmaq, deşmək, isitmək, «xalq vasitələri» ilə müalicə etmək, ağrıkəsiciləri həkim təyinatı olmadan uzun müddət qəbul etmək və dizin bloklanmasını gözləyərək idmana davam etmək olmaz.
Reabilitasiya
Artroskopiyadan sonra pasiyent adətən tezliklə ayağa durur. İlk dövrdə həkim yükü məhdudlaşdırmağı, bəzən qoltuqağaclarından və ya diz fiksatorundan istifadəni tövsiyə edir; menisk tikilibsə, məhdudiyyətlər daha uzun çəkir. Əməliyyat sonrası dövrdə həkim ağrı və iltihabın azaldılması üçün dərmanlar təyin edə bilər.
Bərpa proqramına bud əzələlərini gücləndirən, hərəkət həcmini və tarazlığı bərpa edən müalicəvi bədən tərbiyəsi, lazım olduqda fizioterapiya daxildir. İdmana qayıtma vaxtını həkim əməliyyatın növünə və bərpanın gedişinə görə müəyyən edir.
Profilaktika
- idmandan əvvəl isinmə hərəkətləri etmək, dizin qəfil fırlanmasından çəkinmək;
- bud və baldır əzələlərini müntəzəm gücləndirmək – onlar dizi sabitləşdirir;
- travma riski yüksək olan iş və idman zamanı diz fiksatorlarından istifadə etmək;
- uzun müddət çömbəlməkdən və diz üstə işləməkdən qaçmaq;
- normal bədən çəkisini saxlamaq;
- rahat, dabanı sabit ayaqqabı geymək;
- yükü tədricən artırmaq, yorğun halda intensiv məşqlərdən çəkinmək;
- dizin travmasından sonra ağrı və şişkinlik keçmirsə, vaxtında həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Menisk kistası ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur. Bərpa dövründə reabilitoloq və ya müalicəvi bədən tərbiyəsi üzrə həkim kömək edir.
Yadda saxla!
- Menisk kistası özü təhlükəli deyil, lakin əksər hallarda meniskin yırtığından xəbər verir.
- Kiçik və əlamətsiz kista çox vaxt yalnız müşahidə tələb edir.
- Yalnız iynə ilə boşaltma adətən müvəqqəti nəticə verir; səbəb – menisk yırtığı – aradan qaldırılmalıdır.
- Dizin bloklanması, travmadan sonra kəskin şişmə və qızartı həkimə tez müraciət üçün səbəbdir.
Suallar və cavablar
Kiçik kistalar bəzən ölçüsünü dəyişir və nadir hallarda kiçilir, lakin meniskdəki yırtıq qaldıqca kista adətən tam yox olmur. Şikayət yoxdursa, həkim müşahidəni tövsiyə edə bilər. Ağrı və şişkinlik artarsa, müalicə taktikası yenidən nəzərdən keçirilir.
Xeyr. Beyker kistası dizin arxasında, dizaltı çuxurda yerləşir və çox vaxt oynağın ümumi xəstəlikləri ilə əlaqəlidir. Menisk kistası isə oynaq xətti boyunca, meniskin kənarında yaranır və onun yırtığı ilə bağlıdır. Fərqi MRT və ya USM dəqiq göstərir.
Aspirasiya ağrını müvəqqəti azalda bilər, lakin maye meniskdəki yırtıqdan yenidən toplandığı üçün kista çox vaxt təkrarlanır. Davamlı nəticə üçün adətən artroskopik müdaxilə ilə yırtığın aradan qaldırılması tələb olunur. Qərarı travmatoloq-ortoped verir.
Əksər hallarda pasiyent qısa müddətdən sonra ayağa durur və yeriyir, lakin ilk dövrdə yükün məhdudlaşdırılması tövsiyə oluna bilər. Menisk tikilibsə, bərpa daha uzun çəkir. Konkret rejimi əməliyyatı aparan həkim müəyyən edir.
Ağrı, şişkinlik və dizin bloklanması varsa, intensiv idman yırtığın genişlənməsinə səbəb ola bilər. Əlamətsiz kiçik kistada yüngül və orta yüklər çox vaxt mümkündür. İdman növü və yük həkimlə razılaşdırılmalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
