Menisk yırtığı diz oynağındakı menisk toxumasının travmatik və ya degenerativ zədələnməsidir. Ağrı, şişkinlik, ilişmə və hərəkət məhdudluğu yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diz qığırdağının yırtığı
Xəstəlik haqqında
Menisk 3 seqmentə ayrılan qığırdaq strukturudur. Mərkəzdə cismi yerləşir, kənarlarda isə mötəkillər arasındakı çıxıntıya fiksasiya olunan ön və arxa buynuzlar yerləşir. Dizin qığırdaq oynaqarası təbəqəsi 2 meniskdən ibarətdir – biri xarici kənara, digəri isə daxili kənara daha yaxın yerləşir. Öndə hər iki menisk transversal bağla birləşir. Menisklər hərəkət zamanı yükü asanlaşdıraraq və ən yaxşı sürüşməni təmin edərək diz oynağının funksional vəziyyətinin yaxşılaşmasına kömək edir.
Meniskin müxtəlif zonalarının qan təchizatı fərqlidir və bu, alınan travmanın sağalma xarakterini müəyyən edir. Ən yaxşı qan axını oynaq kapsulasına yaxın yerləşən və onunla birləşən qırmızı zonada müşahidə olunur. Qırmızı zonadakı zədələnmələr, bir qayda olaraq, özbaşına sağalır. Oynağın mərkəzi hissəsində menisklərin qan təchizatı çox zəifdir – bu, ağ zonadır, onun cırılmaları, bir qayda olaraq, cərrahi müdaxiləyə göstərişdir. Mərkəzi və periferik hissə arasında aralıq zona yerləşir. Meniskin daxilində damarlar yoxdur, onlar qidalanmanı yaxınlıqda yerləşən strukturlardan diffuziya yolu ilə alırlar.
İdmanla məşğul olmaq travma riskinin artması ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Diz oynağının daxili travmaları – menisklərin və ön çarpaz bağın travmatik cırılmaları, habelə onların birləşməsi – müalicə-diaqnostika prosesi üçün mürəkkəb vəzifələrdən birini təşkil edir. Menisk travmaları ən çox idmanda rast gəlinir, lakin gündəlik həyatda da baş verə bilər. Daxili menisk xarici (lateral) meniskə nisbətən travmaya daha çox meyllidir.
Menisk zədələnmələri diz nahiyəsində lokallaşan intensiv ağrılarla təzahür edir, bu oynağın funksiyaları pozulur. Oynaq ödemləşir, daxilində tökülmüş qan yığılır. Kəskin travma zamanı tibbi yardım göstərilməzsə, meniskin xroniki degenerativ zədələnməsi inkişaf edir. Bu vəziyyət üçün orta dərəcədə ifadə olunan ağrı, oynaq boşluğunda mayenin dövri yığılması və residivləşən oynaq blokadaları (“ilişmə”) xarakterikdir.
Az əhəmiyyətli zədələnmələrdə konservativ terapiya aparılır. O, iltihabəleyhinə preparatların istifadəsini, tökülmüş qandan sanasiya üçün oynağın punksiyasının aparılmasını əhatə edir. Kəskin dövrdə funksional sükunət göstərişdir. Kompleks müalicədə fizioterapevtik prosedurlar və müalicəvi bədən tərbiyəsi istifadə olunur. Konservativ terapiya nəticəsiz qalarsa və ya zədələnmə çox əhəmiyyətlidirsə, artroskopik üsulla yerinə yetirilən cərrahi müdaxilə aparılır.
Səbəbləri
Meniskin travmalanmasına səbəb ola biləcək risk amilləri bunlardır:
- baldırın daxilə və ya xaricə kəskin dönməsi;
- oynaqda yol verilən amplitudanı aşan həddindən artıq güclü açılma;
- baldırın həddindən artıq uzaqlaşdırılması və ya yaxınlaşdırılması;
- dizə birbaşa zərbə.
Müxtəlif oyun idman növləri ilə məşğul olan idmançılar arasında, xüsusilə futbolçularda, basketbolçularda və güləşçilərdə menisk zədələnmələrinin yüksək tezliyi qeyd olunur.
İdman travmaları aşağıdakı amillərlə bağlı ola bilər:
- məşqlərin yerinə yetirilməsində səhvlər;
- idman zallarının pis təchizatı;
- pis hava şəraiti – məşğələlər açıq havada keçirildikdə aktualdır;
- həkim tövsiyələrinə əməl edilməməsi;
- idmançılarda aşağı intizam səviyyəsi.
Təsnifat
Təsnifata əsasən aşağıdakı cırılma tipləri fərqləndirilir:
- qığırdaq təbəqəsinin qismən və tam zədələnməsi;
- izolə olunmuş travma – yalnız lateral və ya medial menisk zədələnir, birləşmiş travma – hər 2 menisk eyni vaxtda zədələnir.
Travmanın növünə görə menisk cırılmaları aşağıdakı kimidir:
- qapaq tipli;
- üfüqi istiqamətli;
- «suvarma qulpu» tipli struktur pozğunluqları;
- radial-transversal;
- medial meniskin və ya lateral meniskin arxa buynuzunun struktur pozğunluqları;
- medial/lateral meniskin ön buynuzunun zədələnməsi;
- menisk toxumasının əzilməsi.
Stoller təsnifatına görə 3 ağırlıq dərəcəsi ayrılır:
- birinci dərəcədə meniskin lokal, az əhəmiyyətli zədələnmələri olur;
- ikinci dərəcədə – zədələnmə meniskin hüdudlarından kənara çıxır;
- üçüncü dərəcədə – zədələnmə bütün qığırdaq hissəsini əhatə edir.
Klinik mənzərə
Meniskin kəskin cırılması mikroorqanizmlərin daxil olması ilə əlaqəli olmayan iltihabi reaksiyanın inkişafı ilə müşayiət olunur. Xəstəni diz nahiyəsində intensiv ağrı narahat edir. Oynağın funksiyası, xüsusilə açılma hərəkətləri ilə bağlı funksiyası pozulur. Oynaq ödemləşir, onun üzərindəki dəri dəyişməz qalır. Ağır zədələnmə dərəcələrində insanın hərəkət etməsi çətinləşir, bəzən isə mümkün olmur. Zədələnmə tamdırsa, meniskin cırılması simptomları aydın ifadə olunur. Natamam travmalarda klinik təzahürlər tezliklə keçib gedir, lakin lazımi yardım göstərilmədikdə oynağın qığırdaq lövhəsi tam bərpa oluna bilmir. Müalicəyə vaxtında başlanılarsa, simptomatika bir neçə həftədən sonra keçir və insan adət etdiyi həyat tərzinə qayıdır.
Travmadan 15-20 gün sonra inkişaf edən yarımkəskin mərhələdə ağrı və ödem bir qədər azalır. Lakin ilişmə əlamətləri yaranır. Passiv hərəkətlər zamanı şaqqıltı müəyyən edilir. Oynaq blokadası yalnız yarımkəskin deyil, gecikmiş dövrdə də saxlana bilər.
Meniskin əhəmiyyətli cırılmalarında diz oynağının damarları zədələnir, bu da onun boşluğuna qanın tökülməsinə səbəb olur. Hemartroz oynağın konturlarının hamarlaşması ilə müşayiət olunur və qan mayesinin evakuasiyasına, yuyulmasına və antiseptik işlənməsinə yönəlmiş az invaziv müdaxilə tələb edir.
Köhnə travmalarda simptomatika dalğavari gedişə malikdir. Klinik təzahürlər bəzən yaranır, bəzən yox olur. Əsas simptom orta dərəcədə ifadə olunan ağrılardır. Patoloji prosesin kəskinləşməsi zamanı tez-tez sinovitlər – oynağı daxildən örtən sinovial qişanın iltihabi zədələnməsi inkişaf edir. Yaşlı insanlarda xroniki posttravmatik cırılmalar simptomsuz keçə bilər, bu da deformasiyaedici osteoartrozun riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Patoloji prosesin diaqnostikası əlavə diaqnostika ilə tamamlanan obyektiv baxış məlumatları əsasında həyata keçirilir. Əsas vizuallaşdırma üsulları bunlardır:
- rentgen skanlaşdırma sümük strukturlarının zədələnməsini istisna etməyə imkan verir, lakin X-şüaları ilə menisklərin vəziyyətini qiymətləndirmək mümkün deyil;
- ultrasəs skanlaşdırma – bu üsul oynağın yumşaq toxuma törəmələrinə baxış keçirməyə kömək edir;
- maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) – rentgenoloji müayinə üçün əlçatmaz olan oynaqdaxili və oynaqxarici strukturların vəziyyətini ətraflı qiymətləndirməyə imkan verir;
- diaqnostik artroskopiya – oynağın boşluğuna ucunda kamera olan endoskopik alətlər daxil edilir, böyüdülmüş təsvir ekrana çıxarılır (artroskopiya oynağın vəziyyətini daxildən qiymətləndirməyə imkan verir).
Müalicə
Menisk cırılmalarının ən geniş yayılmış müalicə üsulu operativdir, bununla yanaşı cərrahi müdaxilələrin böyük əksəriyyəti artroskopik yolla yerinə yetirilir.
Konservativ müalicə oynaq kapsulasına daha yaxın lokalizasiya olunmuş natamam cırılmalarda aparılır. O, travmalanmış ayağa funksional sükunətin təmin edilməsindən, fizioprosedurların aparılmasından və qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələrin qəbulundan ibarətdir.
Son zamanlar travmatologiyada böyümə amilləri və trombositlərlə zənginləşdirilmiş autoplazma tətbiq olunur. Bu maddələr ayrı-ayrı hədəf hüceyrələrin trigger reseptorlarının aktivatorlarıdır, bu hüceyrələrdə böyümə amillərinin təsiri altında hüceyrələrin proliferasiyasına, differensasiyasına və məhvinə təsir göstərən genlərin aktivləşməsinə gətirib çıxaran reaksiyalar kaskadı işə düşür.
Cərrahi müalicə
Diz oynağı menisklərinin təzə travmatik cırılmalarında orqansaxlayıcı əməliyyata mütləq göstəriş amillərin birləşməsidir:
- uzunluğu 10 mm-dən çox olan tam şaquli uzununa cırılma;
- kapsuladan 4 mm-dən uzaq olmayan məsafədə yerləşən;
- diaqnostik sınaq zamanı qeyri-sabitlik və oynağın mərkəzinə doğru sürüşmə əlamətləri olan;
- cırılmanın mərkəzi hissəsinin ikincili degenerativ dəyişiklikləri və deformasiyası olmayan;
- Outerbridge təsnifatına görə 2-ci dərəcədən yuxarı oynaq qığırdağının zədələnməsinin artroskopik əlamətləri olmayan;
- sabit diz oynağı;
- aktiv həyat tərzi.
Diz oynağı menisklərinin anatomik bütövlüyünün bərpasının bir neçə üsulu məlumdur:
- meniskin açıq tikişi;
- «içəridən-çölə» (inside-out), «çöldən-içəri» (outside-in), «hər şey içəridə» (all inside) texnikası ilə artroskopik-assistə edilmiş menisk tikişi;
- hibrid texnikalar.
Reabilitasiya
Əsas müalicə kursu başa çatdıqdan sonra aşağıdakı istiqamətləri əhatə edən aktiv reabilitasiya dövrü başlayır:
- fizioprosedurların aparılması – elektroforez, ultrasəs terapiyası, lazer terapiyası, fonoforez;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqlərinin yerinə yetirilməsi – əzələlərin bərpası və oynağın işlədilməsi üçün məşğələlər kursu;
- kinezioteypləmə – teyplər diz oynağının funksiyasını sabitləşdirməyə kömək edir;
- əzələləri aktivləşdirməyə və vətər-bağ kompartmentini işlətməyə kömək edən masaj kursu.
Profilaktika
Profilaktika məişət və idman travmatizminin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. Bunun üçün təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək və qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Sürətli və texniki cəhətdən sadə olması səbəbindən meniskin çıxarılması (meniskektomiya) uzun müddət dünyada ən geniş yayılmış əməliyyatlardan biri olub. Lakin 1948-ci ildən belə cərrahi müdaxilələrin mənfi nəticələri məlumdur – Fairbank diz oynağının artrotomiyası yolu ilə meniskektomiya edilmiş xəstələrdə əməliyyatdan sonrakı dövrdə oynaq çatının daralmasını, bud sümüyü mötəkillərinin yastılaşmasını və sümük çıxıntılarının formalaşmasını təsvir etmişdir. Oynaq səthlərinin konqruentliyinin, funksional paylanmanın və stress oxu yüklərinin udulmasının pozulması, dizin nəmlənməsinin və statik-dinamik stabilləşdirilməsinin pozğunluqları isə sabit olaraq mahiyyətcə qonartrozun sələfi olan sözdə postmeniskektomiya sindromunun inkişafına gətirib çıxarır. Təsvir olunan mənfi nəticələrdən meniskorafiya yolu ilə qaçınmaq olar. Meniskin cırılması zamanı onun bərpasına yönəlmiş müasir artroskopik əməliyyatlar aparılır.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin ağırlığı və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
