Mil sümüyü başının sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Radius başının sınığı
- mil sümüyü başcığının sınığı
- fractura capitis radii
Xəstəlik haqqında
Mil sümüyü (radius) önqolun iki sümüyündən biridir. Onun yuxarı ucu – başı – dirsək oynağının tərkibinə daxildir: bazu sümüyü və dirsək sümüyü ilə birləşərək həm dirsəyin bükülüb-açılmasında, həm də önqolun fırlanmasında, yəni ovucun yuxarı və aşağı çevrilməsində iştirak edir. Ona görə bu sümüyün zədələnməsi gündəlik işlərə, xüsusən dəqiq əl əməyinə birbaşa təsir göstərir.
Mil sümüyü başının sınığı böyüklərdə dirsək oynağının ən çox rast gəlinən sınıqlarındandır. Uşaqlarda isə daha çox mil sümüyünün boynu – başın bir qədər aşağısı – zədələnir. Sınıq sadə, yerdəyişməsiz ola bilər, lakin bəzən sümük çoxlu qırıqlara bölünür, oynaq səthi zədələnir və ya sınıq dirsəyin çıxığı, bağların və qonşu sümüklərin zədəsi ilə birləşir.
Dirsək oynağı travmalardan sonra tez bərkiməyə (kontraktura) meyillidir. Buna görə düzgün diaqnoz, sınığın tipinə uyğun müalicə və erkən başlanan bərpa oynağın hərəkətliliyinin qorunması üçün həlledicidir. Diaqnostika baxışa və rentgenoqrafiyaya əsaslanır, müalicə isə həm konservativ, həm də cərrahi üsullarla aparıla bilər.
Səbəbləri
Sınıq əksər hallarda dolayı travma nəticəsində yaranır: zərbə əl vasitəsilə ötürülür və mil sümüyünün başı bazu sümüyünə çırpılır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Uzadılmış ələ yıxılma – ən tipik mexanizmdir; yıxılarkən insan instinktiv olaraq əlini irəli uzadır;
- İdman travmaları – velosiped, rolikli konki, xizək, futbol, gimnastika, döyüş idman növləri;
- Məişət travmaları – sürüşkən səthdə, pilləkəndə, buzda yıxılma;
- Yol-nəqliyyat hadisələri və hündürlükdən yıxılma – adətən daha ağır, çoxqırıqlı sınıqlara və birləşmiş zədələrə səbəb olur;
- Dirsəyə birbaşa zərbə – daha nadir mexanizmdir;
- Dirsəyin çıxığı – çıxıq zamanı mil sümüyünün başı bazu sümüyünə çırpılaraq sınır, bu halda bağlar da tez-tez zədələnir;
- Osteoporoz – sümük sıxlığı azalmış ahıl yaşlı insanlarda, xüsusən qadınlarda, sınıq daha zəif travmadan da yarana bilər;
- Yıxılma riskini artıran vəziyyətlər – başgicəllənmə, görmə zəifliyi, tarazlıq pozğunluğu, alkoqol qəbulu.
Təsnifat
Bu sınıqların ən geniş istifadə olunan təsnifatı Mason təsnifatıdır (sonradan dördüncü tiplə tamamlanıb):
- I tip – yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli sınıq; önqolun fırlanmasına mexaniki maneə yoxdur;
- II tip – yerdəyişməli kənar sınıq; bir böyük qırıq var, fırlanma məhdudlaşa bilər;
- III tip – başın çoxqırıqlı, xırdalanmış sınığı;
- IV tip – mil sümüyü başının sınığı ilə dirsək oynağının çıxığının birləşməsi.
Dəri zədəsinin olub-olmamasından asılı olaraq qapalı və açıq sınıqlar fərqləndirilir. Bundan əlavə, sınığın oynaq səthini (oynaqdaxili) və ya yalnız boyun nahiyəsini (oynaqdankənar) əhatə etməsi də nəzərə alınır.
Klinik mənzərə
Travmadan dərhal sonra aşağıdakı əlamətlər yaranır:
- dirsəyin xarici səthində güclü ağrı, önqolu fırlatmağa və ya dirsəyi tam açmağa cəhd zamanı şiddətlənir;
- ovucu yuxarı-aşağı çevirməkdə çətinlik və ya mümkünsüzlük;
- dirsək nahiyəsinin şişməsi, oynağın içində qan toplanması səbəbindən gərginlik hissi;
- önqol və bazunun yumşaq toxumalarında qançır;
- dirsəyin xarici səthinə toxunduqda kəskin ağrı;
- çıxıqla birləşdikdə dirsəyin formasının açıq-aşkar dəyişməsi;
- bəzən biləkdə ağrı – bu, önqol sümükləri arasındakı membranın və bilək oynağının birləşmiş zədəsini göstərə bilər.
Uşaqlarda şikayətlər bəzən zəif olur: uşaq sadəcə qolunu işlətmir, onu bədənə sıxır və hərəkət etdirəndə ağlayır.
İlk yardım: qolu rahat, bükülmüş vəziyyətdə yaylıq və ya sarğı ilə bədənə fiksasiya etmək, parça ilə bükülmüş soyuq tətbiq etmək, üzük və bilərzikləri şişkinlik artmamış çıxarmaq. Sümüyü və ya oynağı «yerinə salmağa» cəhd etmək olmaz.
103 nömrəsinə zəng etmək və ya təcili yardıma müraciət etmək lazımdır, əgər: dəri cırılıb və yarada sümük görünür; dirsək kəskin deformasiyaya uğrayıb; əl və barmaqlar keyiyib, soyuq, solğun və ya göyərib; güclü qanaxma var; zədə hündürlükdən yıxılma və ya qəza nəticəsində baş verib və onurğa, çanaq zədəsindən şübhə var.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu travmatoloq-ortoped qoyur. O, travmanın mexanizmini soruşur, dirsəyə, önqola və biləyə baxır, ağrılı nöqtələri müəyyən edir, mümkün qədər ehtiyatla hərəkət həcmini və fırlanmanın mexaniki maneə ilə məhdudlaşıb-məhdudlaşmadığını yoxlayır, əlin qan dövranını və hissiyyatını qiymətləndirir. Müayinələr:
- dirsək oynağının rentgenoqrafiyası bir neçə proyeksiyada – əsas üsuldur, sınığın tipini və yerdəyişməni göstərir; bəzən yerdəyişməsiz sınıq görünmür, yalnız oynaqda maye toplanmasının dolayı əlamətləri olur;
- bilək oynağının və önqolun rentgenoqrafiyası – biləkdə ağrı olduqda birləşmiş zədəni istisna etmək üçün;
- kompüter tomoqrafiyası (KT) – çoxqırıqlı sınıqlarda qırıqların sayını, ölçüsünü və yerini dəqiqləşdirir, əməliyyatın planlaşdırılmasına kömək edir;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – bağların, qığırdağın zədəsindən şübhə olduqda və ya rentgendə görünməyən sınığı aşkar etmək üçün.
Differensial diaqnostika dirsəyin əzilməsi, bağ zədəsi, dirsəyin çıxığı, bazu sümüyünün aşağı hissəsinin sınığı və uşaqlarda mil sümüyü başının yarımçıxığı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- dirsək oynağının bərkiməsi (kontraktura), xüsusən tam açılmanın və fırlanmanın məhdudlaşması;
- dirsək oynağının travmadan sonrakı artrozu;
- qırıqların qaynamaması və ya düzgün olmayan vəziyyətdə qaynaması;
- oynaq ətrafında heterotopik sümükləşmə;
- dirsəyin və ya önqolun qeyri-sabitliyi;
- yaxınlıqdan keçən sinirin zədələnməsi;
- əməliyyatdan sonra infeksiya, metal konstruksiyanın narahatlıq yaratması;
- diaqnoz qoyulmamış birləşmiş zədələrdə – biləkdə xroniki ağrı və önqolun fırlanmasının pozulması.
Müalicə
Müalicə üsulu sınığın tipindən, qırıqların yerdəyişməsindən, önqolun fırlanmasına mexaniki maneənin olub-olmamasından, birləşmiş zədələrdən, pasiyentin yaşı və fiziki fəallığından asılıdır.
Konservativ müalicə. Yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli sınıqlarda (Mason I tip, bəzi II tip sınıqlar) qısa müddətə yaylıq və ya yüngül fiksasiya tətbiq olunur və erkən hərəkətlərə başlanır. Uzun immobilizasiya bu sınıqlarda faydasızdır və oynağın bərkiməsinə səbəb olur. Ağrı və şişkinliyi azaltmaq üçün soyuq, qolun yuxarı vəziyyətdə saxlanması, həkimin təyini ilə ağrıkəsicilər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr istifadə olunur. Oynaqda çoxlu qan toplanıbsa, həkim onu iynə ilə boşalda bilər.
Cərrahi müalicə. Qırıqlar yerdəyişib, oynaq səthi pozulub və ya önqolun fırlanması mexaniki olaraq məhdudlaşıbsa, cərrahi müalicə tövsiyə olunur:
- osteosintez – qırıqlar müqayisə edilir (repozisiya) və kiçik vintlərlə və ya xüsusi lövhə ilə bərkidilir; bir neçə iri qırıqdan ibarət sınıqlarda seçilən üsuldur;
- artroskopik nəzarətlə osteosintez – seçilmiş hallarda kiçik kəsiklərdən aparılır, toxumalar daha az zədələnir;
- mil sümüyü başının endoprotezlə əvəz edilməsi – bərpası mümkün olmayan xırdalanmış sınıqlarda, xüsusən dirsəyin çıxığı və bağ zədəsi ilə birləşdikdə tətbiq olunur;
- mil sümüyü başının çıxarılması (rezeksiya) – nadir hallarda, əsasən az yüklənən ahıl pasiyentlərdə və birləşmiş qeyri-sabitlik olmadıqda; qeyri-sabitlik və bilək problemləri riski səbəbindən məhdud istifadə olunur.
Nə etmək olmaz. Travmadan sonra dirsəyi «yoxlamaq» üçün zorla açıb-bükmək, isti tətbiq etmək, masaj etmək, həkim baxışı olmadan qolu uzun müddət sarğıda saxlamaq və ya, əksinə, tövsiyə olunmayan ağır yükə başlamaq olmaz.
Reabilitasiya
Dirsək oynağı tez bərkiməyə meyilli olduğu üçün bərpa mümkün qədər erkən başlamalıdır. Fiksasiyanın müddəti sınığın tipindən və osteosintezin sabitliyindən asılıdır və adətən qısa olur; dəqiq müddəti həkim müəyyən edir.
Bərpa proqramı fərdi hazırlanır: əvvəlcə ağrısız sərhədlərdə passiv və aktiv-köməkçi hərəkətlər, sonra aktiv hərəkətlər, əlin və barmaqların məşqləri, daha sonra əzələ gücünün bərpası. Sınıq qaynadıqdan sonra da müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapiya və həkim tövsiyəsi ilə reabilitasiya masajı davam etdirilə bilər. Hərəkətlərin tam bərpası bir neçə ay çəkə bilər; bəzən dirsəyin tam açılmasında yüngül məhdudiyyət qalır.
Profilaktika
- velosiped, rolikli konki, skeytbord sürərkən dirsəklik və digər qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- qış mövsümündə sürüşməyən ayaqqabı geymək, buzlu səthlərdə ehtiyatlı olmaq;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq: yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən xalçalar, vanna otağında tutacaqlar;
- ahıl yaşda osteoporozun vaxtında aşkar edilməsi və müalicəsi, kifayət qədər kalsium və D vitamini qəbulu;
- tarazlığı və əzələ gücünü saxlayan müntəzəm fiziki fəallıq;
- idman zamanı düzgün yıxılma texnikası, xüsusən döyüş və komanda idman növlərində.
Hansı həkimə müraciət etməli
Dirsək travmasında travmatoloq-ortopedə və ya təcili travmatoloji yardıma müraciət etmək lazımdır. Uşaqlarda uşaq travmatoloqu, bərpa dövründə isə reabilitoloq kömək edir.
Yadda saxla!
- Uzadılmış ələ yıxıldıqdan sonra dirsəyin xarici səthində ağrı və önqolun fırlanmasında çətinlik mil sümüyü başının sınığına şübhə yaradır.
- Yerdəyişməsiz sınıqlar çox vaxt əməliyyatsız müalicə olunur, lakin uzun immobilizasiya dirsəyin bərkiməsinə səbəb olur.
- Açıq sınıq, deformasiya, əlin keyiməsi və ya solğunluğu 103-ə dərhal zəng etmək üçün səbəbdir.
- Erkən və müntəzəm bərpa hərəkətləri dirsəyin funksiyasını qorumağın əsas şərtidir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın tipi, qırıqların yerdəyişməsi, oynaq səthinin iştirakı, önqolun fırlanmasının məhdudlaşması, birləşmiş zədələr və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Yerdəyişməsiz sınıqlarda adətən uzun müddətli gips tələb olunmur, qısa müddətə yaylıq və ya yüngül fiksasiya kifayətdir. Bu sınıqlarda erkən hərəkətlər oynağın bərkiməsinin qarşısını alır. Konkret rejimi həkim rentgen nəticələrinə əsasən müəyyən edir.
Vintlər və lövhələr çox vaxt sümükdə qala bilər və narahatlıq yaratmır. Konstruksiya hərəkətə mane olarsa, ağrı verərsə və ya başqa göstəriş olarsa, sınıq qaynadıqdan sonra çıxarılır. Bu barədə qərarı əməliyyatı aparan həkim verir.
Əksər pasiyentlərdə düzgün müalicə və müntəzəm bərpa məşqləri ilə dirsəyin funksiyası yaxşı bərpa olunur. Ağır, çoxqırıqlı sınıqlarda dirsəyin tam açılmasında yüngül məhdudiyyət qala bilər. Nəticə çox dərəcədə bərpa proqramına əməl edilməsindən asılıdır.
Uşaqlarda daha çox mil sümüyünün boynu zədələnir. Uşaq qolunu işlətmir, onu bədənə sıxır, dirsək şişir və toxunduqda ağrıyır. Belə hallarda qolu fiksasiya edib uşaq travmatoloquna müraciət etmək lazımdır; ağrıkəsicini yalnız həkimin tövsiyəsi ilə verin, uşaqlara aspirin verilməməlidir.
Qolu bükülmüş vəziyyətdə yaylıqla fiksasiya etmək, parça ilə bükülmüş soyuq tətbiq etmək və üzükləri çıxarmaq lazımdır. Dirsəyi açıb-bükərək yoxlamaq, isitmək və masaj etmək olmaz. Ağrı və şişkinlik varsa, mümkün qədər tez travmatoloqa müraciət edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
