Onikibarmaq bağırsaq xərçəngi duodenum toxumalarından inkişaf edən nadir bədxassəli şişdir. Qarın ağrısı, anemiya, qanaxma və bağırsaq keçməzliyi əlamətləri yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Duodenal xərçəng
Xəstəlik haqqında
Onikibarmaq bağırsağın xərçəngi onkologiyada aqressiv gedişat nümayiş etdirən nadir epitel mənşəli şişdir. Bu xəstəlik bütün mədə-bağırsaq traktı xərçəngi növlərinin 1%-dən azını təşkil edir, lakin yüksək bədxassəlilik dərəcəsi və metastazlaşmaya meyillik ilə fərqlənir. Patoloji proses qidanın həzmində fəal iştirak edən nazik bağırsağın başlanğıc şöbəsi nahiyəsində yaranır.
Bir çox xəstələrdə xəstəlik proqressiya mərhələlərində, simptomlar aşkar olduqda və ümumi vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pozduqda aşkar edilir. Gecikmiş diaqnostika bağırsağın anatomik vəziyyəti və patologiyanın ilk təzahürlərinin qeyri-spesifikliyi ilə bağlıdır. Xərçəngin erkən mərhələdə aşkarlanması uğurlu müalicə və uzunmüddətli sağqalma şanslarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Səbəbləri
Onikibarmaq bağırsağın xərçənginə gətirib çıxaran bilavasitə səbəblər bu günə qədər müəyyən edilməyib. Ancaq praktik həkimlər və elmi tədqiqatçılar bu bədxassəli yenitörəmənin inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə artıran bir sıra amillər ayırd edirlər. Onikibarmaq bağırsağın «onkologiyası» həm daxili, həm də xarici provokasiyaedici şəraitlərin təsiri altında formalaşır. Bir sıra hallarda xəstəlik əvvəlki patologiyalar və ya bağırsağın selikli qişası hüceyrələrinin böyümə tənzimlənməsi proseslərinə təsir edən genetik mutasiyalar fonunda inkişaf edir. Normal toxumaların karsinomaya çevrilməsinə kömək edən irsi və iltihabi xəstəlikləri nəzərə almaq xüsusilə vacibdir:
- genetik xüsusiyyətlər – Linç sindromunun, ailəvi adenomatoz polipozun və digər irsi DNT-reparasiya pozğunluqlarının olması şişin inkişaf ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırır;
- mədə-bağırsaq traktının xroniki iltihabi xəstəlikləri – Kron xəstəliyi və çöliakiya kimi uzunmüddətli gedən vəziyyətlər selikli qişada struktur dəyişikliklərə səbəb olur və malignizasiyaya gətirib çıxara bilər;
- kanserogen maddələrin uzunmüddətli təsiri – spirtli içkilərin müntəzəm qəbulu, siqaret çəkmə, yağlı və qızardılmış qidanın həddindən artıq istifadəsi bağırsaq epitelinin zədələnməsi və onkogen proseslərin başlaması üçün şərait yaradır;
- bağırsaq lümenində adenomalar və poliplər – vaxtında müalicə olunmadıqda xoşxassəli törəmələr bədxassəli şişlərə çevrilə bilər;
- MBT orqanlarında keçirilmiş cərrahi müdaxilələr – motorikanı dəyişən əməliyyatlar həzmi və mikrofloranı pozur, bu da selikli qişanın vəziyyətinə mənfi təsir göstərir;
- öd daşı xəstəliyi və xroniki pankreatit – xüsusən böyük duodenal məməciyin zədələndiyi hallarda xroniki iltihab və onkoloji risk üçün şərait yaradır.
Bir neçə amilin birləşməsi onikibarmaq bağırsağın bədxassəli prosesinin yaranma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Buna görə onkorisk qrupuna aid xəstələr müntəzəm olaraq müayinədən keçməlidirlər.
Təsnifat
Patoloji prosesin obyektivləşdirilməsi və ən adekvat müalicənin seçilməsi üçün müxtəlif təsnifat yanaşmaları tətbiq edilir.
Ən geniş yayılmış variant vəzi epitelinin mutasiyaya uğramış hüceyrələrindən mənşəli adenokarsinomadır. Bu cür şişlər aqressiv gedişata malikdir, yaxınlıqda yerləşən strukturları tez cəlb edir, bədxassəli hüceyrələr isə orqanizm boyunca erkən yayılmağa başlayır. Həmçinin pis proqnozla fərqlənən musinoz, solid və üzükşəkilli hüceyrəli karsinomalara da rast gəlinir.
Nadir, lakin potensial bədxassəli neyroendokrin şişlər (karsinoidlər) hormon istehsal edən hüceyrələrdən mənşəlidir. Onların davranışı xoşxassəlidən yüksək bədxassəliyə qədər dəyişir, xüsusən qaraciyərə və ya limfa düyünlərinə metastazlar olduqda.
- ekzofit yenitörəmələr lümen daxilinə doğru böyüyür, bağırsağın keçiriciliyini pozur;
- endofit formalar bağırsaq divarını infiltrasiya edir, erkən mərhələlərdə diaqnostikanı çətinləşdirir;
- xoralı tiplər selikli qişanın dağılması və infiltrativ böyümə əlamətlərini özündə birləşdirir.
- enən hissə (ən çox rast gəlinən);
- yuxarı üfüqi hissə;
- fater məməciyi yanında enən şöbə (peripapilyar nahiyə).
- Treyts bağı yanında bağırsağın distal ucu.
Mərhələlər
Onikibarmaq bağırsaq adenokarsinomasının mərhələsi TNM sistemi üzrə şişin bağırsaq divarına nüfuz dərinliyi, zədələnmiş regionar limfa düyünlərinin sayı və uzaq metastazların olması əsasında müəyyən edilir.
- 0 mərhələ — atipik hüceyrələr yalnız selikli qişanın səthindədir. Çox vaxt endoskopik yolla çıxarıla bilər.
- I mərhələ — şiş selikli, selikaltı və ya əzələ qatı ilə məhdudlaşır, limfa düyünləri zədələnməyib. Kiçik səthi şişlər endoskopik, digərləri cərrahi yolla çıxarılır.
- II mərhələ — şiş əzələ qatını keçib, bağırsağın xarici qişasına (IIA) və ya mədəaltı vəzi kimi qonşu orqanlara (IIB) çatıb, limfa düyünləri isə təmizdir. Əsas üsul əməliyyatdır.
- III mərhələ — regionar limfa düyünləri zədələnib: bir-iki düyün (IIIA) və ya üç və daha çox (IIIB). Əməliyyatdan sonra adətən kimyəvi terapiya tövsiyə olunur.
- IV mərhələ — qaraciyərdə, qarın boşluğunda və ya digər uzaq orqanlarda metastazlar var. Sistem dərman müalicəsi aparılır, keçməzlik olduqda stent və ya bypass əməliyyatı ilə qidanın keçidi təmin edilir.
Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Onikibarmaq bağırsağın şişinin klinik təzahürləri, xüsusən xəstəliyin inkişafının ilkin mərhələlərində, əhəmiyyətli müxtəliflik və qeyri-spesifiklik ilə fərqlənir. Simptomlar tez-tez mədə-bağırsaq traktının digər patologiyaları kimi maskalanır ki, bu da onkoloji prosesin vaxtında aşkar edilməsini xeyli çətinləşdirir. Ən tipik əlamətlər şiş proqressivləşdikcə və yenitörəmə toxumaların dərinliyinə və ya qonşu orqanlara yayıldıqca nəzərə çarpır. Şikayətlərin xarakteri əsasən karsinomanın ölçülərindən, onun lokalizasiyasından, bağırsaq lümeninin stenoz dərəcəsindən, metastazların və ikincili ağırlaşmaların olmasından asılıdır. Xəstələrdə həm tək, həm də çoxlu şikayətlər ola bilər:
- qarnın yuxarı hissəsində küt və ya sancı xarakterli ağrı – şişin bağırsaq divarlarına təzyiqi və sinir uclarının qıcıqlanması nəticəsində yaranan ən erkən əlamətlərdən biridir.
- iştahın itməsi, qidaya nifrət – tez-tez dad üstünlüklərinin dəyişməsi ilə müşayiət olunur və tez bir zamanda qeyri-kafi qidalanmaya gətirib çıxarır;
- aydın səbəb olmadan arıqlama – həm qidanın kalorililiyinin azalmasının, həm də ümumi onkoloji tükənmənin (kaxeksiya) nəticəsidir;
- ürəkbulanma, qusma, meteorizm – şiş böyüməsi fonunda motorikanın pozulması və bağırsağın qismən keçməməzliyi zamanı yaranır;
- nəcisdə qan və ya qara qatran rəngli nəcis – şişin parçalanması və ya xoralı dağılması zamanı yaranan mədə-bağırsaq qanaxmasının simptomudur;
- bağırsaq keçiriciliyinin pozulması – qazların ləngiməsi, qarnın köpməsi şəklində özünü göstərir və təcili tibbi yardım tələb edir;
- dərinin və gözlərin saralması (mexaniki sarılıq) – şiş öd axarını sıxdıqda, xüsusən böyük duodenal məməcik nahiyəsində yerləşdikdə yaranır;
- anemiya, ümumi zəiflik – xroniki qan itkisinin, dəmir çatışmazlığının və şiş intoksikasiyasının nəticəsidir.
Bu əlamətlərdən hətta biri belə onikibarmaq bağırsaq şişinin inkişafından xəbər verə bilər və diaqnostika üçün qastroenteroloq və ya onkoloq məsləhətini tələb edir.
Kişilər və qadınlarda simptomatika oxşardır. Hər iki halda həzm sistemindəki dəyişikliklərə diqqət yetirmək və həkimə müraciət etmək vacibdir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Duodenal nahiyənin bədxassəli prosesindən şübhələnildikdə geniş müayinə aparılır. O, şişin obyektiv təsdiqinə, histotipinin qiymətləndirilməsinə və zədələnmənin yayılma dərəcəsinin təyininə yönəlib. Əldə edilən məlumatlar əsasında müasir onkologiya nailiyyətlərinə əsaslanan fərdiləşdirilmiş müalicə planı tərtib edilir.
- Duodenoskopiya – tipik olmayan sahələrdən və şiş kütlələrindən biopsiya götürmək imkanı ilə onikibarmaq bağırsağın lümeninin endoskopik vizuallaşdırılması;
- Qarın boşluğu orqanlarının KT və MRT-si – ilkin şişi və onun orqanizm üzrə yayılma ocaqlarını təyin edir;
- Barium məhlulu ilə rentgenoqrafik müayinə – dolma defektlərini və daralmaları aşkar edir;
- Qarın boşluğu orqanlarının USM-si – diaqnostika adətən bu üsuldan başlanır, həmçinin qaraciyərin, öd kisəsinin vəziyyəti qiymətləndirilir;
- PET-KT – ilkin prosesdən uzaqda yerləşən şiş ocaqlarını aşkar etməyə imkan verir;
- laboratoriya analizləri: hemoqlobin səviyyəsinin azalması, qaraciyər fermentlərinin artması, onkomarkerlərin (CEA, CA 19-9) səviyyəsinin yüksəlməsi.
CEA (xərçəng-embrional antigen) və CA 19-9 onkomarkerləri orqanizmdə bədxassəli prosesin inkişafı zamanı konsentrasiyası arta bilən unikal zülallardır. Onikibarmaq bağırsağın xərçəngində bu markerlər ciddi spesifik deyil, lakin ümumi onkoloji fonu qiymətləndirmək, müalicəni monitorinq etmək və residivləri aşkar etmək üçün köməkçi alət kimi istifadə olunur. CEA səviyyəsinin yüksəlməsi daha çox adenokarsinomalarda, o cümlədən fater məməciyi nahiyəsində, CA 19-9 isə pankreatobilyar zonaya təsir edən şişlərdə rast gəlinir. Diaqnostik dəyər dinamik müşahidədədir: əməliyyatdan və ya kimyaterapiyadan sonra markerlərin səviyyəsinin azalması terapiyanın effektivliyindən xəbər verir, təkrar artım isə proqressiyaya və ya metastazlara işarə edə bilər. Məhdud spesifikliyə baxmayaraq, onların birgə təyini müayinənin informativliyini artırır.
Müalicə
Müalicə üsulları
Hər bir xəstə üçün müalicə planı fərdi qaydada tərtib edilir. Terapevtik taktikanın seçimi şişin histoloji tipindən və hüceyrələrinin yetkinlik dərəcəsindən, prosesin mərhələliliyindən və ümumi sağlamlıq səviyyəsindən asılıdır, bu zaman bədxassəli şişlər tibbi sahəsindəki müasir nailiyyətlərə diqqət yetirilir.
Bu xəstəlikdə tibbi yardımın əsas metodu əməliyyatdır. Lokalizasiya olunmuş şiş zamanı limfodissiksiya ilə bağırsağın seqmentar rezeksiyası aparılır. Patoloji proses böyük duodenal məməciyi və/və ya mədəaltı vəzini zədələyirsə – pankreatoduodenal rezeksiya (Uippl əməliyyatı) yerinə yetirilir. Bu yüksək texnoloji müdaxilə cərrahın təcrübəsini və sonrakı reabilitasiya dövrünü tələb edir.
Əməliyyat mümkün olmadıqda xəstəyə palliativ cərrahi yardım göstərilir. O, keçirməməzliyin aradan qaldırılmasına və simptomların yüngülləşdirilməsinə yönəlib.
Kompleks müalicədə əlavə yanaşmalar da tətbiq edilə bilər:
- kimyaterapiya (fluoropirimidin qrupu və digər sitostatik preparatlar) – adyuvant və ya palliativ rejimdə istifadə olunur;
- şüa terapiyası – nadir hallarda, lakin cərrahiyyə mümkün olmadıqda həyata keçirilə bilər;
- immunoterapiya – mikrosatellit qeyri-sabitliyi yüksək olan (MSI-H/dMMR) şişlərdə immun yoxlama nöqtəsi inhibitorları artıq tətbiq olunur;
- hədəf terapiya – şişin molekulyar xüsusiyyətlərinə görə seçilir, bir sıra preparatlar isə hələ klinik sınaqlarda öyrənilir.
Müalicədən sonra xəstə üçün mütəmadi müşahidə tələb olunur: nəzarət müayinələri, qidalanmanın korreksiyası, residivlərin profilaktikası.
- Qidalanmaya diqqət yetirilir.
- Ferment, vitamin qəbulu.
- Dəstəkləyici kimyoterapiya (zəruri hallarda).
- Psixoloji və onkoloji reabilitasiya.
Uzaq nəticələr aşkarlanma mərhələsindən asılıdır: şiş erkən mərhələlərdə aşkarlanıb radikal çıxarıldıqda proqnoz xeyli yaxşıdır, limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara metastazlar olduqda isə əhəmiyyətli dərəcədə pisləşir.
Erkən aşkarlanma, şişin radikal çıxarılması və sonrakı dəstək müalicənin nəticələrini dəfələrlə yaxşılaşdırır.
Profilaktika
Onikibarmaq bağırsağın bədxassəli prosesinin inkişaf ehtimalını azaltmağa aşağıdakı tədbirlər kömək edir:
- mədə-bağırsaq traktının xroniki xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- poliplər olduqda müntəzəm endoskopik müayinə;
- siqaret çəkməkdən və alkoqoldan imtina;
- sağlam qidalanma prinsiplərinə riayət etmək: konservantların, artıq qızardılmış və hisə verilmiş qidaların istisna edilməsi;
- çəkiyə, şəkər və xolesterin səviyyəsinə nəzarət;
- irsi onkologiya olduqda genetik konsultasiya.
Yadda saxla!
Aparıcı onkoloqlar və cərrahlar vurğulayırlar ki, xəstəliyin nadir olmasına baxmayaraq, onikibarmaq bağırsağın xərçəngi yüksək dərəcədə diqqətlilik tələb edir. Xüsusilə irsi meyllilik və ya xroniki mədə-bağırsaq xəstəlikləri olduqda, etiologiyası aydın olmayan simptomları olan xəstələrin müayinəsi son dərəcə vacibdir. Müasir cərrahiyyə və kombinə edilmiş terapiya üsulları xəstəliyin mürəkkəb formalarında belə ömrü uzatmağa və remissiyaya nail olmağa imkan verir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Haypek (HIPEC)
Bəzi onkoloji xəstəliklərin nəticəsi olan peritoneal karsinomatozun müalicəsi üçün bizim Onkomərkəzimizdə qabaqcıl Haypek (HIPEC) üsulu - hipertermik intraperitoneal…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
