A vitamini çatışmazlığı müxtəlif biokimyəvi pozğunluqlarla müşayiət oluna bilər, bu zaman xüsusilə həssas olanlar gözün torlu qişası və dəri hüceyrələridir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hipovitaminoz A
- A hipovitaminozu
- retinol çatışmazlığı
Xəstəlik haqqında
A vitamini çatışmazlığı orqanizmə bu vitaminin kifayət qədər daxil olmaması, sorulmasının pozulması və ya ona tələbatın artması nəticəsində yaranan vəziyyətdir. A vitamini oxşar kimyəvi quruluşa malik maddələr qrupudur: buraya retinol, retinal, retinoy turşusu və digər retinoidlər aiddir. Bu vitamin gözün torlu qişasında işığı qavrayan piqmentlərin əmələ gəlməsi, dəri və selikli qişaları örtən epitelin normal yenilənməsi, immun sistemin işi, uşağın böyüməsi və inkişafı üçün zəruridir.
Çatışmazlığa ən həssas toxumalar gözün torlu qişası, buynuz qişa, konyunktiva və dəridir. Buna görə xəstəliyin ilk əlaməti çox vaxt alaqaranlıqda görmənin zəifləməsi – «toyuq korluğu» olur. Ağır çatışmazlıq buynuz qişanın zədələnməsinə və geri dönməyən korluğa səbəb ola bilər; ÜST-ün məlumatına görə, A vitamini çatışmazlığı uşaqlarda qarşısı alına bilən korluğun əsas səbəblərindən biridir.
Risk qrupuna erkən yaşlı uşaqlar, hamilə və əmizdirən qadınlar, həmçinin bağırsaqda yağların sorulması pozulan xəstəlikləri olan və tez-tez infeksion xəstəliklər keçirən pasiyentlər daxildir. Çatışmazlıq immuniteti zəiflədir, qızılca, ishal və tənəffüs yolu infeksiyalarının daha ağır keçməsinə səbəb olur. Vaxtında aşkar edildikdə vəziyyət əksər hallarda uğurla aradan qaldırılır.
Səbəbləri
A vitamini yağda həll olan vitamindir. Qida ilə o iki formada daxil olur: heyvan mənşəli məhsullarda hazır retinol (qaraciyər, balıq yağı, yumurta sarısı, kərə yağı, yağlı süd məhsulları), bitki mənşəli məhsullarda isə provitaminlər – karotinoidlər, ilk növbədə beta-karotin (yerkökü, balqabaq, ispanaq və digər tünd yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, ərik, şaftalı). Karotinoidlər orqanizmdə retinola çevrilir, lakin heyvan mənşəli retinola nisbətən xeyli az mənimsənilir. Vitaminin sorulması üçün qidada yağ, öd və mədəaltı vəzinin fermentləri lazımdır; onun əsas ehtiyatı qaraciyərdə toplanır.
Çatışmazlığın əsas səbəbləri və risk amilləri:
- Qidalanmanın yetərsizliyi – heyvan mənşəli məhsulların və rəngli tərəvəz-meyvələrin az olduğu birtərəfli rasion, ciddi məhdudlaşdırıcı pəhrizlər;
- Yağların sorulmasının pozulması – seliakiya, Kron xəstəliyi, xroniki pankreatit, mukovissidoz, öd axınının pozulması (xolestaz), uzunmüddətli ishal;
- Qaraciyər xəstəlikləri – sirroz və xroniki alkoqol istifadəsi zamanı vitaminin toplanması və qana daşınması pozulur;
- Mədə-bağırsaq traktında keçirilmiş əməliyyatlar – bağırsağın bir hissəsinin çıxarılması, piylənmənin cərrahi müalicəsi (bariatrik əməliyyatlar);
- Tələbatın artması – hamiləlik və laktasiya dövrü, uşağın sürətli böyüməsi, vaxtından əvvəl doğulma;
- İnfeksiyalar – qızılca, uzunsürən ishal və tənəffüs yolu infeksiyaları vitaminin itkisini artırır və ehtiyatını tez tükəndirir;
- Zülal və sink çatışmazlığı – vitaminin qanda daşınmasını və hüceyrələr tərəfindən istifadəsini çətinləşdirir.
Təsnifat
Səbəbinə görə A vitamini çatışmazlığının iki forması ayırd edilir:
- İlkin (alimentar) – vitaminin qida ilə kifayət qədər daxil olmaması ilə bağlıdır;
- İkincili – qidalanma kifayət olduğu halda vitaminin sorulmasını, toplanmasını və ya istifadəsini pozan xəstəliklər, o cümlədən infeksiyalar fonunda inkişaf edir.
Klinik gedişə görə subklinik (əlamətsiz, yalnız laborator yolla aşkar edilən) və klinik (gözdə, dəridə və selikli qişalarda dəyişikliklərlə özünü göstərən) çatışmazlıq fərqləndirilir.
Mərhələlər
Gözdə gedən dəyişikliklər ÜST-ün kseroftalmiya təsnifatında aşağıdakı mərhələlərə bölünür; ilk beşi dəyişikliklərin ağırlaşma ardıcıllığını əks etdirir:
- Gecə korluğu – alaqaranlıqda və zəif işıqda görmənin pisləşməsi; ən erkən əlamətdir;
- Konyunktivanın kserozu – gözün selikli qişası quruyur, parıltısını itirir, kələ-kötür görünür;
- Bito ləkələri – konyunktivada, adətən buynuz qişanın yanında köpüklü, boz-ağımtıl ləkələr;
- Buynuz qişanın kserozu – buynuz qişa quruyur və bulanıqlaşır;
- Buynuz qişanın xorası və keratomalyasiya – buynuz qişanın yumşalması və dağılması; zədənin buynuz qişa səthinin üçdə birindən az və ya çox olmasına görə iki dərəcəyə bölünür; görmənin itirilməsi ilə hədələyən və təcili müalicə tələb edən mərhələdir;
- Buynuz qişanın çapıqları – keçirilmiş zədələnmədən sonra qalan qalıcı dəyişikliklər;
- Kseroftalmik göz dibi – uzunmüddətli çatışmazlıqda torlu qişada kiçik ağımtıl ocaqlar.
İlk mərhələlərdə dəyişikliklər müalicə ilə tam geri dönə bilər, buynuz qişanın dağılması isə çox vaxt görmənin qalıcı itirilməsi ilə nəticələnir.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əlamətləri çatışmazlığın dərinliyindən və davametmə müddətindən asılıdır. Uzun müddət o, heç bir şikayət yaratmaya bilər, çünki qaraciyərdəki ehtiyat bir müddət vitaminin azlığını kompensasiya edir.
- Gecə korluğu – qaranlığa uyğunlaşmanın ləngiməsi, alaqaranlıqda yolu və əşyaları pis görmə; uşaqlar axşam saatlarında əşyalara toxunub büdrəyir, qaranlıqdan qorxur;
- Göz quruluğu – gözlərdə yanma, «qum» hissi, işıqdan qorxma, tez-tez qırpma;
- Bito ləkələri – gözün ağında köpüklü, ağımtıl ləkələr;
- Dəri dəyişiklikləri – quruluq, soyulma, kobudluq, xüsusilə bazu və budların xarici səthində tük follikulları nahiyəsində kiçik buynuzlaşmış düyüncüklər (follikulyar hiperkeratoz, frinoderma);
- Saç və dırnaqlar – saçların quruluğu, dırnaqların kövrəkliyi və parıltısının itməsi;
- Tez-tez infeksiyalar – tənəffüs yolları, sidik yolları və bağırsaq infeksiyalarına meyilliliyin artması, onların ağır gedişi;
- Uşaqlarda – böyümənin və çəki artımının ləngiməsi, qızılca və ishalın ağır keçməsi;
- Hamiləlikdə – gecə korluğu daha çox hamiləliyin son aylarında müşahidə olunur; çatışmazlıq ananın infeksiyalara həssaslığını artırır.
Təcili həkimə (oftalmoloqa) müraciət etmək lazımdır, əgər gözdə qızartı və ağrı ilə yanaşı buynuz qişa bulanıqlaşırsa, gözdə ağımtıl ləkə və ya yara görünürsə, görmə qəfil pisləşirsə, uşaqda qızılca və ya uzunsürən ishal fonunda gözlərdə quruluq və işıqdan qorxma yaranırsa. Bu hallarda keratomalyasiya qısa müddətdə inkişaf edə və görmə itirilə bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlərin, qidalanma xüsusiyyətlərinin, keçirilmiş və mövcud xəstəliklərin (bağırsaq, qaraciyər, mədəaltı vəzi xəstəlikləri, əməliyyatlar) öyrənilməsi ilə başlayır. Həkim gözləri, dərini, selikli qişaları müayinə edir, uşaqlarda boy və çəki göstəricilərini qiymətləndirir.
- Qanda retinol səviyyəsinin təyini – çatışmazlığı təsdiqləyən əsas laborator müayinədir; kəskin iltihab zamanı nəticə yalançı aşağı ola bildiyindən həkim onu digər göstəricilərlə birlikdə qiymətləndirir;
- Retinol bağlayan zülal – vitaminin qanda daşınmasını əks etdirir;
- Ümumi qan analizi, zülal, sink, qaraciyər göstəriciləri – müşayiətedici pozğunluqların və səbəbin aşkarlanması üçün;
- Oftalmoloji müayinə – görmə itiliyinin yoxlanılması, yarıqlı lampa ilə buynuz qişa və konyunktivanın baxışı, göz dibinin müayinəsi (oftalmoskopiya);
- Qaranlığa uyğunlaşmanın qiymətləndirilməsi və elektroretinoqrafiya – torlu qişanın funksiyasını obyektiv göstərir;
- Sorulma pozğunluğuna şübhə olduqda – nəcisin müayinəsi, seliakiya üçün anticisimlər, qarın boşluğunun USM-i, göstərişə görə endoskopiya.
Differensial diaqnostika gecə görməsini pozan digər göz xəstəlikləri (torlu qişanın piqment degenerasiyası, katarakta, yüksək dərəcəli miopiya) və quru göz sindromu ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- keratomalyasiya, buynuz qişanın deşilməsi və geri dönməyən korluq;
- ağır və təkrarlanan infeksiyalar, uşaqlarda qızılca və ishal zamanı həyat üçün təhlükənin artması;
- uşaqlarda böyümə və inkişafın ləngiməsi;
- hamiləlikdə ananın anemiyası və infeksion ağırlaşmaları, yenidoğulmuşda vitamin ehtiyatının azlığı;
- dəri və selikli qişaların qoruyucu funksiyasının zəifləməsi, tənəffüs və sidik yollarının təkrarlanan iltihabları.
Müalicə
Müalicə həkim tərəfindən çatışmazlığın dərəcəsi, pasiyentin yaşı, hamiləlik və səbəb olan xəstəlik nəzərə alınaraq təyin edilir. Onun əsas istiqamətləri vitamin ehtiyatlarının bərpası, gözlərin qorunması və çatışmazlığın səbəbinin aradan qaldırılmasıdır.
- A vitamini preparatları – inkişaf etmiş çatışmazlıqda yalnız qidalanmanın düzəldilməsi kifayət etmir. Retinol preparatları daxilə qəbul üçün, ağır sorulma pozğunluğunda isə inyeksiya şəklində təyin olunur. Uşaqlarda kseroftalmiya və qızılca zamanı ÜST A vitamininin qısa müalicə kursunu tövsiyə edir; preparatın miqdarını və qəbul sxemini yalnız həkim müəyyən edir;
- Göz müalicəsi – oftalmoloqun nəzarəti altında nəmləndirici göz damcıları, ikincili infeksiyada antibakterial göz vasitələri; buynuz qişanın dağılmasında təcili ixtisaslaşmış yardım;
- Səbəbin müalicəsi – seliakiyada qlütensiz pəhriz, mədəaltı vəzi çatışmazlığında ferment preparatları, qaraciyər və bağırsaq xəstəliklərinin, infeksiyaların müalicəsi;
- Müşayiətedici çatışmazlıqların aradan qaldırılması – zülal, sink və digər mikronutriyentlər;
- Qidalanma – qaraciyər, yumurta, süd məhsulları, balıq, narıncı və tünd yaşıl tərəvəz və meyvələr; karotinoidlərin daha yaxşı mənimsənilməsi üçün tərəvəzləri az miqdarda yağla birlikdə yemək faydalıdır;
- Dəri qayğısı – nəmləndirici kremlər; retinol tərkibli xarici vasitələr yalnız həkim tövsiyəsi ilə istifadə olunur.
Hamilə qadınlar A vitamini preparatlarını öz başına qəbul etməməlidir: vitaminin artıq miqdarı döl üçün təhlükəlidir və anadangəlmə qüsurlara səbəb ola bilər, ona görə hamiləlikdə çatışmazlıq yalnız həkim nəzarəti ilə aradan qaldırılır. A vitamini orqanizmdə toplanır, buna görə nəzarətsiz uzunmüddətli qəbul hipervitaminoza – baş ağrısı, ürəkbulanma, qaraciyərin zədələnməsi, sümük ağrılarına gətirib çıxara bilər. Müalicədən sonra həkim vəziyyəti və laborator göstəriciləri təkrar qiymətləndirir, lazım olduqda dəstəkləyici kurs təyin edir.
Profilaktika
- rasionda hər gün rəngli tərəvəz və meyvələrin (yerkökü, balqabaq, ispanaq, ərik, şaftalı), müntəzəm olaraq yumurta, süd məhsulları və balığın olması;
- körpəni ilk aylarda ana südü ilə qidalandırmaq – ana südü körpə üçün A vitamininin əsas mənbəyidir;
- əlavə qidanın vaxtında və müxtəlif məhsullarla başlanması;
- bağırsaq, qaraciyər və mədəaltı vəzi xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi, bu xəstəliklərdə vitamin səviyyəsinin həkim tərəfindən izlənməsi;
- uşaqların peyvənd təqviminə uyğun olaraq qızılcaya qarşı peyvənd olunması;
- bariatrik və digər bağırsaq əməliyyatlarından sonra həkimin təyin etdiyi vitamin dəstəyinə əməl etmək;
- vitamin preparatlarını, xüsusən hamiləlikdə, yalnız həkimlə məsləhətləşərək qəbul etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlkin müayinəni terapevt və ya ailə həkimi, uşaqlarda pediatr aparır. Göz əlamətləri olduqda oftalmoloq, sorulma pozğunluğuna şübhədə qastroenteroloq müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
- Alaqaranlıqda görmənin pisləşməsi A vitamini çatışmazlığının ən erkən əlaməti ola bilər – onu diqqətsiz qoymayın.
- Uşaqlarda gözün quruluğu, ağımtıl ləkələr və ya buynuz qişanın bulanıqlaşması təcili göz həkimi müayinəsi tələb edir.
- Müxtəlif və balanslaşdırılmış qidalanma əksər insanlarda çatışmazlığın qarşısını alır.
- A vitamini orqanizmdə toplanır: onun artıqlığı da zərərlidir, hamiləlikdə isə xüsusilə təhlükəlidir.
- Bağırsaq və qaraciyər xəstəliklərində vitamin səviyyəsini həkimlə birlikdə izləyin.
Suallar və cavablar
İlkin müayinəni və müalicəni terapevt, ailə həkimi və ya uşaqlarda pediatr aparır. Gözdə dəyişikliklər olduqda oftalmoloq, səbəb bağırsaq, qaraciyər və ya mədəaltı vəzi xəstəliyi ilə bağlı olduqda qastroenteroloq müalicəyə qoşulur.
Hazır A vitamini ən çox balıq yağında və qaraciyərdə, həmçinin kərə yağında, yumurta sarısında, qaymaqda və yağlı süddə olur. Yerkökü, balqabaq, ispanaq, ərik kimi narıncı və tünd yaşıl tərəvəz və meyvələr beta-karotinlə zəngindir, lakin ondan alınan vitamin heyvan mənşəli məhsullardakına nisbətən az mənimsənilir. Ona görə rasionda hər iki qrup məhsulun olması məsləhətdir.
Bəli, A vitamini orqanizmdə toplandığından onun artıqlığı (hipervitaminoz) mümkündür. Bu, adətən preparatların nəzarətsiz qəbulu və ya bəzi dəniz heyvanlarının qaraciyərinin həddindən artıq yeyilməsi zamanı baş verir və baş ağrısı, ürəkbulanma, qaraciyərin zədələnməsi ilə özünü göstərə bilər. Bitki mənşəli karotinin çox qəbulu hipervitaminoza səbəb olmur, yalnız dərinin zərərsiz saralmasına gətirib çıxara bilər.
Xeyr. Alaqaranlıqda görmənin pisləşməsi katarakta, yüksək dərəcəli miopiya, torlu qişanın irsi xəstəlikləri və digər göz problemləri zamanı da yarana bilər. Səbəbi aydınlaşdırmaq üçün oftalmoloqa müraciət etmək və lazım olduqda qanda vitaminin səviyyəsini yoxlatmaq lazımdır.
Hamiləlikdə A vitamini preparatlarını öz başına qəbul etmək olmaz, çünki onun artıq miqdarı dölün inkişafına zərər verə bilər. Hamilə qadın üçün təhlükəsiz yol vitaminin qida ilə – tərəvəz, meyvə, süd məhsulları və yumurta ilə – alınmasıdır. Vitamin preparatına ehtiyac olub-olmadığını yalnız həkim müəyyən edir.
Yüngül qidalanma çatışmazlığının qarşısını almaq üçün müxtəlif qidalanma faydalıdır, lakin artıq inkişaf etmiş çatışmazlıqda yalnız məhsullarla ehtiyatı bərpa etmək kifayət etmir. Bundan başqa, sorulma pozğunluğu olduqda qidadakı vitamin yaxşı mənimsənilmir. Belə hallarda həkim müayinədən sonra müvafiq müalicə təyin edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
