Onurğanın əzilməsi onurğa nahiyəsinə küt travma nəticəsində yumşaq toxumaların zədələnməsini təsvir edir. Güclü ağrı və ya nevroloji əlamətlər olduqda fəqərə və onurğa beyni zədəsi araşdırılmalıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Onurğanın kontuziyası
- onurğa nahiyəsinin əzilməsi
Xəstəlik haqqında
Onurğanın əzilməsi bel, kürək və ya boyun nahiyəsinə birbaşa zərbə, arxası üstə yıxılma və ya digər küt travma nəticəsində yaranan zədədir. Yüngül hallarda yalnız səthi yumşaq toxumalar – dəri, dərialtı piy toxuması və əzələlər zədələnir: qansızma, şişkinlik və ağrı yaranır. Bu cür zədələr məişətdə, idmanda, işdə və yol-nəqliyyat hadisələri zamanı baş verir.
Əzilmənin əsas əlamətləri zərbə yerində ağrı, şişkinlik və göyərmədir. Lakin eyni əlamətlər fəqərə sınığı zamanı da müşahidə olunur, güclü travmada isə onurğa beyni də zərər çəkə bilər. Ona görə də onurğa nahiyəsinə hər hansı ciddi zərbədən sonra, xüsusilə ağrı güclüdürsə və ya ətraflarda keyimə, zəiflik varsa, həkim müayinəsi mütləqdir.
Ağırlaşmamış əzilmələr əksər hallarda konservativ müalicə ilə bir neçə həftə ərzində keçir. Cərrahi müdaxilə yalnız birləşmiş zədələrdə – sınıqlar, onurğa kanalında qan yığıntısı (hematoma) və ya onurğa beyninin sıxılması zamanı tələb olunur.
Səbəbləri
Onurğanın əzilməsi həm uşaqlarda, həm böyüklərdə mexaniki travma nəticəsində yaranır. Ən çox rast gəlinən hallar:
- Məişət travmaları – yaş kafel üzərində sürüşmə, buz bağlamış səkidə yıxılma, stuldan və ya nərdivandan düşmə, pilləkənlərdə yıxılma.
- İdman travmaları – konki və xizək sürmə, xokkey, güləş, futbol, gimnastika, velosiped və motosiklet idmanı.
- İstirahət zamanı travmalar – dayaz su hövzəsinə və ya hovuza baş üstə tullanma; bu, xüsusilə boyun şöbəsi üçün təhlükəlidir.
- İstehsalat travmaları – hündürlükdə işləyərkən yıxılma, ağır əşyaların düşməsi, tikinti və mədən işlərində zədələr.
- Yol-nəqliyyat hadisələri – avtomobil qəzaları, piyadanın vurulması, velosipeddən yıxılma.
- Zərbə və partlayış dalğasının təsiri – münaqişə və fövqəladə vəziyyətlərdə.
Risk amilləri: ahıl yaş və osteoporoz (sümüklər zəif olduğundan kiçik yıxılma da sınığa səbəb ola bilər), spirtli içki qəbulu, təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməməsi, qoruyucu vasitələrdən istifadə edilməməsi.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə zədə boyun, döş, bel, oma və büzdüm şöbələrində ola bilər.
Travmanın xarakterinə görə:
- izolə olunmuş – yalnız yumşaq toxumalar zədələnib;
- birləşmiş – yumşaq toxuma zədəsi fəqərə sınığı, onurğa kanalında hematoma və ya onurğa beyni zədəsi ilə müşayiət olunur.
Onurğa beyninin prosesə cəlb olunmasına görə:
- yüngül – yalnız səthi toxumalar zədələnib, nevroloji əlamətlər yoxdur;
- orta – onurğa beyninin silkələnməsi ilə müşayiət olunur, keçici nevroloji əlamətlər (keyimə, zəiflik) bir neçə saat və ya gün ərzində keçir;
- ağır – onurğa beyninin özünün əzilməsi, toxumasında qansızmalar; nevroloji pozuntular uzunmüddətli olur və bəzən tam bərpa olunmur.
Klinik mənzərə
Yumşaq toxumaların əzilməsi zamanı aşağıdakı əlamətlər olur:
- zərbə yerində ağrı, gövdəni və ya boynu əydikdə, döndərdikdə güclənir;
- şişkinlik, göyərmə, dəri altında qansızma;
- onurğanın yanlarında əzələ gərginliyi və spazmı, məcburi duruş;
- hərəkətlərin məhdudlaşması, oturub-durmaqda çətinlik.
Onurğa beyni zədələndikdə nevroloji əlamətlər yaranır və onların xarakteri zədənin səviyyəsindən asılıdır. Boyun səviyyəsində zədə həm qolları, həm ayaqları əhatə edən zəiflik və hissiyyat pozuntusu, ağır hallarda isə tənəffüs çətinliyi ilə müşayiət oluna bilər. Döş şöbəsində zədə ayaqlarda və gövdənin aşağı hissəsində, bel şöbəsində isə ayaqlarda keyimə, gizildəmə, zəiflik verir. Sidik və nəcis ifrazına nəzarətin pozulması da mümkündür.
Ahıl insanlarda, xüsusilə osteoporoz olduqda, «sadə əzilmə» kimi görünən travma əslində fəqərənin kompression sınığı ola bilər.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: yüksəklikdən yıxılma, qəza və ya güclü zərbədən sonra boyun və ya beldə güclü ağrı varsa; qollarda və ya ayaqlarda keyimə, zəiflik, hərəkət edə bilməmə yaranıbsa; sidik və ya nəcis saxlaya bilməmə varsa; tənəffüs çətinləşibsə; zərərçəkən huşunu itiribsə. Belə hallarda zərərçəkəni evdə saxlamaq və ya öz başına xəstəxanaya aparmaq olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın necə baş verdiyini, ağrının xarakterini, nevroloji şikayətlərin olub-olmadığını soruşur. Müayinə zamanı zədə nahiyəsinə baxılır və palpasiya edilir, onurğanın hərəkətliliyi, əzələ gücü, reflekslər və hissiyyat yoxlanılır. Nevroloji əlamətlər olduqda pasiyenti nevroloq və ya neyrocərrah da müayinə edir.
- Rentgenoqrafiya – fəqərə sınıqlarını və yerdəyişmələri istisna etmək üçün ilkin müayinədir.
- Kompüter tomoqrafiyası – rentgen nəticəsi şübhəli olduqda və ya ağır travmada sümük strukturlarını laylarla, daha ətraflı göstərir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – onurğa beynini, fəqərəarası diskləri, bağları və hematomaları göstərir; nevroloji əlamətlər olduqda əsas müayinədir.
- Yumşaq toxumaların ultrasəs müayinəsi – dərialtı və əzələdaxili hematomanın ölçüsünü qiymətləndirməyə imkan verir.
Differensial diaqnostika fəqərə sınığı, fəqərəarası disk yırtığı, bağların zədələnməsi və böyrək zədəsi (bel nahiyəsinə zərbədə) ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xroniki bel və ya boyun ağrısı, əzələ spazmının uzun müddət qalması;
- böyük hematomanın irinləməsi və ya sorulmaması;
- diaqnoz qoyulmamış fəqərə sınığının sonradan yerdəyişməsi və deformasiya;
- onurğa beyni zədəsində – ətraflarda zəiflik və hissiyyat pozuntuları, çanaq orqanlarının funksiyasının pozulması;
- uzun müddət hərəkətsizlik zamanı – ayaq venalarında tromboz, yataq yaraları, sətəlcəm.
Müalicə
Ağırlaşmamış əzilmələrdə konservativ müalicə aparılır. Onun məqsədi ağrını və iltihabı azaltmaq, qansızmanın sorulmasını sürətləndirmək və hərəkət funksiyasını bərpa etməkdir.
- Soyuq – ilk bir-iki gündə dəsmala bükülmüş buz qısa müddətlərə zədə yerinə qoyulur; bu, şişkinliyi və qansızmanın ölçüsünü azaldır. Buzu birbaşa dəriyə qoymaq olmaz.
- Rejim – ilk günlərdə ağır yükdən və kəskin hərəkətlərdən çəkinmək, ağrı azaldıqca isə tədricən adi fəallığa qayıtmaq. Uzun müddət yataq rejimi tövsiyə olunmur – bu, bərpanı ləngidir.
- İsti – şişkinlik azaldıqdan sonra quru istilik qansızmanın sorulmasına kömək edə bilər; ilk günlərdə isə istilik şişkinliyi artırır.
- Dərmanlar – həkimin seçdiyi qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr (tablet və ya yerli məlhəm, gel şəklində), əzələ spazmında əzələ boşaldıcılar.
- Fizioterapiya və müalicəvi bədən tərbiyəsi – kəskin dövr keçdikdən sonra əzələləri gücləndirmək və hərəkətliliyi bərpa etmək üçün.
Cərrahi müalicə yalnız ciddi göstərişlər olduqda aparılır: böyük və ya artan hematomanın boşaldılması, qeyri-sabit fəqərə sınığının bərkidilməsi, onurğa beyninin sümük qırıntıları və ya qan yığıntısı ilə sıxılmasının aradan qaldırılması.
Nə etməmək lazımdır: ciddi travmadan sonra zərərçəkəni oturtmaq və ya ayağa qaldırmaq, onurğanı «yerinə salmağa» çalışmaq, ilk günlərdə zədə yerini qızdırmaq və massaj etmək, həkimə müraciət etmədən uzun müddət ağrıkəsici qəbul etmək olmaz.
Reabilitasiya
Orta və ağır dərəcəli zədələrdən sonra kompleks reabilitasiya tələb olunur. Proqrama müalicəvi bədən tərbiyəsi, kürək və qarın əzələlərini gücləndirən məşqlər, fizioterapiya prosedurları, bərpaedici masaj kursu və tənəffüs gimnastikası daxil ola bilər. Onurğa beyni zədəsindən sonra reabilitasiya uzun müddət davam edir, nevroloq, reabilitoloq və erqoterapevtin birgə işini tələb edir. Fəallıq rejimi həkimin tövsiyəsi ilə tədricən genişləndirilir.
Profilaktika
- Avtomobildə həmişə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək, uşaqları yaşa uyğun uşaq avtomobil oturacaqlarında daşımaq.
- Velosiped, motosiklet, konki və xizək sürərkən qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək.
- Tanımadığınız və ya dayaz su hövzələrinə baş üstə tullanmamaq.
- Hündürlükdə işləyərkən qoruyucu kəmərdən istifadə etmək və təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək.
- Evdə sürüşkən səthlərdən qorunmaq: hamamda sürüşməyən xalça, pilləkənlərdə tutacaq, kifayət qədər işıqlandırma.
- Qışda buz bağlamış səkilərdə ehtiyatlı olmaq, sürüşməyən altlıqlı ayaqqabı geyinmək.
- Ahıl insanlarda osteoporozun vaxtında müayinəsi və müalicəsi, müvazinəti yaxşılaşdıran məşqlər.
- Kürək və qarın əzələlərini müntəzəm gücləndirmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Onurğa nahiyəsinin zədəsində travmatoloqa müraciət etmək lazımdır. Nevroloji əlamətlər olduqda nevroloq və ya neyrocərrah cəlb olunur; ağır travmada isə dərhal 103-ə zəng edilməlidir.
Yadda saxla!
- Əzilmənin əlamətləri fəqərə sınığına bənzəyir – güclü zərbədən sonra həkim müayinəsi və rentgen vacibdir.
- Ətraflarda keyimə, zəiflik, sidik saxlaya bilməmə və ya tənəffüs çətinliyi olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
- Onurğa zədəsinə şübhə varsa, zərərçəkəni tərpətməyin, oturtmayın və ayağa qaldırmayın; mümkünsə başını və boynunu sabit saxlayın, təcili yardımı gözləyin.
- Ahıl yaşda və osteoporoz olduqda hətta yüngül yıxılmadan sonra beldə və ya kürəkdə ağrı yaranarsa, fəqərə sınığını istisna etmək üçün həkimə müraciət edin.
- Yüngül əzilmə adətən bir neçə həftəyə qədər keçir; uzun yataq rejimi yox, tədricən fəallığa qayıtmaq tövsiyə olunur.
Suallar və cavablar
Həkim travmanın mexanizmini öyrənir, zədə yerini və nevroloji vəziyyəti yoxlayır, sınığı istisna etmək üçün rentgen, lazım olduqda KT və ya MRT təyin edir. Ağırlaşmamış əzilmə soyuq, rejim, iltihabəleyhinə vasitələr və bərpaedici məşqlərlə müalicə olunur, sınıq və ya onurğa beyni zədəsində isə müalicə ixtisaslaşmış şöbədə aparılır.
Evdə bunu etibarlı şəkildə ayırmaq mümkün deyil – hər iki halda ağrı, şişkinlik və göyərmə olur. Güclü ağrı, onurğa üzərində basdıqda kəskin ağrı, deformasiya və ya nevroloji əlamətlər sınığa şübhə yaradır. Dəqiq cavabı yalnız həkim müayinəsi və rentgen verir.
Yüngül əzilmələr adətən bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər keçir. Böyük hematoma, onurğa beyninin silkələnməsi və ya birləşmiş zədələrdə bərpa daha uzun çəkir. Ağrı uzun müddət keçmirsə və ya güclənirsə, təkrar həkim müayinəsi lazımdır.
İlk bir-iki gündə zədə yerini qızdırmaq olmaz – bu, şişkinliyi və qansızmanı artıra bilər. Bu dövrdə soyuq tətbiq edilir. Şişkinlik azaldıqdan sonra həkimin razılığı ilə quru istilik qansızmanın sorulmasına kömək edə bilər.
Ciddi travmadan sonra dərhal 103-ə zəng edin. Zərərçəkəni tərpətməyin, oturtmayın və ayağa qaldırmayın, başını və boynunu sabit vəziyyətdə saxlayın. Yalnız həyat üçün birbaşa təhlükə olduqda (yanğın, partlayış təhlükəsi) onu ehtiyatla, onurğanı əyməmək şərtilə yerindən çəkmək olar.
Ağrı keçdikdən, hərəkətlər tam bərpa olunduqdan sonra yük tədricən artırılır. Kontakt idman növlərinə qayıdış haqqında qərarı həkim zədənin ağırlığını nəzərə alaraq verir. Ağrı fonunda məşq etmək zədənin uzanmasına səbəb ola bilər.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
