Osteoskleroz — klinik əlamətləri, səbəbi və ağırlıq dərəcəsinə uyğun olaraq diaqnostika və müalicə tələb edən tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sümüyün sıxlaşması
Xəstəlik haqqında
Osteoskleroz sümüyün məhdud və ya yayılmış sıxlaşmasıdır; bu zaman kompakt qatın qalınlığı artır.
Osteoskleroz həmişə patoloji proses deyil. Belə ki, uşaqlarda və yeniyetmələrdə sümüyün sıxlaşması skeletin aktiv böyümə dövrünə düşən normal variant sayılır. Şərti fizioloji osteoskleroz sınığın konsolidasiyası (bitişməsi) dövründə də müşahidə olunur. Digər hallarda osteoskleroz xəstəlik əlaməti kimi qiymətləndirilir, bu vəziyyət həm birincili (məsələn, irsi xəstəliklərdə), həm də ikincili (reaktiv) ola bilər ki, bu da orqanizmdəki digər patoloji proseslərə cavab olaraq inkişaf edir.
Osteosklerozun inkişafının əsasında sümük yaranması prosesləri ilə (bunlara osteoblastlar cavabdehdir) sümük toxumasının reabsorbsiyası prosesləri (bunlar osteoklastların «nəzarəti altında» gedir) arasındakı balansın pozulması dayanır. Bu cür pozğunluqlar nəticəsində sümüyün ölçüsü dəyişmir, ancaq onun strukturu dəyişir (sümük tirləri qalınlaşır, onların arasındakı boşluq xeyli kiçilir).
Osteosklerozda sümük sıxlığının artmasına baxmayaraq, bu vəziyyət patoloji sınıqların yaranmasına meyillilik yaradır. Bundan əlavə, sümük iliyi kanalının daralması nəticəsində sümük iliyinin strukturu və funksiyasının pozulması mümkündür (anemiya, trombosit səviyyəsinin azalması inkişaf edir).
Diaqnoz şikayətlərə, obyektiv və rentgenoqrafik müayinənin nəticələrinə əsasən qoyulur. Xəstəliyin səbəbindən və patoloji vəziyyətin aqressivliyindən asılı olaraq osteosklerozun müalicəsi ya konservativ, ya da cərrahi üsullarla aparıla bilər.
Səbəbləri
Osteosklerozun səbəbləri anadangəlmə və qazanılmış ola bilər. Bu patologiya üçün əsas risk amilləri aşağıdakılar sayılır:
- iri oynaqların osteoartrozu (məsələn, qalça-bud və ya diz oynağının);
- sümüyün bütövlüyünün travmatik pozulması;
- ftorid, qurğuşun ilə xroniki intoksikasiyalar;
- orqanizmdə xroniki iltihabi proseslər (məsələn, vərəm, sifilis infeksiyası);
- sümük toxumasının qeyri-spesifik iltihabi zədələnməsi (osteomielit, Brodi absesi);
- süd vəzisi, bronxlar, prostat vəzinin bədxassəli şişlərində sümüklərin metastatik zədələnməsi (osteoblastik metastazlar);
- endokrin vəzilərin, xüsusilə paratireoid vəzilərin funksional aktivliyinin pozulması;
- sümük sintezi və sümük reabsorbsiyasının balansının pozulması ilə gedən Paget xəstəliyi;
- hansısa sümüyə xroniki təkrarlanan həddindən artıq yükün təsiri fonunda yaranan stress sınıqları;
- irsi və ya spontan genetik pozğunluqlar.
Sklerotik osteodisplaziyaların əksəriyyətinin patogenezində ümumi olan, mineral və üzvi sümük matriksinin dağılması funksiyasını yerinə yetirən ixtisaslaşmış hüceyrələr olan osteoklastların funksiyasının pozulmasıdır.
Təsnifat
Etioloji amilə görə osteosklerozun aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- posttravmatik – sınıqdan sonra sümüyün bərpası mərhələsində inkişaf edir (osteoblastların artmış funksional aktivliyi hesabına baş verir);
- irsi – osteopetrozda və digər genetik şərtlənmiş vəziyyətlərdə inkişaf edir;
- degenerativ-distrofik – osteoartrozda sümük toxumasının reaktiv sıxlaşması (altında yerləşən qığırdaqaltı zonada subxondral osteoskleroz inkişaf edir).
Patoloji prosesin yayılma dərəcəsinə görə aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- lokal – bu, sümüklərdən birində olan kiçik ölçülü ocaqdır;
- məhdud – bu, sağlam və iltihablı sümüyün sərhədində yaranan ikincili dəyişikliklər sahəsidir (bəzi hallarda bu cür proses qeyri-iltihabi xarakter daşıyır və sümüyə uzunmüddətli güclü mexaniki yüklərin təsiri ilə bağlıdır);
- yayılmış – patoloji prosesə ən azı bütöv bir sümük cəlb olunur;
- sistemli (diffuz) – skeletin demək olar ki, bütün sümükləri osteosklerotik dəyişikliklərə məruz qalır (bu cür vəziyyət adətən irsi və endokrin xəstəliklər üçün xarakterikdir).
Klinik mənzərə
Osteosklerozun simptomları çox vaxt qeyri-spesifikdir. Bu patoloji vəziyyət sümük ağrıları, hərəkətliliyin pozulması və patoloji sınıqların yaranması, həmçinin periferik qanın göstəricilərinin dəyişməsi ilə təzahür edə bilər.
İrsi formada klinik mənzərə (nozoloji formadan asılı olaraq) daha spesifik ola bilər. Bəzi variantlara nəzər salaq.
- Mərmər xəstəliyi (osteopetroz).
Sümük əmələgəlməsinin artması ilə xarakterizə olunur ki, bu da sümüklərin qalınlaşmasına, daralmasına, bəzi hallarda isə sümük iliyi boşluqlarının tamamilə yox olmasına gətirib çıxarır. Autosom-resessiv formada xəstəlik xüsusilə aqressiv gedir. Birinci il ərzində qabarıq alın qabarcıqları ilə makrosefaliya (kəllənin ölçülərinin böyüməsi) inkişaf edir ki, bu da üzə xarakterik görünüş verir. Sümüklərin böyüməsinin pozulması gövdənin qısalmasına səbəb olur. Üz sinirinin parezləri, görmənin zəifləməsi xarakterikdir, xəstələrin 75%-də karlıq inkişaf edir. Sümük iliyi kanallarının azalmasının nəticəsi hemoqlobin səviyyəsinin, trombosit sayının azalması və qaraciyər, dalağın böyüməsidir ki, bunlarda kompensator hemopoez ocaqları aktivləşir. Rentgenoloji olaraq sümüklərin diffuz sıxlaşması xarakterikdir, bu ən çox kəllənin əsasında, döş qəfəsində (qabırğalarda) və fəqərələrdə (onurğanın boyun, döş və ya bel şöbəsində) ifadə olunur. Autosom-dominant forma böyük yaşlı uşaqlarda və böyüklərdə klinik olaraq təzahür edir, simptomatikada üstünlük təşkil edən əlamət anemiyadır.
- Disosteoskleroz.
Xəstəlik üçün autosom-resessiv ötürülmə variantı xarakterikdir. Xəstəlik erkən uşaqlıq yaşında təzahür edir. Simptomatikasına və rentgen əlamətlərinə görə patologiya osteopetrozun autosom-resessiv formasını xatırladır, lakin daha yüngül (xoşxassəli) gedir, karlıq və hemopoez pozğunluqları olmur. Osteopetrozdan fərqli olaraq, xəstələr böyüdükcə uzun sümüklərin metafizlərindəki sklerotik dəyişikliklər rentgenoqrammalarda geriləyə bilər, halbuki kəllə, qabırğa və fəqərə sümükləri sklerozlaşmış qalır.
- Zolaqlı osteopatiya.
Bu, irsiliyi X-xromosomu ilə əlaqəli olan xoşxassəli patologiyadır. Xəstəlik adətən subyektiv simptomatikaya malik olmur, rentgenoqrafiya zamanı təsadüfən aşkarlanır və uzun sümüklərin (daha çox bud sümüyünün, asetabulyar çuxur, həmçinin baldır sümüyü də cəlb oluna bilər), kürək sümüklərinin və çanağın (qalça sümüyünün) ikitərəfli simmetrik zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Rentgenoqrammalarda uzun oxa paralel, sümüklərin metafizlərindən diafizlərinə keçən çoxsaylı şaquli osteoskleroz zolaqları görünür.
- Osteopoykiliya.
Bu, sümüklərdə çoxsaylı dairəvi və ya oval, bircins, artmış sıxlıqlı lokal daxilolmaların olması ilə xarakterizə olunan sistemli anadangəlmə skelet xəstəliyidir. Osteopoykiliya istənilən yaşda rast gəlinir, lakin daha çox həyatın ilk on illiklərində təzahür edir. Xəstəlik adətən hər hansı bir səbəbə görə aparılan rentgenoloji müayinə zamanı təsadüfən aşkarlanır. Bəzi xəstələrdə ağrılar və qonşu oynaqların dövri ödemi ola bilər.
- Enostoz.
Enostoz (sümük adacığı) süngər sümük daxilində yerləşən kompakt sümük ocağıdır, yaranma səbəbi dəqiq məlum deyil. Klinik təzahürlər çox vaxt olmur, diaqnostika təsadüfən aparılan rentgen-müayinə zamanı həyata keçirilir. Patoloji prosesə ən çox süngər sümüklər (çanaq, alt çənə) məruz qalır. Bu xəstəlikdə rentgenoqrammalarda diametri 10 mm-ə qədər olan dairəvi və ya oval ocaqlar müəyyən edilir, periferiyada isə «tikanlar» aşkarlanır.
- Piknodizostoz.
Xəstəlik autosom-resessiv tipdə irsən keçir. İnkişafının səbəbi katepsin K-nın (bu ferment kollagen liflərinin düzgün deqradasiyasını təmin edir) əmələ gəlməsini kodlaşdıran genin mutasiyasıdır. Klinik əlamətlər erkən uşaqlıq yaşında meydana çıxır. Simptomatik triada — sümüyün artmış sıxlığı, ətrafların qısalması (aşağı boy) və sınıq ehtimalının artmasıdır. Xarakterik rentgenoloji əlamətlərə kəllə qübbəsi sümükləri arasındakı geniş tikişlər (tikişlərdə xırda sümükcüklər olur), makara (sap qarğısı) formalı fəqərələr (bağlayıcı lövhələrin ölçüləri dəyişməz qaldığı halda fəqərə cismlərinin öndən-arxaya doğru daralması, bu zaman fəqərə formaca sap makarasını xatırladır) aiddir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Osteosklerozun əsas diaqnostika üsulu rentgen-müayinədir. Rentgenoloji mənzərəyə əsasən patoloji prosesin aşağıdakı variantları ayırd edilir:
- ləkəli, bu zaman sümük toxumasının lokal sıxlaşma zonaları müşahidə olunur;
- bərabər, bu zaman sümük bütün uzunluğu boyunca sıxlaşmış olur.
Öz növbəsində, ləkələr iri və xırda ola bilər, tək və çoxsaylı ocaqlara malik ola bilər. Sümük dəyişikliklərinin dəqiqləşdirilməsi üçün kompüter tomoqrafiyası (KT) tətbiq edilə bilər.
Xəstələrin müayinə proqramına rentgenoqrafiyadan əlavə maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) da daxil ola bilər. Bu müayinə təkcə sümük deyil, həm də ətraf yumşaq toxuma kompartmentinin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir.
Müalicə
Müalicə baxımından osteoskleroz nə deməkdir? İlk növbədə terapiya patoloji prosesin aktivliyinin yatırılmasına yönəlir. İkincili osteosklerozda birincili xəstəliyin (ən geniş yayılmışı deformasiyaedici osteoartrozdur) kompensasiyasına nail olmaq vacibdir. Konservativ terapiya ilə yanaşı, osteosklerozun müalicəsində sümüyün forma və strukturunun bərpasına yönəlmiş ortopedik əməliyyatlar da tətbiq edilir.
Konservativ müalicənin xarakteri xəstəliyin səbəbindən asılı olaraq müəyyən edilir. Belə ki, osteomielitdə iltihabəleyhinə və antibakterial preparatlar, deformasiyaedici osteoartrozda isə oynaqdaxili inyeksion xondroprotektorlar və s. təyin edilir. Osteosklerozun kompleks müalicəsində fizioprosedurlar və müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqləri də özünü müsbət göstərmişdir.
Cərrahi müalicə
Nəzərəçarpan osteosklerotik dəyişiklikdə patoloji sahənin kəsilib götürülməsi və sonradan protezləşdirmə aparılır. Bu, dayaq-hərəkət aparatının funksional imkanlarını bərpa etməyə imkan verir.
Reabilitasiya
Rekonstruktiv-plastik əməliyyatdan sonra əməliyyat olunmuş sümüyün hərəkətsizliyini təmin etmək vacibdir. Bu, implantatın sümük əsası ilə birləşməsi üçün optimal şərait yaradacaq. Sağaldıqdan sonra dayaq-hərəkət aparatının funksional vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqləri, sağlamlaşdırıcı masaj və fizioprosedurlar tövsiyə olunur.
Profilaktika
İlkin (irsi) osteosklerozun profilaktikası işlənib hazırlanmayıb. İkincili osteoskleroz riskini azaltmaq üçün ilkin xəstəlikləri vaxtında müalicə etmək vacibdir; bu, sümük toxumasının patoloji dəyişməsindən qaçmağa imkan verəcək.
Yadda saxla!
Sümük displaziyaları (osteoxondrodisplaziyalar) — genetik mutasiyaların nəticəsi olan, sümük və qığırdağın böyüməsi, inkişafı və strukturunun anomaliyalarını əhatə edən geniş heterogen xəstəliklər qrupudur. Osteodisplaziyaların klinik təzahürləri insanın bütün həyatı boyunca yarana və inkişaf edə bilər. Hazırkı vaxta elmi ədəbiyyatda həm klinik, həm biokimyəvi, radioloji, həm də genetik meyarlara görə fərqlənən təxminən 450 müxtəlif osteodisplaziya forması təsvir edilmişdir. Yaranma səbəblərinə görə resessiv və ya dominant tipdə irsən keçən və spontan mutasiyalar nəticəsində yaranan osteodisplaziyalar ayırd edilir. İrsi osteosklerozun dəqiq diaqnozunu qoymaqda travmatoloq-ortoped tibbi genetiklə birlikdə kömək edəcək. Həmçinin ən müasir laborator və instrumental testlərdən keçmək mümkündür.
Əlaqəli Xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
