Osteoxondroma sümük səthində qığırdaq örtüklü sümük çıxıntısı şəklində böyüyən xoşxassəli törəmədir. Əsasən uşaq və yeniyetmələrdə aşkar edilir, çox vaxt əlamətsiz gedir; şikayət və ya ağırlaşma olduqda cərrahi yolla çıxarılır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ekzostoz
- osteoxondral ekzostoz
- sümük-qığırdaq ekzostozu
Xəstəlik haqqında
Osteoxondroma sümük səthindən xaricə doğru böyüyən, əsası sümük toxumasından ibarət olan və üstdən qığırdaq təbəqəsi («qığırdaq papağı») ilə örtülən xoşxassəli törəmədir. Bu, sümüklərin xoşxassəli şişəbənzər törəmələri arasında ən çox rast gəlinən növdür. Xəstəlik əsasən uşaqlarda, yeniyetmələrdə və gənclərdə aşkar olunur, çünki törəmə skeletin böyüməsi dövründə yaranır və böyüyür; böyümə zonaları qapandıqdan sonra adətən böyüməsi dayanır.
Osteoxondroma tək (solitar) və ya çoxsaylı ola bilər. Çoxsaylı törəmələr çox vaxt irsi xəstəliyin – çoxsaylı irsi ekzostozların – təzahürüdür. Hesab olunur ki, törəmə böyümə zonasının bir hissəsinin sümüyün kənarına doğru «yerdəyişməsi» nəticəsində yaranır və sümüyün özü ilə birlikdə böyüyür.
Osteoxondroma ən çox uzun borulu sümükləri (bud sümüyü, qamış sümüyü, bazu sümüyü) zədələyir və metafizar şöbələrdə – sümük gövdəsinin başcığa keçid zonasında – yerləşir. Ən tipik yeri diz oynağı nahiyəsidir. Daha az hallarda qabırğalar, kürək sümüyü, çanaq sümükləri, ayağın və əlin kiçik sümükləri zədələnir. Əksər hallarda törəmə təhlükəsizdir, lakin ölçüsü və yerləşməsindən asılı olaraq oynaqların hərəkətini məhdudlaşdıra, sinirləri və damarları sıxa, ətrafın deformasiyasına səbəb ola bilər. Nadir hallarda bədxassəli çevrilmə mümkündür, buna görə müşahidə vacibdir.
Səbəbləri
Osteoxondromanın yaranma mexanizmi tam aydınlaşdırılmayıb. Müasir təsəvvürlərə görə, bu, klassik şişdən daha çox sümüyün böyümə prosesinin pozulmasıdır: böyümə zonasının qığırdaq hüceyrələrinin bir hissəsi sümüyün yan səthinə keçir və orada müstəqil böyüyərək qığırdaq örtüklü sümük çıxıntısı əmələ gətirir. Törəmə yalnız qığırdaq mərhələsindən keçərək sümükləşən sümüklərdə inkişaf edir.
Xəstəliyin yaranma ehtimalını artıran amillər:
- İrsiyyət – çoxsaylı irsi ekzostozlar müəyyən genlərin (EXT1, EXT2) mutasiyası ilə bağlıdır və ailədə nəsildən-nəslə ötürülə bilər. Valideynlərdən birində xəstəlik olduqda uşaqda risk yüksəkdir.
- Yaş – törəmə skeletin aktiv böyümə dövründə, əsasən uşaqlıq və yeniyetməlik çağında yaranır və böyüyür.
- Cins – osteoxondromalar kişilərdə bir qədər daha çox müşahidə olunur.
- Şüalanma – uşaqlıqda şiş xəstəlikləri səbəbindən şüa terapiyası almış şəxslərdə şüalanma sahəsində osteoxondroma yarana bilər.
- Böyümə zonasının zədələnməsi – bəzi hallarda travmadan sonra böyümə zonası nahiyəsində törəmənin yaranması təsvir olunur, lakin bu əlaqə sübut olunmuş sayılmır.
Solitar osteoxondromaların əksəriyyəti təsadüfi yaranır və heç bir xarici səbəblə əlaqələndirilə bilmir.
Təsnifat
- Sayına görə: solitar (tək) osteoxondroma və çoxsaylı irsi ekzostozlar.
- Əsasın formasına görə: nazik ayaq üzərində olan (ayaqcıqlı) və geniş əsaslı (oturaq) törəmələr.
- Yerləşməsinə görə: uzun borulu sümüklərdə (ən çox diz və çiyin nahiyəsində) və yastı sümüklərdə (çanaq, kürək sümüyü, qabırğalar).
Ayaqcıqlı osteoxondromalar adətən oynaqdan uzağa doğru yönəlir və travma zamanı sına bilir; geniş əsaslı törəmələr daha çox sümüyün deformasiyasına səbəb olur.
Klinik mənzərə
Osteoxondroma uzun müddət, bəzən ömür boyu heç bir əlamət vermir və təsadüfən – başqa səbəblə çəkilmiş rentgenoqrammada aşkar edilir. Şikayətlər törəmənin ölçüsündən və yerindən asılıdır:
- dəri altında əllənən bərk, tərpənməyən, ağrısız və ya bir qədər ağrılı «qabarıq»; üzərindəki dəri adi görünür və sərbəst yerini dəyişir;
- fiziki yükdən sonra və ya törəmə üzərinə təzyiq zamanı ağrı;
- yaxın oynaqda hərəkətlərin məhdudlaşması;
- törəmə üzərindən keçən vətər və əzələlərin «şaqqıldaması» və ya sürtünməsi;
- sinir sıxıldıqda – ətrafda keyimə, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi, zəiflik;
- damar sıxıldıqda – ətrafın şişkinliyi, rənginin dəyişməsi;
- çoxsaylı ekzostozlarda – ətrafların qısalması, əyrilikləri, boy geriliyi, qolların və ayaqların asimmetriyası.
Uşaqlarda törəmə boyla birlikdə böyüyür; yetkin yaşda isə ölçüsü dəyişməməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər böyümə dövrü bitdikdən sonra törəmə böyüməyə başlayıbsa, gecələr də keçməyən yeni ağrı yaranıbsa, travmadan sonra törəmə nahiyəsində kəskin ağrı və şişkinlik varsa (ayaqcığın sınması), ətrafda keyimə, zəiflik və ya soyuma əmələ gəlibsə.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim anamnezi toplayır (törəmənin nə vaxtdan hiss edildiyi, böyüyüb-böyümədiyi, ailədə oxşar halların olub-olmaması), ətrafa baxış keçirir, oynaqların hərəkətliliyini, sinir və damar funksiyasını qiymətləndirir. Diaqnozun təsdiqi üçün vizuallaşdırma üsullarından istifadə olunur:
- Rentgenoqrafiya – əsas üsul. Sümük səthindən çıxan, süngərvari maddəsi və kortikal qatı əsas sümüklə davamlı olan, hamar konturlu, nazik ayaq üzərində və ya geniş əsaslı törəmə görünür. Bu davamlılıq osteoxondroma üçün tipikdir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) – qığırdaq papağının qalınlığını, ətraf yumşaq toxumaları, sinir və damarların sıxılmasını göstərir. Qığırdaq papağının qalınlaşması bədxassəli çevrilmədən şübhə üçün vacib əlamətdir.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) – onurğa, çanaq və kürək sümüyü kimi mürəkkəb anatomik nahiyələrdə törəmənin quruluşunu dəqiqləşdirir.
- Ultrasəs müayinəsi (USM) – qığırdaq təbəqəsini və törəmə ətrafındakı selikli kisəciyin iltihabını qiymətləndirməyə kömək edir.
- Biopsiya və histoloji müayinə – yalnız mübahisəli hallarda, bədxassəli prosesdən şübhə olduqda.
Differensial diaqnostika parosteal osteosarkoma, xondrosarkoma, sümük qabığının iltihabi qalınlaşmaları və travmadan sonrakı sümükləşmələr arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
- ayaqcıqlı törəmənin travma zamanı sınması;
- sinirlərin sıxılması – ağrı, keyimə, əzələ zəifliyi;
- damarların sıxılması, nadir hallarda arteriyanın psevdoanevrizması;
- törəmə üzərində selikli kisəciyin iltihabı (bursit);
- ətrafların deformasiyası və uzunluq fərqi – xüsusən çoxsaylı ekzostozlarda;
- nadir hallarda bədxassəli çevrilmə (xondrosarkoma) – çoxsaylı irsi ekzostozlarda risk solitar formaya nisbətən yüksəkdir.
Müalicə
Əlamətsiz, kiçik, tipik rentgen görüntüsü olan osteoxondroma müalicə tələb etmir. Belə hallarda ortopedin dinamik müşahidəsi tövsiyə olunur: həkimin müəyyən etdiyi intervallarla baxış və lazım olduqda rentgen nəzarəti. Pasiyentə törəmənin ölçüsündəki dəyişikliklərə və yeni ağrılara diqqət yetirmək öyrədilir.
Cərrahi müalicəyə göstərişlər:
- davamlı ağrı və ya funksiyanın pozulması, oynaqda hərəkətin məhdudlaşması;
- sinir və ya damarın sıxılması;
- ayaqcığın sınması, tez-tez travmalaşma;
- ətrafın deformasiyası və ya uzunluq fərqinin artması;
- kosmetik narahatlıq;
- bədxassəli çevrilmədən şübhə – yetkin yaşda böyümə, qığırdaq papağının qalınlaşması.
Əməliyyat zamanı törəmə ətraf yumşaq toxumalardan ayrılır və əsası ilə birlikdə, qığırdaq papağı tam götürülməklə, sağlam toxumalar hüdudunda vahid blok şəklində çıxarılır. Qığırdaq hissəsinin qalması təkrarlanmaya səbəb ola bilər. Əməliyyat materialı mütləq histoloji müayinəyə göndərilir ki, bu da prosesin xoşxassəliliyini yekun olaraq təsdiqləməyə imkan verir. Uşaqlarda əməliyyatın vaxtı böyümə zonasına zərər verməmək üçün xüsusi diqqətlə planlaşdırılır. Çoxsaylı ekzostozlarda bəzən ətrafın oxunu və uzunluğunu düzəldən ortopedik əməliyyatlar tələb olunur.
Ağrı zamanı qısa müddətə iltihabəleyhinə ağrıkəsicilər həkimin tövsiyəsi ilə istifadə oluna bilər, lakin dərmanlar törəmənin özünü aradan qaldırmır. Törəmə nahiyəsinə isti kompreslər, masaj və «xalq üsulları» ilə təsir etmək, onu əzmək və ya ovuşdurmaq tövsiyə olunmur.
Reabilitasiya
Cərrahi müalicədən sonra bərpa müddəti əməliyyatın həcmindən və yerindən asılıdır. Reabilitasiyaya aşağıdakı istiqamətlər daxil ola bilər:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqləri ilə ətrafın funksiyasının və oynaq hərəkətliliyinin bərpası;
- əzələ gücünün tədricən artırılması;
- həkimin göstərişi ilə fizioprosedurlar və masaj;
- sümük möhkəmlənənə qədər ətrafa yükün məhdudlaşdırılması və idmana tədricən qayıdış.
Profilaktika
Osteoxondromanın yaranmasının qarşısını alan xüsusi profilaktika üsulu yoxdur. Lakin ağırlaşmaların vaxtında aşkarlanması mümkündür:
- uşaqda sümük üzərində bərk qabarıq hiss edildikdə ortopedə müraciət;
- diaqnoz qoyulmuş osteoxondromada həkimin tövsiyə etdiyi müntəzəm müşahidə;
- yetkin yaşda törəmənin ölçüsündə dəyişiklik və ya yeni ağrı olduqda təxirə salmadan müayinə;
- çoxsaylı irsi ekzostozlarda ailə üzvlərinin, xüsusən uşaqların müayinəsi və genetik məsləhət;
- törəmə nahiyəsinin travmalardan qorunması, kontakt idman növlərində ehtiyat.
Hansı həkimə müraciət etməli
Osteoxondroma ilə ortoped-travmatoloq məşğul olur; uşaqlarda pediatrik ortoped. Bədxassəli prosesdən şübhə olduqda onkoortoped müayinəyə qoşulur.
Yadda saxla!
- Osteoxondroma xoşxassəli törəmədir və əlamət vermirsə, çox vaxt yalnız müşahidə kifayətdir.
- Yetkin yaşda törəmənin böyüməsi və ya yeni ağrı – təcili ortoped müayinəsi üçün səbəbdir.
- Çoxsaylı ekzostozlar irsi ola bilər – ailə üzvlərini də yoxlatdırın.
- Çıxarılmış törəmə mütləq histoloji müayinədən keçməlidir.
Suallar və cavablar
Bu, nadir hallarda baş verir. Risk tək törəmədə çox aşağıdır, çoxsaylı irsi ekzostozlarda isə bir qədər yüksəkdir. Yetkin yaşda böyümə və yeni ağrılar həkimə müraciət üçün əsas səbəbdir.
Xeyr. Əlamətsiz və tipik görünüşlü törəmə müşahidə edilə bilər. Əməliyyat ağrı, funksiya pozuntusu, sinir və ya damar sıxılması, deformasiya və ya bədxassəli çevrilmədən şübhə olduqda tövsiyə olunur.
Törəmə qığırdaq papağı ilə birlikdə tam çıxarıldıqda təkrarlanma nadirdir. Uşaqlarda böyümə davam etdiyindən təkrarlanma ehtimalı bir qədər yüksək ola bilər, buna görə əməliyyatdan sonra da müşahidə tövsiyə olunur.
Əksər hallarda bəli. Ayaqcıqlı törəmələrdə zərbə və sınma riski olduğundan kontakt idman növləri barədə ortopedlə məsləhətləşmək lazımdır. Ağrı yaranarsa, məşqləri dayandırıb həkimə müraciət edin.
Tək osteoxondroma adətən irsi deyil. Çoxsaylı irsi ekzostozlar isə genetik xəstəlikdir və nəsildən-nəslə ötürülə bilər; belə ailələrdə genetik məsləhət faydalıdır.
Xeyr. Törəmə sümük toxumasından ibarətdir və dərmanlar, kompreslər və ya fizioprosedurlarla kiçilmir. Lazım olduqda yeganə radikal üsul cərrahi çıxarılmadır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
