Sümük kistası sümük daxilində maye ilə dolu xoşxassəli boşluqdur. Daha çox uşaq və yeniyetmələrdə, uzun boru sümüklərində rast gəlinir. Çox vaxt əlamətsizdir və təsadüfən və ya patoloji sınıq zamanı aşkarlanır. Müalicə ölçüdən, yerdən və sınıq riskindən asılıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Soliter sümük kistası
- Sadə sümük kistası
- Birkameralı sümük kistası
- Anevrizmal sümük kistası
- Sümük boşluğu
Xəstəlik haqqında
Sümük kistası sümüyün içində maye ilə dolu boşluqdur. Sümük kistaları xərçəng deyil və digər orqanlara yayılmır. Lakin onlar sümüyü daxildən incəldir və möhkəmliyini azaldır, bu da kiçik travmadan – yıxılmadan, zərbədən – sınığa səbəb ola bilər. Belə sınıq patoloji sınıq adlanır.
Ən çox rast gəlinən növlər soliter (sadə) kista və anevrizmal kistadır. Soliter kista əsasən beş-on beş yaşlı uşaqlarda, oğlanlarda bir qədər tez-tez rast gəlinir və bazu və bud sümüyünün yuxarı hissəsində, böyümə zonasına yaxın yerləşir. Anevrizmal kista qanla dolu çoxkameralı boşluqdur, əsasən uşaq və gənclərdə rast gəlinir, daha aktiv böyüyə və sümüyü genişləndirə bilər; o, uzun sümüklərdən başqa fəqərələrdə və çanaq sümüklərində də yerləşə bilər.
Kistalar çox vaxt heç bir əlamət vermir və başqa səbəbə görə çəkilən rentgendə və ya sınıq zamanı aşkarlanır. Onların vaxtında müəyyən edilməsi sınıqların, böyümə zonasının zədələnməsinin və ətrafın deformasiyasının qarşısını almağa imkan verir.
Səbəbləri
Sümük kistalarının dəqiq səbəbi hələ tam aydınlaşdırılmayıb. Müxtəlif növlər üçün fərqli mexanizmlər ehtimal olunur:
- soliter kista – böyümə zonasının inkişaf xüsusiyyətləri və sümük daxilində venoz axının pozulması ehtimal olunur; maye sümük içində toplanaraq boşluq yaradır;
- birincili anevrizmal kista – əksər hallarda sümük hüceyrələrində müəyyən gen dəyişiklikləri ilə bağlı müstəqil xoşxassəli törəmədir; irsən keçmir;
- ikincili anevrizmal kista – digər sümük törəmələri – nəhəng hüceyrəli şiş, xondroblastoma, fibroz displaziya – fonunda yaranır;
- travma – kistanın səbəbi deyil, lakin çox vaxt onun aşkarlanmasına səbəb olur;
- subxondral kistalar – böyüklərdə osteoartroz fonunda oynaq səthinin altında yaranan kiçik boşluqlar;
- intraossal qanqlion – oynağa yaxın sümükdə selikli maye ilə dolu kiçik kista.
Risk qrupuna əsasən böyümə dövründə olan uşaq və yeniyetmələr aiddir. Qidalanma, idman və ya həyat tərzi ilə sümük kistası arasında sübut olunmuş əlaqə yoxdur.
Təsnifat
Tərkibinə görə:
- soliter (sadə) kista – şəffaf və ya sarımtıl maye ilə dolu, adətən birkameralı;
- anevrizmal kista – qanla dolu, arakəsməli, çoxkameralı; daha aqressiv böyüyə bilər.
Fəallığına görə (soliter kista üçün):
- aktiv kista – böyümə zonasına bilavasitə yaxın, böyüməyə meylli; residiv riski yüksəkdir;
- passiv (latent) kista – böyümə zonasından uzaqlaşmış, sabit; müalicəyə daha yaxşı cavab verir.
Klinik mənzərə
Sümük kistası çox vaxt uzun müddət heç bir əlamət vermir. Əlamətlər adətən kista böyüdükdə və ya sınıq baş verdikdə yaranır:
- əlamətsiz gediş – kista təsadüfən rentgendə aşkarlanır;
- küt ağrı – kistanın üzərində, fiziki yükdən sonra güclənir, istirahətdə azalır;
- şişkinlik və ya qabarıqlıq – xüsusən anevrizmal kistada, sümük səthə yaxın yerləşdikdə; bəzən dəri üzərində istilik hissi olur;
- patoloji sınıq – kiçik travmadan sonra kəskin ağrı, şişkinlik, ətrafın funksiyasının pozulması; çox vaxt kistanın ilk əlaməti olur;
- hərəkət məhdudluğu – kista oynağa yaxın yerləşdikdə;
- axsama – bud sümüyündə və ya ayaq sümüklərində yerləşdikdə;
- nevroloji əlamətlər – nadir hallarda fəqərədə yerləşən anevrizmal kista sinir köklərini və ya onurğa beynini sıxdıqda ağrı, zəiflik, hissiyyat pozuntusu.
Uşaqlarda kista çox vaxt adi oyun zamanı yıxılmadan sonra sınıqla üzə çıxır. Böyüklərdə yeni aşkarlanan sümük boşluğu daha diqqətlə araşdırılır, çünki bu yaşda kistaya bənzər digər törəmələr daha tez-tez rast gəlinir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər travmadan sonra ətrafda kəskin ağrı, deformasiya, şişkinlik yaranıbsa və ətrafı hərəkət etdirmək mümkün deyilsə; fəqərədə kistası olan insanda ayaqlarda zəiflik, hissiyyat itkisi və ya sidik ifrazının pozulması yaranıbsa. Ağrı gecələr artırsa, qızdırma və ya səbəbsiz arıqlama ilə müşayiət olunursa, bu da gecikmədən həkimə müraciət etmək üçün səbəbdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, travmanın xarakterini, ağrının nə vaxt başladığını soruşur, ətrafı müayinə edir, şişkinliyi, ağrılı nöqtələri və oynaq hərəkətlərini qiymətləndirir. Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- rentgenoqrafiya – əsas müayinə: kistanın forması, ölçüsü, sümük qatının incəlməsi, sınığın olub-olmaması; soliter kistada bəzən boşluğun dibinə düşmüş sümük qırıntısı – «düşən fraqment» əlaməti görünür;
- MRT – kistanın tərkibi, arakəsmələr, anevrizmal kistada xarakterik maye səviyyələri, ətraf yumşaq toxumalar;
- KT – sümük qatının qalınlığı, sınıq riskinin qiymətləndirilməsi, fəqərə və çanaq kimi mürəkkəb lokalizasiyalarda;
- biopsiya – şiş və digər xəstəliklərdən şübhə olduqda; anevrizmal kistada ikincili kistanı və bədxassəli törəməni istisna etmək üçün xüsusilə vacibdir;
- qan analizləri – göstərişə görə, iltihabi və metabolik xəstəlikləri istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika fibroz displaziya, nəhəng hüceyrəli şiş, eozinofil qranuloma, osteomielit və bədxassəli sümük şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- patoloji sınıqlar, o cümlədən eyni yerdə təkrarlanan sınıqlar;
- böyümə zonasının zədələnməsi və ətrafın qısalması, əyilməsi, deformasiyası;
- müalicədən sonra residiv – xüsusən aktiv kistalarda və anevrizmal kistada;
- bud sümüyünün boynunda yerləşdikdə – sınıqdan sonra bud sümüyü başının qan dövranının pozulması;
- fəqərədə anevrizmal kistada – onurğa beyninin və sinir köklərinin sıxılması.
Müalicə
Müalicə kistanın növündən, ölçüsündən, yerindən, fəallığından və sınıq riskindən asılıdır. Məqsəd sümüyün möhkəmliyini bərpa etmək, sınıqların və deformasiyanın qarşısını almaq və residiv riskini azaltmaqdır.
- müşahidə – kiçik, əlamətsiz, sınıq riski az olan soliter kistalarda; dövri rentgen nəzarəti aparılır;
- sınıqdan sonra – əvvəlcə sınığın sağalması (immobilizasiya, lazım olduqda osteosintez); bəzən sınıqdan sonra kista da qismən və ya tam dolur;
- punksiya və inyeksiyalar – kistanın boşaldılması və onun içinə sümük iliyi, sümük əvəzediciləri, bəzi hallarda kortikosteroid preparatlarının yeridilməsi; prosedur bir neçə dəfə təkrarlana bilər;
- cərrahi müalicə – kistanın divarlarının qaşınıb təmizlənməsi (küretaj) və boşluğun sümük qrefti və ya sümük əvəzedicisi ilə doldurulması; sınıq riski yüksək olduqda sümüyün daxildən metal konstruksiya ilə möhkəmləndirilməsi;
- anevrizmal kistada – küretaj və əlavə lokal üsullar (divarların yüksəksürətli frezlə işlənməsi, kriodestruksiya), seçilmiş hallarda skleroterapiya və ya selektiv arterial embolizasiya; çətin lokalizasiyalarda dərman müalicəsi də mümkündür.
Ağrını azaltmaq üçün həkim qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr və ya digər ağrıkəsicilər təyin edə bilər. Uşağa aspirin vermək olmaz. Ağrının səbəbi aydınlaşdırılmadan uzun müddət ağrıkəsici qəbul etmək, istiləşdirici prosedurlar, masaj və xalq üsulları ilə «müalicə» diaqnozu gecikdirə bilər.
Müalicə taktikasını uşaq ortopedi və ya ortoped-onkoloq müəyyən edir. Evdə əsas vəzifə həkimin yük barədə tövsiyələrinə əməl etmək və nəzarət müayinələrini buraxmamaqdır.
Reabilitasiya
- müalicədən sonra müntəzəm rentgen nəzarəti – residivin vaxtında aşkarlanması üçün, adətən böyümə dövrü başa çatana qədər;
- sümük möhkəmlənənə qədər yükün və kontakt idmanın məhdudlaşdırılması;
- fizioterapiya və müalicəvi bədən tərbiyəsi – oynaq hərəkətliliyinin və əzələ gücünün bərpası;
- tədricən fəaliyyətə və idmana qayıdış – yalnız həkimin icazəsi ilə.
Profilaktika
Sümük kistalarının spesifik profilaktikası yoxdur. Lakin ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün vacibdir:
- uşaqda kiçik travmadan sonra sınıq olduqda rentgen nəticəsinə diqqət və səbəbin araşdırılması;
- uzun müddət davam edən, yükdən sonra güclənən ağrılarda ortopedə müraciət;
- aşkarlanmış kistanın dövri nəzarəti;
- sınıq riski yüksək olduqda travmatik və kontakt idman növlərindən çəkinmək;
- sümük sağlamlığı üçün kalsium və D vitamini ilə zəngin balanslı qidalanma, kifayət qədər fiziki aktivlik.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uşaqlarda uşaq ortopedi-travmatoloquna, böyüklərdə ortoped-travmatoloqa müraciət edin. Anevrizmal kistada və şübhəli hallarda müalicəyə ortoped-onkoloq qoşulur.
Yadda saxla!
Sümük kistası xoşxassəli törəmədir, lakin sınıq riski səbəbindən diqqət tələb edir.
- Uşaqda kiçik zərbədən sonra sınıq olubsa, səbəbin araşdırılmasını xahiş edin.
- Nəzarət rentgenlərini buraxmayın – kista müalicədən sonra da təkrarlana bilər.
- Ağrı və şişkinlik artarsa, ortopedə müraciət edin.
- İdmana qayıdış vaxtını yalnız həkim müəyyən edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Suallar və cavablar
Sadə və anevrizmal sümük kistaları xoşxassəlidir və xərçəngə çevrilmir. Lakin bəzi bədxassəli şişlər kistaya bənzəyə bilər, ona görə şübhəli hallarda əlavə müayinə və biopsiya aparılır.
Soliter kistalar böyümə zonasından uzaqlaşdıqca və yetkinlik dövründə çox vaxt fəallığını itirir, bəzən öz-özünə dolur. Lakin bu, uzun çəkə bilər və sınıq riski qalır.
Bu, kistanın ölçüsündən və yerindən asılıdır. Sınıq riski yüksək olduqda kontakt və travmatik idman növləri məhdudlaşdırılır. Fərdi tövsiyəni ortoped verir.
Bəzən sınıqdan sonra soliter kista qismən və ya tam dolur. Lakin bu, hər zaman baş vermir, ona görə sınıq sağaldıqdan sonra nəzarət rentgenləri aparılır və lazım olduqda kistanın müalicəsi planlaşdırılır.
Bəli, xüsusən aktiv soliter kistalarda və anevrizmal kistada residiv mümkündür. Ona görə müalicədən sonra müntəzəm rentgen nəzarəti vacibdir. Residiv vaxtında aşkarlandıqda təkrar müalicə adətən uğurlu olur.
Ağrının olmaması kistanın təhlükəsiz olduğunu göstərmir. Müalicəyə ehtiyac kistanın ölçüsünə, sümük qatının qalınlığına və yerinə görə müəyyən edilir. Bəzi kiçik kistalar yalnız müşahidə olunur, böyük kistalar isə sınıq baş verməmiş müalicə tələb edə bilər.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
