Sinir zədələnməsi travma, sıxılma, dartılma və ya kəsilmə nəticəsində periferik sinirin funksiyasının pozulmasıdır. Hissiyyat itkisi, ağrı və əzələ zəifliyi yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Periferik sinirlərin hərəki liflərinin zədələnməsinin əsas klinik təzahürü innervasiya olunan əzələ qrupunun iradi kontraktil aktivliyinin azalması və ya yox olmasıdır. Maraq doğuran əzələlərin bioelektrik aktivliyinin tədqiqi mioneyronal aparatın patoloji cəlb olunmasının ifadəlilik dərəcəsini və dərinliyini qiymətləndirməyə imkan verir. Kompleks diaqnostikada təkcə funksional deyil, həm də vizuallaşdırıcı üsullardan istifadə olunur.
Travmatik zədələnmənin xarakterindən asılı olaraq neyronal zədələnmənin müalicəsi həm konservativ, həm də cərrahi üsullarla aparıla bilər. Əməliyyata birbaşa göstərişlər sinirlərin funksional çatışmazlığının artması və konservativ taktikadan nəticənin olmamasıdır. Sinir sümük fraqmentləri arasında sıxıldıqda əməliyyat zamanı onlar ayrılır, sinir sümük qaynağına cəlb olunduqda da əməliyyat göstərişdir, bu zaman sinir azad edilir və sümüyün kənar rezeksiyası aparılır. Sıxıcı hematoma olduqda onun açılması aparılır. Sinir lifinin cırılması mikrocərrahi tikiş tələb edir.
Səbəbləri
Sinir zədələnmələri açıq və qapalı ola bilər. Birincilər adətən deşici və kəsici yaralarla əlaqədardır. Qapalı zədələnmələr toxumaların ağır kontuziyası ilə şərtlənir. Sınıqlar zamanı sinir kötüyünün zədələnməsi təkcə birincili deyil, həm də sümük qırıqlarının yerdəyişməsi, osteosintez və ya sümüklərin immobilizasiyası zamanı ikincili ola bilər. Kəllə-beyin sinirlərinin (üçlü, üz siniri) zədələnməsinin səbəbləri çənə sınıqları, retensiya olunmuş dişlərin çıxarılması, endodontik müalicə, dental implantasiya ola bilər.
Təsnifat
Patogenetik əlamətinə görə sinir zədələnməsi aşağıdakı növlərə təsnif edilir:
- silkələnmə – zədələnmənin ən yüngül dərəcəsi (konservativ müalicə kifayətdir);
- zədə (kontuziya) – epinevral qişa zədələnir, lakin sinir lifləri salamat qalır;
- cırılma – qismən və ya tam;
- neyro-işemik sıxılma.
Klinik mənzərə
Sinir zədələnməsinin simptomları patoloji prosesin topikası ilə müəyyən olunur.
Dirsək sinirinin birgə zədələnmələri yuxarı ətrafın funksiyalarının ifadəli pozulmasına, diaqnostika çətinliklərinə və çox tez-tez – əmək qabiliyyətinin davamlı itirilməsinə səbəb olur.
Radial sinirin zədələnməsinin klassik simptomatikası aşağıdakılardır:
- əlin sallanması;
- əlin və barmaqların proksimal falanqalarının aktiv ekstenziyasının mümkün olmaması;
- əlin radial tərəfində və bilək sahəsinin ekstenziya səthində taktil və ağrı həssaslığının azalması.
Lakin tipik simptomatika həmişə müşahidə olunmur və tez-tez radial sinir nevritinin əlamətləri zərərçəkənin ümumi vəziyyətinin ağırlığı və zədələnmiş çiyin nahiyəsindəki yerli dəyişikliklər tərəfindən pərdələnmiş olur. Buna görə də bu kateqoriya xəstələrdə diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün mütləq elektromioqrafik tədqiqat aparılmalıdır.
Median sinir əlin falanqalarını bükən əzələlərin innervasiyasına cavabdehdir və bununla da tutma funksiyasını təmin edir. Bundan əlavə, median sinir yuxarı ətraf toxumalarının trofikasına cavabdehdir. Bu sinir lifinin zədələnməsi zamanı bəzən kauzalgik xarakter daşıyan çox intensiv ağrı sindromu müşahidə olunur.
Çanaq səviyyəsində oturaq sinirin zədələnməsi onun budaqlarının – böyük və kiçik qamış sinirlərinin cəlb olunmasına gətirib çıxarır. Bud nahiyəsinin arxa əzələ qrupu zərər çəkir, baldır və ayaq normal fəaliyyət göstərmir.
Bütün kəllə sinirləri arasında zədələnmələr üzrə üz siniri birinci yeri tutur. Bu vəziyyət mimika əzələlərinin periferik iflici ilə təzahür edir. Bu, sükunət zamanı əzələ asimmetriyası, zədələnmiş tərəfdə qırışların düzəlməsi, çeynəmə və udmanın pozulması, alt göz qapağının hərəkətsizliyi, göz yaşı vəzisinin disfunksiyası, ağızda mayenin saxlanılmaması (zədələnmə tərəfində) ilə xarakterizə olunur.
Görmə sinirinin zədələnməsi orbita travması zamanı baş verə bilər. Bu vəziyyət üçün korluğa qədər görmə funksiyasının kəskin pozulması xarakterikdir. Müalicə nə qədər tez başlanılsa, proqnoz bir o qədər yaxşı olar. Kömək gecikdirildikdə tor qişanın həssas hüceyrələri məhv olur.
Tireoidektomiya (qalxanabənzər vəzin çıxarılması əməliyyatı) zamanı qayıdan qırtlaq siniri – vaqus siniri adlanan 10-cu kəllə-beyin cütünün budaqlarından biri travma ala bilər. Qayıdan qırtlaq sinirinin zədələnməsi hallarının əksəriyyəti intraoperativ olaraq diaqnostika edilmir, şübhə isə əməliyyatdan sonrakı ən yaxın dövrdə xarakterik klinik mənzərənin inkişafı zamanı yaranır. Bu, çətinləşmiş tənəffüs, fonasiya pozğunluqları, danışıqda çətinliklərdir.
Vaqus sinirinin əsas gövdəsinin zədələnməsi son dərəcə nadir hallarda rast gəlinir. Adətən o, daxili boyun venasının ağırlaşmış kateterizasiyası ilə əlaqədardır. Bu cür travma həm punksiya iynəsi ilə bilavasitə zədələnmə, həm də əmələ gələn hematomanın kompressiyası nəticəsində, xüsusilə hemostaz pozğunluqları olan və ya arteriya zədələnməsi olan xəstələrdə baş verə bilər. Vaqus sinirinin zədələnməsinin simptomları zədələnmiş tərəfdə yumşaq damağın sallanması, «a» saitini tələffüz etməkdə çətinliklərdir, bu zaman kiçik dilcik sağlam tərəfə meyillənir. Səsdə xırıltı yaranır, çünki səs telinin işi pozulur. Bəzən xəstə qida qəbulunda, o cümlədən maye qidanın udulmasında çətinlik hiss edir. Vaqus sinirinin tərkibində ürək-damar və həzm sistemi orqanlarını innervasiya edən liflər də gedir. Buna görə də «izahsız» taxikardiya, arterial hipertenziya və həzm traktı orqanlarının parezi və dilatasiyası ilə peristaltikanın pozulması inkişaf edə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Müasir diaqnostikanın əsasını zədələnmiş sinir gövdələrinin keçiriciliyinin elektrofizioloji tədqiqi təşkil edir. Bu cür tədqiqat elektroneyromioqrafiya adlanır. Xəstə üçün sonrakı fərdi müayinə proqramı travmanın lokalizasiyası nəzərə alınmaqla tərtib edilir. Məsələn, çanaq sümüklərinin sınıqlarında bağırsağın və sidik kisəsinin funksiyasını, düz bağırsaq sfinkterinin tonusunu və aralıq nahiyəsində həssaslığı müəyyən etmək lazımdır. Buna görə də, sakral kələfin zədələnməsindən şübhələnildikdə erkən uroloji müayinə və sistoqrafiya göstərişdir.
Müalicə
Sinirlərin traksion zədələnmələrində adətən müşahidə və konservativ terapiyanın aparılması göstərişdir, kök sıxılmasında isə məsələ cərrahi müdaxilə xeyrinə həll olunur. Sinirlərin ağır zədələnmələrində tam bərpa həmişə çox çətindir.
Xəstəyə konservativ yanaşma taktikası yalnız sinir lifinin qismən zədələnməsi olan hallarda məqbuldur. O, həmçinin əməliyyatönü hazırlığın və ya əməliyyatdan sonrakı reabilitasiyanın tərkib hissəsi ola bilər. Konservativ müalicə proqramına aşağıdakı istiqamətlər daxildir:
- analgetik terapiya və aseptik iltihabla mübarizə – bu məqsədlə adətən qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr tətbiq olunur;
- neyroprotektor xüsusiyyətlər göstərən B qrupu vitaminlərinin qəbulu;
- mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdıran damargenişləndirici vasitələrdən və antiaqregantlardan istifadə;
- sinir hüceyrələrinin birləşmə zonasında xolinesterazanı bloklayan antixolinesteraza vasitələrinin qəbulu.
Medikamentoz terapiya fizioterapevtik prosedurlarla tamamlanır.
Cərrahi müalicə
Sinir lifinin və ya kələfinin tam cırılması diaqnoz qoyulduqda anatomiyanın konservativ bərpası mümkün olmur. Bu cür vəziyyətdə travmanın kəskin dövründə və ya iltihabi dəyişikliklər sakitləşdikdən sonra aparıla bilən cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Sinirin sıxılmasına səbəb olan (işemik nevropatiya) massiv qansızma olduqda, əməliyyat hematomanın boşaldılmasına və qanaxan damarın bağlanmasına yönəldilir. Cərrahi müdaxilə nə qədər tez aparılsa, kompressiya zonasında mikrosirkulyasiya bir o qədər tez bərpa olunar.
Zədələnmiş sinirin anatomiyasının bərpasına yönəlmiş əsl neyrocərrahiyyə əməliyyatları 3 kateqoriyaya bölünür:
- ilkin-rekonstruktiv – yaranın cərrahi işlənməsi çərçivəsində kəskin dövrdə aparılır;
- erkən təxirə salınmış – travmadan sonra ilk ay ərzində həyata keçirilir;
- gec təxirə salınmış – bir neçə ay, hətta illər sonra aparılır.
Neyrocərrahiyyə əməliyyatları mikrocərrahi alətlərin köməyi ilə aparılır. Yalnız bu halda əlverişli proqnoza ümid etmək olar. Sinirin ilkin tikişi hazırda son dərəcə nadir hallarda tətbiq olunur, çünki qeyri-qənaətbəxş nəticələr göstərir.
Sinirin zədələnməsi qapalı kateqoriyaya aiddirsə, əməliyyat adətən 2-3 ay sonra planlaşdırılır. Bu müddət ərzində travmanın dərəcəsini, sağlam və patoloji dəyişmiş toxumaların zonasını müəyyən etmək olar. Əməliyyat 3 aydan sonra aparıldıqda funksional nəticələr daha pis olur.
Sinirlərin zədələnməsi zamanı sümük-əzələ sisteminin funksiyasının zərər çəkdiyini nəzərə alaraq, uzunmüddətli dövrdə əlverişsiz nəticələrin aradan qaldırılması üçün ortopedik müdaxilələr aparıla bilər. Onlar oynaqların fəaliyyətinin yaxşılaşdırılmasına kömək edir (kontrakturalarla mübarizəyə, vətər-əzələ dəstələrinin köçürülməsinə, patoloji dəyişmiş sümük toxumasının çıxarılmasına və s. yönəlmişdir).
Reabilitasiya
Kompleks reabilitasiya proqramına ən erkən dövrlərdən başlayaraq mütləq masaj daxil edilir. Birinci mərhələdə bu, rahatlaşdırıcı texnikadır. Sonra innervasiya bərpa olunduqca orta təzyiqlə stimuləedici masaj aparılır. Masaj mütəmadi əsasda tövsiyə olunur, seanslar qısa müddətli olmalıdır. Kursa adətən 15-20 proseduru daxildir, sonra qısa fasilə verilir və masaj təkrarlanır.
Zədələnmədən sonra sinirin bərpası fizioterapevtik prosedurların tətbiqi ilə də aparılır. Ultrabənövşəyi şüalanma, ultra yüksək tezlikli terapiya və s. müsbət nəticə verir.
Posttravmatik nevralgiyaların və sinir nevritlərinin fizioterapevtik müalicəsi ağrının aradan qaldırılmasından, qan dövranı pozğunluğu ilə mübarizədən, sinirdə regenerativ prosesin stimullaşdırılmasından, regenerasiyanı ləngidən səbəblərin (çapıqlar və hematoma ilə sıxılma) aradan qaldırılmasından, həmçinin kobud çapıqların, oynaq əyriliklərinin və əzələlərin atrofik dəyişikliklərinin əmələ gəlməsinin qarşısının alınmasından ibarətdir. Hematoma ilə sıxılma zamanı sinirin funksional pozulması sürətli tərs inkişafa məruz qalır ki, buna fizioterapevtik müalicənin tətbiqi kömək edir.
Müalicəvi fiziki tərbiyə aktiv hərəkətlərin bərpası dərəcəsinə uyğun olaraq təyin edilir. O, sinir-əzələ ötürülməsinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdir.
Profilaktika
Sinir zədələnməsinin profilaktikası travmatizmin qarşısının alınmasına yönəlmişdir.
Yadda saxla!
Periferik sinir aksonlar adlanan sinir hüceyrəsinin uzun çıxıntılarından ibarətdir. Bu liflər boyunca sinir impulsu neyronun cismindən innervasiya olunan struktura doğru hərəkət edir. Sinir hüceyrəsinin həmçinin dendrit çıxıntıları da var. Onlar qısa və güclü şaxələnmiş olub, məlumatı neyronun cisminə ötürür. Bu məlumat ya aktivləşdirici, ya da blokedici ola bilər. Sinir zədələnməsi dedikdə, ya cırılma (traksiya), ya da sıxılma (kompressiya) nəticəsi olan aksonal travma nəzərdə tutulur.
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Nevrologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
