Sinostoz iki və ya daha çox sümük arasında sümük toxuması vasitəsilə birləşmənin yaranmasıdır. Anadangəlmə, inkişafla əlaqəli və ya travma və əməliyyatdan sonra qazanılmış ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sümüklərin bitişməsi
- sümüklərin qaynaşması
- sümük birləşməsi
Xəstəlik haqqında
Sinostoz normada bir-birindən ayrı olan və ya qığırdaq, birləşdirici toxuma ilə birləşən sümüklərin sümük toxuması vasitəsilə qaynaşmasıdır. Bu, həm normal fizioloji proses, həm də xəstəlik ola bilər. Məsələn, uşaqlıqda ayrı olan oma fəqərələrinin və çanaq sümüyünü təşkil edən sümüklərin yaşla bir-biri ilə qaynaşması təbii inkişaf mərhələsidir. Sümüklərin vaxtından əvvəl və ya normada olmamalı olduğu yerdə birləşməsi isə patoloji sinostoz hesab olunur.
Patoloji sinostoz anadangəlmə ola bilər və ya insanın həyatı boyu zədə, iltihab və digər zədələyici amillərin təsiri altında formalaşa bilər. Ən çox rast gəlinən və klinik əhəmiyyətli formalar said sümüklərinin (mil və dirsək sümüklərinin) birləşməsi, kəllə tikişlərinin vaxtından əvvəl qapanması (kraniosinostoz), fəqərələrin, barmaq falanqalarının və ayaq sümüklərinin birləşmələridir.
Sinostozun klinik təzahürləri onun yerindən və genişliyindən asılıdır. Bəzi hallarda o, heç bir əlamət vermir və təsadüfən aşkarlanır, digər hallarda hərəkətləri ciddi məhdudlaşdırır, kəllə sümüklərini əhatə etdikdə isə beynin inkişafına təsir göstərə bilər. Diaqnoz rentgenoloji müayinə ilə qoyulur, müalicə isə yalnız patoloji sinostozda və funksiyanın pozulduğu hallarda aparılır.
Səbəbləri
Fizioloji sinostoz qığırdaq və birləşdirici toxumanın yaşla tədricən sümük toxuması ilə əvəz olunmasının nəticəsidir. Patoloji sinostozun səbəbləri isə anadangəlmə və qazanılmış olmaqla iki qrupa bölünür.
Anadangəlmə sinostozun səbəbləri:
- embrional inkişafın pozulması – bətndaxili dövrdə sümüklərin ayrılması prosesi tamamlanmır; bu, hamiləlik zamanı infeksiyaların, toksik maddələrin, bəzi dərmanların, siqaret və alkoqolun təsiri ilə bağlı ola bilər;
- genetik amillər – bəzi hallarda sinostoz irsən ötürülür və ya genetik sindromların tərkib hissəsidir: Klippel-Feyl sindromu (boyun fəqərələrinin birləşməsi), Apert və Kruzon sindromları (kraniosinostoz ilə), Antli-Biksler sindromu;
- xromosom anomaliyaları – bəzən said sümüklərinin sinostozu digər inkişaf qüsurları ilə birlikdə rast gəlinir.
Qazanılmış sinostozun səbəbləri:
- travmalar – xüsusilə said sümüklərinin hər ikisinin sınığı, dirsək oynağı nahiyəsinin ağır zədələri; sümüklər arasındakı membranın zədələnməsi və qansızma yeni sümük körpüsünün yaranmasına səbəb ola bilər;
- cərrahi müdaxilələr – sümüklər üzərində aparılmış əməliyyatlardan sonra;
- infeksion-iltihabi proseslər – osteomielit, vərəm və digər spesifik infeksiyalar;
- degenerativ-distrofik dəyişikliklər – məsələn, onurğada fəqərələr arasında sümük körpülərinin yaranması.
Təsnifat
Sinostozun aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- fizioloji – yaşla normal şəkildə baş verən birləşmələr: oma fəqərələrinin qaynaşaraq tək oma sümüyü əmələ gətirməsi, cinsi yetkinlik dövründə qalça, oturaq və qasıq sümüklərinin birləşərək çanaq sümüyünü formalaşdırması, böyük yaşda kəllə tikişlərinin sümükləşməsi;
- patoloji – vaxtından əvvəl və ya normada olmamalı olan birləşmələr;
- mənşəyinə görə – anadangəlmə və qazanılmış (posttravmatik, əməliyyatdan sonrakı, iltihabdan sonrakı);
- yayılmasına görə – birtərəfli və ikitərəfli.
Lokalizasiyasına görə əsas klinik formalar:
- radioulnar sinostoz – mil və dirsək sümüklərinin, adətən dirsək oynağına yaxın hissədə birləşməsi; saidin fırlanma hərəkətləri mümkün olmur;
- kraniosinostoz (kraniostenoz) – kəllə tikişlərindən birinin və ya bir neçəsinin vaxtından əvvəl qapanması;
- fəqərələrin sinostozu – məsələn, Klippel-Feyl sindromunda boyun fəqərələrinin birləşməsi;
- barmaqların sinostozu – falanqaların bir-biri ilə birləşməsi (simfalanqizm);
- daraqönü sümüklərinin birləşməsi – ayağın daraqönü sümükləri arasında (məsələn, daban və qayıqvari, aşıq və daban sümükləri arasında) sümük və ya qığırdaq körpüsü;
- qabırğaların sinostozu – qonşu qabırğaların birləşməsi.
Oynaq daxilində sümüklərin hərəkətsiz birləşməsi (ankiloz) və sınığın sağalması zamanı sümük döyənəyinin (kallus) yaranması sinostoza aid edilmir.
Klinik mənzərə
Sinostozun əlamətləri onun yerindən və genişliyindən asılıdır.
Radioulnar sinostoz adətən uşağın erkən yaşlarında, valideynlər əlin qeyri-adi vəziyyətini gördükdə aşkarlanır:
- said ovucun aşağıya və ya arxaya çevrildiyi vəziyyətdə sabitlənir, ovucu yuxarı çevirmək mümkün olmur;
- uşaq əşyaları ovucla tutub saxlamaqda, boşqab, qaşıq tutmaqda, düymə bağlamaqda çətinlik çəkir;
- çiyin və bilək oynaqlarında kompensator hərəkətlər, bəzən dirsək oynağında açılmanın məhdudlaşması;
- dirsək nahiyəsində mil sümüyü başının çıxığı ilə bağlı qabarma ola bilər;
- xarici görünüşdə adətən nəzərəçarpan deformasiya olmur, ağrı nadir hallarda müşahidə olunur.
Kraniosinostoz əsasən körpəlik dövründə aşkar edilir:
- kəllənin qeyri-adi forması – uzunsov, üçbucaqşəkilli, qısa və enli və ya asimmetrik baş;
- əmgəyin vaxtından əvvəl bağlanması, tikiş xətti boyunca sümük qabarması;
- bir neçə tikiş zədələndikdə başın ölçülərinin kiçik olması;
- kəllədaxili təzyiqin artması əlamətləri: baş ağrıları, narahatlıq, qusma, yuxunun pozulması;
- gözlərin qabarıqlığı, çəpgözlük, görmənin zəifləməsi;
- müalicə olunmadıqda – psixomotor inkişafın ləngiməsi.
Fəqərələrin sinostozu boyun hərəkətlərinin məhdudlaşması və qısa boyunla, daraqönü sümüklərinin birləşməsi isə yeniyetmə yaşında ayaqda ağrı, yastıpəncəlik və tez-tez topuq burxulmaları ilə özünü göstərə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər körpədə və ya uşaqda təkrarlanan qusma, güclü baş ağrısı, qıcolmalar, süstlük və yuxululuq, huşun pozulması, görmənin kəskin pisləşməsi yaranıbsa – bu, kəllədaxili təzyiqin təhlükəli artmasının əlaməti ola bilər; belə hallarda 103-ə zəng etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin şikayətləri, anamnezi və ailə tarixçəsini öyrənməsi ilə başlayır: əlamətlərin nə vaxt yarandığı, keçirilmiş zədələr, infeksiyalar, ailədə oxşar halların olub-olmaması dəqiqləşdirilir. Müayinə zamanı həkim deformasiyaları, oynaqlarda hərəkət həcmini, əzələ gücünü, uşaqlarda başın formasını və ölçüsünü, əmgəyin vəziyyətini qiymətləndirir.
Əsas instrumental müayinələr:
- rentgenoqrafiya – iki proyeksiyada (düz və yan) çəkilən şəkillər sümük birləşməsini, onun yerini və uzunluğunu göstərir; sinostozun əsas diaqnostik üsuludur;
- kompüter tomoqrafiyası (KT) – sümük körpüsünün quruluşunu dəqiq göstərir, xüsusilə əməliyyat planlaşdırıldıqda; kraniosinostozda kəllə tikişlərinin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün üçölçülü rekonstruksiya aparılır;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – beynin, onurğa beyninin, qığırdaq birləşmələrinin və yumşaq toxumaların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün;
- ultrasəs müayinəsi – körpələrdə kəllə tikişlərinin ilkin qiymətləndirilməsi üçün istifadə oluna bilər;
- göz dibinin müayinəsi – kraniosinostozda kəllədaxili təzyiqin artması əlamətlərini aşkar etmək üçün;
- genetik məsləhət və müayinə – sinostoz digər inkişaf qüsurları ilə birlikdə olduqda və ya sindromdan şübhələnildikdə.
Differensial diaqnostika ankiloz, mil sümüyü başının anadangəlmə çıxığı, travma nəticələri, körpələrdə isə yatma vəziyyəti ilə bağlı başın mövqe deformasiyası (pozisional plagiosefaliya) ilə aparılır.
Müalicə
Müalicənin seçimi sinostozun yerindən, genişliyindən, funksional pozuntuların dərəcəsindən və pasiyentin yaşından asılıdır. Fizioloji sinostoz və funksiyanı pozmayan birləşmələr müalicə tələb etmir – yalnız müşahidə kifayətdir.
Konservativ müalicə funksiyanın cüzi pozulduğu hallarda və əməliyyatdan əvvəl, sonra tətbiq olunur:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – qonşu oynaqların hərəkətliliyini və kompensator imkanlarını inkişaf etdirmək üçün;
- masaj və fizioterapevtik prosedurlar;
- erqoterapiya – uşağın gündəlik vərdişlərə uyğunlaşdırılması;
- daraqönü sümüklərinin birləşməsində ortopedik içliklər, ağrı kəskinləşdikdə müvəqqəti immobilizasiya, qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar.
Cərrahi müalicə:
- radioulnar sinostozda said ağır, funksional cəhətdən əlverişsiz vəziyyətdə sabitləndikdə said sümüklərinin döndərici (derotasiya) osteotomiyası aparılır: əl gündəlik fəaliyyət üçün daha rahat vəziyyətə gətirilir. Sümük körpüsünün sadəcə kəsilməsi çox vaxt təkrar birləşmə ilə nəticələnir. Sümüklərin fiksasiyası üçün metal iynələr, lövhələr və ya xarici fiksasiya aparatlarından istifadə olunur;
- kraniosinostozda mümkün qədər erkən cərrahi müalicə göstərişdir. Körpəlik dövründə qapanmış tikişin endoskopik kəsilməsi və sonradan kəllənin formasını düzəldən xüsusi dəbilqənin taxılması mümkündür; daha böyük yaşda kəllə sümüklərinin rekonstruktiv modelləşdirilməsi aparılır. Əməliyyatı uşaq neyrocərrahları, çox vaxt üz-çənə cərrahları ilə birlikdə yerinə yetirir;
- daraqönü sümüklərinin birləşməsində konservativ müalicə effektsiz olduqda sümük körpüsünün rezeksiyası, artıq artroz inkişaf etdikdə isə oynaqların artrodezi aparılır;
- fəqərələrin sinostozunda cərrahi müalicə yalnız onurğa beyninin sıxılması və ya qeyri-sabitlik olduqda tətbiq olunur.
Valideynlər uşağın başının formasını «düzəltmək» üçün evdə masaj, sarğı və digər üsullardan istifadə etməməli, əl və ayaq deformasiyalarını özbaşına korreksiya etməyə çalışmamalıdırlar – bu, vaxt itkisinə və zədəyə səbəb ola bilər.
Reabilitasiya
Həm konservativ, həm də cərrahi müalicədən sonra reabilitasiya göstərişdir. Onun məqsədi funksiyanı mümkün qədər bərpa etmək və uşağın gündəlik həyata uyğunlaşmasını təmin etməkdir.
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – qonşu oynaqların hərəkətliliyinin və əzələ gücünün bərpası;
- mexanoterapiya – xüsusi aparatlarda tədricən artırılan passiv və aktiv hərəkətlər;
- masaj və fizioterapiya;
- erqoterapiya – yazı, yemək, geyinmə vərdişlərinin məşq etdirilməsi;
- kraniosinostoz əməliyyatından sonra – neyrocərrah, oftalmoloq və pediatrın müntəzəm nəzarəti, inkişafın izlənməsi, lazım olduqda dəbilqə terapiyası.
Profilaktika
Anadangəlmə sinostozun etibarlı profilaktikası yoxdur, lakin dölün normal inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmaq riski azaldır:
- hamiləliyə planlı hazırlıq, xroniki xəstəliklərin əvvəlcədən müalicəsi;
- hamiləlik dövründə siqaret, alkoqol və həkimin təyin etmədiyi dərmanlardan imtina;
- ailədə sinostoz və ya genetik sindromlar olduqda genetik məsləhət;
- hamiləlik dövründə müntəzəm həkim nəzarəti.
Qazanılmış sinostozun qarşısını almaq üçün:
- sınıqların və dirsək nahiyəsi zədələrinin vaxtında və düzgün müalicəsi;
- osteomielit və digər sümük infeksiyalarının erkən müalicəsi;
- uşaqlarda başın formasına, ölçüsünə və inkişafına pediatrın müntəzəm nəzarəti.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əl, ayaq və onurğa sinostozlarında ortoped-travmatoloqa (uşaqlarda – uşaq ortopedinə), başın formasında dəyişikliklər olduqda pediatra və uşaq neyrocərrahına müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- Sinostoz həmişə xəstəlik deyil: oma fəqərələrinin, çanaq sümüklərinin və böyük yaşda kəllə tikişlərinin birləşməsi normal prosesdir.
- Patoloji sinostoz anadangəlmə və ya zədə, infeksiya və əməliyyatdan sonra qazanılmış ola bilər.
- Körpədə başın qeyri-adi forması kraniosinostozun əlaməti ola bilər; erkən aşkarlanma daha yüngül müalicəyə imkan verir.
- Müalicəyə yalnız funksiyanı pozan və ya inkişafa təsir edən sinostozlar ehtiyac duyur; əməliyyatın vaxtını və növünü mütəxəssis müəyyən edir.
Suallar və cavablar
Mütləq deyil. Əgər said funksional cəhətdən rahat vəziyyətdədirsə və uşaq gündəlik işlərin öhdəsindən gəlirsə, adətən müşahidə və məşqlər kifayət edir. Əməliyyat said əlverişsiz vəziyyətdə sabitləndikdə və gündəlik fəaliyyəti çətinləşdirdikdə müzakirə olunur.
Körpənin bir tərəfə çox yatması nəticəsində başın yastılaşması tez-tez rast gəlinir və tikişlər açıq qalır. Kraniosinostozda isə tikiş vaxtından əvvəl qapanır, başın forması xarakterik şəkildə dəyişir. Dəqiq fərqi pediatr və neyrocərrah müayinə ilə, lazım olduqda ultrasəs və ya rentgen müayinəsi ilə müəyyən edir.
Əksər hallarda müalicə körpəlik dövründə aparılır, çünki bu vaxt kəllə sümükləri yumşaqdır və beyin sürətlə böyüyür. Erkən aşkarlandıqda daha az invaziv üsullar mümkündür. Konkret vaxtı uşaq neyrocərrahı müəyyən edir.
Bəli, said sümüklərinin hər ikisinin sınığından, xüsusilə ağır zədələrdən və əməliyyatlardan sonra posttravmatik sinostoz yarana bilər. Bu zaman əli fırlatmaq çətinləşir. Sağalma dövründə hərəkətlərin məhdudlaşdığını görsəniz, travmatoloqa müraciət etmək lazımdır.
Bəzi formalar, xüsusilə genetik sindromlarla bağlı olanlar, irsən ötürülə bilər. Ailədə oxşar hallar varsa, hamiləlik planlaşdırılarkən genetik məsləhət almaq tövsiyə olunur.
Sümük birləşməsinin özü adətən dəyişmir, lakin qonşu oynaqlar artıq yüklənə bilər və vaxt keçdikcə orada ağrı, artroz yarana bilər. Kraniosinostozda isə müalicə olunmadıqda beynin böyüməsi məhdudlaşa bilər. Buna görə də mütəxəssisin müntəzəm nəzarəti vacibdir.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
