Yuxusuzluq (insomniya) — yatmaq üçün kifayət qədər vaxt və şərait olduğu halda yuxuya getməkdə, yuxunu saxlamaqda çətinlik və ya çox erkən oyanma ilə özünü göstərən və gündüz əhval-ruhiyyəyə, diqqətə və iş qabiliyyətinə təsir edən yuxu pozğunluğudur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İnsomniya
Xəstəlik haqqında
Yuxusuzluq (insomniya) yuxuya getməkdə, yuxunu saxlamaqda çətinlik və ya çox erkən oyanma ilə özünü göstərən yuxu pozğunluğudur. Əsas fərqləndirici cəhət ondan ibarətdir ki, insanın yatmaq üçün kifayət qədər vaxtı və şəraiti olsa da, yuxu onu dincəltmir və bu, gündüz vəziyyətinə — əhval-ruhiyyəyə, diqqətə, iş qabiliyyətinə təsir edir.
Yuxusuzluq ən geniş yayılmış yuxu problemlərindəndir. Beynəlxalq tədqiqatlara görə, böyüklərin təxminən üçdə biri vaxtaşırı onun əlamətləri ilə qarşılaşır, hər onuncu insanda isə pozğunluq xroniki xarakter alır. Əlamətlər ən azı üç ay ərzində həftədə üç və daha çox gecə təkrarlanırsa, insomniya xroniki hesab olunur.
Yuxusuzluq qadınlarda, yaşlı insanlarda, növbəli iş qrafiki ilə çalışanlarda, həmçinin həyəcan, depressiya, xroniki ağrı və digər xəstəlikləri olan insanlarda daha çox rast gəlinir. Əksər hallarda ona təsir edən amilləri aşkar edib aradan qaldırmaq və yuxunu bərpa etmək mümkündür.
Səbəbləri
Yuxuya getmə prosesinin pozulmasının və yuxu keyfiyyətinin aşağı düşməsinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri stresslərdir. Bundan əlavə, yuxusuzluğun səbəbləri arasında aşağıdakılar qeyd olunur:
- Stress
- Xroniki yorğunluq sindromu
- Qeyri-standart iş qrafiki (gecə saatlarında)
- Səyahət zamanı saat qurşaqlarının dəyişməsi
- Tonuslaşdırıcı içkilərin həddindən artıq istifadəsi
- Bəzi dərmanların yan təsiri
- Qalxanabənzər vəzin işindəki pozğunluqlar
- Ağrı sindromu
- Psixi pozğunluqlar
- Orqanizmin intoksikasiyası
- Kəllədaxili təzyiqin pozğunluqları
- Sinir sisteminin fərdi xüsusiyyətləri
- B qrupu vitaminlərinin çatışmazlığı.
Təsnifat
Mütəxəssislər yuxusuzluğun 2 əsas tipini ayırd edir.
- Birincili. Yuxu problemləri somatik və ya psixi sağlamlıq pozğunluğu ilə əlaqəli deyil.
- İkincili. İnsomniya orqanizmdə gedən patoloji proseslər və ya bəzi dərmanların, alkoqolun nəzarətsiz qəbulu fonunda yaranır.
Patoloji vəziyyətin gedişindən asılı olaraq yuxusuzluğun təsnifatı bir neçə növü ayırd etməyi nəzərdə tutur.
- Kəskin (qısamüddətli). Bir həftədən üç aya qədər davam edir. Pozğunluqlar güclü yorğunluq və ya stress fonunda yaranır. Bu insomniya tipinə uzun müddət yuxuda qalmaqda və ya yuxuya getməkdə çətinliklər dəlalət edir.
- Tranzitor (keçici). Yeddi günə qədər saxlanır. Əsas provokasiya edici amillər depressiya, saat qurşaqlarının dəyişməsi, yuxu şərait və mühitinin dəyişməsi, yüngül özünəməxsus narahatlıq və s. Ola bilər. Tranzitor formanın nəticələri psixomotor pozğunluqlar və gündüz vaxtı daimi yuxululuqdur.
- Xroniki. Əlamətlər üç ay və daha çox müddətdə, həftədə ən azı üç gecə təkrarlanır. Daimi yorğunluq, uzunmüddətli stress, ciddi somatik xəstəliklər, psixi pozğunluqlar və s. Fonunda inkişaf edir. Çox vaxt xroniki yuxusuzluq normal fizioloji funksiyaları tənzimləyən sitokin, zülal molekullarının səviyyəsində sürüşmələr olan və ya stress hormonlarının səviyyəsi yüksək olan insanlarda inkişaf edir.
İnsomniyaya səbəb olan amildən asılı olaraq patoloji vəziyyətin bir neçə forması ayırd edilir.
- Medikamentoz: bəzi dərmanların nəzarətsiz qəbulu fonunda inkişaf edir.
- Adaptasiya: ifadə olunmuş sinir və psixoemosional gərginlik və ya stress təsiri altında yaranır.
- Davranış: adətən kiçik uşaqlarda sağlam olmayan vərdişlərin formalaşması səbəbindən yaranır, məsələn yalnız arabada və ya butulka ilə yatmaq və s.
- Psixofizioloji: yuxusuzluq qorxusu səbəbindən inkişaf edir. Bu insomniya formasında pasiyentdə axşam vaxtı narahatlıq vəziyyəti yaranır.
- Yalançı insomniya: insan asanlıqla və tez yuxuya gedir, kifayət qədər müddət oyanmadan yatır, lakin bununla belə onda kifayət qədər yatmadığı hissi var.
- İdiopatik: provokasiya edici səbəblər olmadan yaranır.
İnsomniya simptomlarının yaranma vaxtına görə pozğunluğun 3 növü ayırd edilir.
- Presomnik. Yuxuya getmə prosesinin pozulması. İnsan yatmaq istəyir, uzanır, lakin yuxuya gedə bilmir. Yuxuya getmə dövrü 15 dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edir, bəzən isə belə pozğunluq forması olan insanlar bütün gecəni yatmır.
- İntrasomnik. Tez-tez və ya təkli oyanmalarla fasiləli yuxu, oyanmadan sonra yenidən yuxuya getməkdə çətinliklər yaranır.
- Postsomnik. Asan yuxuya getmə, tam dəyərli dərin yuxu, lakin oyanmaqda çətinliklər. Bu pozğunluq tipi olan insanlar öz vəziyyətlərini «yataqdan qalxmağa güc yoxdur», «gözlər açılmır» və s. Kimi təsvir edir.
Klinik mənzərə
Yuxusuzluq həm gecə, həm də gündüz əlamətləri ilə özünü göstərir. Gecə əlamətləri bunlardır:
- uzun müddət, adətən 30 dəqiqədən çox yuxuya gedə bilməmək;
- gecə tez-tez oyanmaq və yenidən çətin yuxuya getmək;
- səhər tezdən oyanıb bir daha yuxuya gedə bilməmək;
- səthi, dincəltməyən yuxu hissi.
Gündüz isə aşağıdakılar narahat edir:
- yorğunluq, zəiflik, yuxululuq;
- əsəbilik, əhval-ruhiyyənin enib-qalxması;
- diqqətin cəmlənməsinin və yaddaşın pisləşməsi, işdə səhvlərin artması;
- baş ağrısı, gərginlik hissi;
- axşamlar yaxınlaşan gecə və yuxu ilə bağlı narahatlıq.
Yuxuda bərk xoruldama və nəfəs dayanmaları, axşamlar ayaqlarda narahatlıq və onları tərpətmək istəyi başqa yuxu pozğunluqlarına işarə edə bilər — bu barədə həkimə mütləq deyin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İlkin qəbulda mütəxəssis pasiyentdən ətraflı sorğu aparır. Onun üçün üstünlük təşkil edən simptomları, onların yaranma tezliyini, müddətini və yuxu pozğunluqlarının inkişaf tarixçəsini öyrənmək vacibdir. Alınan məlumatlar əsasında pasiyentə ilkin diaqnoz qoyulur və əlavə müayinələr təyin edilir. Əgər insomniya başqa bir xəstəliyin nəticəsi kimi inkişaf edibsə, diaqnostikaya dar profilli həkimlər cəlb olunur. Yuxusuzluğa səbəb olan amilləri axtarmaq üçün diaqnostik tədbirlər siyahısına laborator və instrumental müayinələr daxildir.
Ağırlaşmalar
Bir çox insan gecə yuxusunun pozulmasını ciddi problem kimi qəbul etmir. Lakin onun xroniki çatışmazlığı çox təhlükəlidir. Natamam gecə istirahəti çoxlu sayda patoloji dəyişikliyi işə salır. Yuxusuzluğun ən təhlükəli nəticələrinə aşağıdakılar aiddir:
- Immunitetin əhəmiyyətli dərəcədə azalması;
- Bədən çəkisinin artması;
- Sinir sisteminin tükənməsi;
- Həyəcanlı pozğunluqların və depressiyanın inkişafı;
- Libidonun ifadəli azalması.
Bundan əlavə, gündüz güclü yuxululuq hiss edən insan asanlıqla sağlamlığı üçün təhlükəli vəziyyətə düşə, qəsdən olmadan başqa insanlara zərər vura bilər (məsələn, avtomobil idarə edərkən).
Müalicə
Yuxusuzluq əlamətləri yarandıqda mütəxəssisin nəzarəti altında mümkün qədər tez peşəkar müalicəyə başlamaq lazımdır. İnsomniyanı aradan qaldırmaq üçün geniş tədbirlər kompleksi tətbiq olunur.
- Yuxu pozğunluqlarına səbəb olan əsas xəstəliyin müalicəsi üçün mütəxəssis tərəfindən təyin edilmiş medikamentoz preparatların qəbulu.
- Yuxusuzluq əlamətlərinin yuxu dərmanları ilə aradan qaldırılması (onlar yalnız həkimin təyinatı ilə və onun nəzarəti altında qısa müddət qəbul edilir ki, bu da həmin dərmanların ciddi yan təsirlərindən qaçmağa imkan verir).
- Yuxu pozğunluğuna səbəb olan problemi tapmaq və ondan qurtulmaq üçün psixoterapevtlə fərdi məşğələlər. Xroniki yuxusuzluqda birinci sıra müalicə insomniyanın koqnitiv-davranış terapiyasıdır: o, yuxu vərdişlərini, yataqda keçirilən vaxtı və yuxu ilə bağlı narahatlığı tədricən dəyişməyə imkan verir və effekti dərmanlardan daha davamlıdır.
- Fizioterapevtik prosedurlar, fitoterapiya və iynə-refleksoterapiya: bu üsulların sübut bazası məhduddur və onlar əsas müalicəni əvəz etmir.
Yuxusuzluğun müalicə kursu mütləq qidalanma rasionunun korreksiyasını, kifayət qədər fiziki fəallığı və açıq havada gəzintiləri əhatə edir. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi planını həkim pasiyentlə birgə tərtib edir.
Profilaktika
Yuxusuzluğun qarşısını almağın ən effektiv yolu yuxu gigiyenasına əməl etməkdir. Bu qaydalar yuxunun artıq pozulduğu hallarda da müalicənin vacib hissəsidir:
- həftəsonu da daxil olmaqla hər gün eyni vaxtda yatmaq və oyanmaq;
- yataq otağını qaranlıq, sakit və sərin saxlamaq, yataqdan yalnız yuxu üçün istifadə etmək;
- günün ikinci yarısında qəhvə, güclü çay və enerji içkilərindən imtina etmək;
- siqareti tərgitmək, axşamlar alkoqol qəbul etməmək — alkoqol yuxunu səthi və qırıq-qırıq edir;
- yatmazdan əvvəl ağır yeməkdən çəkinmək;
- yatmazdan bir saat əvvəl telefon, planşet və kompüterdən istifadəni dayandırmaq;
- gün ərzində fiziki cəhətdən aktiv olmaq, lakin intensiv idmanı yatmazdan bir neçə saat əvvəl bitirmək;
- gündüz yatmamaq və ya bunu 20–30 dəqiqə ilə məhdudlaşdırmaq;
- yuxu dərmanlarını özbaşına qəbul etməmək.
Yuxu problemləri bir neçə həftədən çox davam edirsə, həkimə müraciət edin: vaxtında aradan qaldırılmış səbəb pozğunluğun xroniki forma almasının qarşısını alır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Gecə yuxusu pozulduqda ilk növbədə terapevtə (problem uşaqda yaranıbsa, pediatra) və ya ailə həkiminə müraciət olunur. Bu ixtisas sahibləri ilkin diaqnostika aparır, yuxusuzluğun mümkün səbəblərini və onun inkişafına səbəb ola biləcək müşayiətedici xəstəlikləri aşkar edir. İnsomniya problemi ilə bir neçə ixtisas üzrə həkim məşğul ola bilər.
Bu xəstəliklə məşğul olan həkimlər: somnoloq, nevroloq, psixoterapevt, otorinolarinqoloq (LOR), kardioloq, qastroenteroloq.
Yadda saxla!
Xroniki yuxusuzluq müxtəlif sosial qrup və yaş kateqoriyalarındakı insanlarda yaranan ciddi problemdir. Yuxu çatışmazlığı insanın gündüz özünü hiss etməsinə mənfi təsir göstərir. İnsomniyadan əziyyət çəkən insanlar artıq səhər saatlarında yorğunluq, əsəbilik və zəiflik hiss edir. Artan yuxululuq iş qabiliyyətinin azalmasına, düşünmə proseslərinin və diqqətin cəmlənməsinin pisləşməsinə səbəb olur. Yuxusuzluq müalicə edilmədikdə, psixika pozğunluqları, uzunmüddətli depressiya, piylənmənin inkişafı və s. Daxil olmaqla ciddi problemlərin yaranmasına gətirib çıxaracaq. Depressiya əlamətləri yarandıqda bütün bunlardan yalnız həkimə müraciət etməklə qaçmaq olar. Mütəxəssis diaqnostika aparacaq, insomniyaya səbəb olan həqiqi amili aşkar edəcək və klinik hala uyğun fərdi müalicə təyin edəcək. Yuxusuzluğun profilaktikasını da unutmaq olmaz. Bu, çətinlik təşkil etmir. Orqanizmdəki patoloji proseslərlə əlaqəli olmayan yuxu pozğunluqlarının qarşısını bir neçə sadə qaydaya əməl etməklə almaq olar:
- Gecə həddindən artıq yeməyin və ac yatmayın;
- Yatmazdan 2 saat əvvəl qadjetlərdən istifadə etməyin və televizoru/kompüteri söndürün;
- Saat 23:00-dan gec olmayaraq yatın.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP)
- Gərginlik tipli baş ağrısı
- Narahat ayaqlar sindromu
- Emosional tükənmə sindromu
- Postkovid sindromu
- Xroniki yorğunluq sindromu
- Somnambulizm (yuxuda gəzmə)
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
Suallar və cavablar
Xeyr. Yuxu dərmanları ilə özbaşına müalicə qətiyyən yolverilməzdir. Bu qrup dərmanlar, hətta reseptsiz satılanlar da, asılılığa səbəb olur, uzunmüddətli nəzarətsiz qəbul zamanı isə insanın koqnitiv funksiyalarını azaldır.
Gecə yarısına ən geci bir saat qalmış yatmaq, saat 9:00-a qədər isə oyanmaq lazımdır. Bu vaxt aralığı tam dəyərli yuxu üçün ideal hesab olunur. Məhz bu saatlarda güc daha tez bərpa olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
