Yuxululuq — gecə istirahətinin obyektiv olaraq kifayət qədər və ya pasiyent üçün adi sayılan saatlarına baxmayaraq, insanın yuxuya artan ehtiyac hiss etdiyi vəziyyətdir. Bu səhifədə yuxululuğun səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hepatoloq Nevroloq Onkoloq Psixoterapevt Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Yuxululuq — gecə istirahətinin obyektiv olaraq kifayət qədər və ya pasiyent üçün adi sayılan saatlarına baxmayaraq, insanın yuxuya artan ehtiyac hiss etdiyi vəziyyətdir. Bu əlamət tez-tez ağır patologiyalardan xəbər verir, buna görə də vaxtında həkimə müraciət etmək, müayinədən keçmək və fərdi təyinatlar almaq lazımdır.
Növləri
Yuxululuğun səbəbindən asılı olaraq 4 qrup ayırd edilir.
- Fizioloji: yuxu çatışmazlığı və ya gecə istirahətinin aşağı keyfiyyəti ilə, habelə stimulyatorların, kofeinin qəbulu ilə əlaqəli.
- Psixoloji: depressiya, asteno-nevrotik sindrom, stresslərin təsiri ilə əlaqəli.
- Somatik: daxili orqanların xəstəlikləri ilə yaranan.
- Farmakoloji: dərman qəbulu ilə əlaqəli.
Həmçinin etioloji əlamətə görə gündüz yorğunluğunu yuxusuzluqla və hipersomniya ilə əlaqəli olaraq iki qrupa bölmək olar. Birinci halda insan gecə istirahətinə normal ehtiyac duyur (6-10 saat), lakin yuxusuzluq, kəsik-kəsik və ya kifayət qədər dərin olmayan yuxu gündüz ümumi tonusun azalmasına gətirib çıxarır. İkinci halda isə yuxuya artan ehtiyacdan söhbət gedir, belə ki, 6-10 saat gücü bərpa etmək üçün kifayət etmir.
Simptomun yaranma tezliyinə görə yuxululuğun iki tipi var.
- Dövri: müəyyən amillərlə (menstrual dövr, fiziki, əqli, emosional yükün səviyyəsi) əlaqədar və ya onlarla əlaqəsiz kəskinləşir.
- Daimi: həmişə mövcuddur, əvvəlki ifadəlilik səviyyəsini saxlayır və ya daim proqressivləşir.
Səbəbləri
Hipersomniya çox vaxt fiziolojidir — gecə istirahətinin kifayət qədər olmaması ilə əlaqəlidir. Bu asanlıqla aradan qaldırılır: özünü yaxşı hiss etmək üçün kifayət qədər yatmaq bəs edir.
Əksər hallarda problem üç amillə əlaqələndirilir.
- Yuxusuzluq. Yuxuya getməkdə çətinlik, erkən oyanma və ya kəsik-kəsik yuxu şəklində özünü göstərən yuxu pozğunluqları müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Onları birləşdirən cəhət insanın fiziki olaraq kifayət qədər yata bilməməsidir, buna görə gündüz yatmaq istəyi hiss edir.
- Kifayət qədər olmayan yuxu sindromu. Bu halda insan fiziki olaraq yata bilir, lakin gündəlik rejimin pozulması, iş qrafiki və ya qəsdən yuxudan məhrum olma səbəbindən kifayət qədər gecə istirahəti əldə etmir. Orqanizm kompensator qabiliyyətlər sayəsində vəziyyətə uyğunlaşır, lakin yorğunluq toplanacaq.
- Apnoe. Apnoe sindromu — yuxu zamanı qısamüddətli tənəffüs dayanmalarının baş verdiyi ağır xəstəlikdir. İnsan qısamüddətli oyanmaları xatırlamır, halbuki gecə ərzində tənəffüs 30-40 dəfəyədək, hər dəfə 10 və ya daha çox saniyə dayana bilər. Qanda oksigen səviyyəsi azalır, bu da hipoksiyaya və onunla əlaqəli yuxululuğa səbəb olur.
Daha az yayılmış səbəblər bunlardır:
- Depressiya, həddindən artıq yorulma, narahatlıq pozğunluğu;
- Hərəkət zamanı ağrı ilə müşayiət olunan istənilən patologiyalar;
- Preparatların (adətən sedativlərin) qəbulu və ya kəsilmə sindromu;
- Narkolepsiya;
- Narahat ayaqlar sindromu;
- Ürək-damar fəlakətlərinin nəticələri;
- Baş beynin və/və ya sinirlərin funksiya pozğunluğu.
Əgər simptom fasiləsiz 2 həftədən çox davam edirsə və ya dövri olaraq (1 dəfədən çox) təkrarlanırsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Diaqnostika
Müayinə konsultasiya ilə başlayır, bu zaman həkim simptomun xəstəni nə qədər tez-tez narahat etdiyini, adətən onun yaranmasından əvvəl hansı amillərin olduğunu öyrənir. Həmçinin insanın sutkada neçə saat yatdığını, oyandıqdan sonrakı ilk saatlarda özünü necə hiss etdiyini, gecələr tez-tez oyanıb-oyanmadığını aydınlaşdırmaq vacibdir: bu, yuxululuğun səbəbinin normal istirahət ehtiyacı fonunda gecə yuxusunun aşağı keyfiyyəti olub-olmadığını, yoxsa yuxu ehtiyacının normadan artıq olduğunu anlamağa imkan verir. Baxış və anamnez toplanmasından sonra müayinə təyin olunur.
- Laborator analizlər. İltihab markerlərinin aşkarlanması, hormon və hemoqlobin səviyyəsinin təyin edilməsi üçün lazımdır.
- Qalxanabənzər vəzin USM-i. Simptomun hormonal səbəbindən şübhələnildikdə kompleks müayinənin tərkibində təyin olunur.
- Baş beynin MRT-si. Endokrin sistemin işinə təsir edən şişlərin və struktur dəyişikliklərin, o cümlədən hipofiz və ya hipotalamus nahiyəsindəkilərin aşkarlanması üçün göstərişdir.
- Kompüter somnoqrafiyası. Tədqiqat obyektiv markerlər — hərəkətlər, əzələ və arteriya tonusu, nəbz və tənəffüs tezliyi vasitəsilə yuxunun müddətini və keyfiyyətini müəyyən edir.
- Boyun onurğasının KT-si. Bu metod beyin qan dövranının pozulmasını aşkar etməyə kömək edir, bu da oksigen çatışmazlığı (hipoksiya) səbəbindən asteniya daxil olmaqla nevroloji əlamətlərlə müşayiət olunur.
Əlavə olaraq dar ixtisaslı həkimlərin konsultasiyaları təyin oluna bilər.
Müalicə
Diaqnoz qoyulduqdan sonra həkim hipersomniyanın səbəbini aradan qaldırmağa yönəlmiş fərdi proqram təyin edir. Bura dəmir və hormon səviyyəsini normallaşdıran, toxumaların oksigenə ehtiyacını azaldan, qan dövranını yaxşılaşdıran preparatların qəbulu daxildir.
Gecə yuxusunun keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün yüngül sedativ təsirli preparatlar, gündüz fəallığını artırmaq üçün isə stimuledici vasitələr təyin olunur. Yuxu gigiyenasını bərpa etmək vacibdir — müəyyən vaxtda yatmağa və oyanmağa öyrəşmək, yataq otağında yaxşı yatmağa mane olmayan şərait yaratmaq: işıq və səs mənbələrini aradan qaldırmaq, rahat döşək və yastıq seçmək, otağı havalandırmaq və sərinlətmək. Əlavə olaraq psixoterapevt seansları, fizioterapiya prosedurları, rahatladıcı masaj tövsiyə olunur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Daim yatmaq istəyi həyat keyfiyyətinə təsir edir, insanın sosial fəallığını məhdudlaşdırır və zamanla depressiyaya gətirib çıxarır. Sonradan bu, diaqnostikanı çətinləşdirir: testlər insanda depressiv əlamətlərin olduğunu göstərir, buna görə həkim müvafiq müalicə təyin edir. Lakin depressiya səbəb deyil, daimi yorğunluğun nəticəsi olduqda, terapiya kifayət qədər effektiv olmur. Yuxululuğun müalicə olunmaması fonunda bu simptoma səbəb olan əsas patologiya irəliləyəcək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əgər pasiyentin anamnezində bu əlamətin yaranmasına səbəb ola biləcək xroniki patologiyalar yoxdursa, diaqnostikaya terapevtin qəbulundan başlamaq tövsiyə olunur. O, klinik əhəmiyyətli məlumatı müəyyən edəcək, analizlər və instrumental müayinə növləri təyin edəcək, nəticələrinə əsasən isə dar ixtisaslı həkimlərə göndəriş verəcək.
Müraciət edilə bilən həkimlər:
Yadda saxla!
Yuxululuq adi soyuqdəymədən ağır patologiyalara qədər bir çox xəstəliyə müşayiət edən tez-tez rast gəlinən şikayətdir. Gecə istirahəti gümrahlıq və güc hissi yaratmırsa, həkimə müraciət etmək lazımdır. Əks halda əsas xəstəlik davamlı olaraq irəliləyəcək, yorğunluq isə toplanaraq astenik sindroma, xronik patologiyaların kəskinləşməsinə və yeni xəstəliklərin başlanğıcına gətirib çıxaracaq. Dərin və keyfiyyətli yuxu sağlamlığı qorumaq üçün vacib şərtdir, buna görə onunla bağlı istənilən problemi vaxtında aradan qaldırmaq lazımdır. Ən vacibi, hipersomniya ilə özbaşına — yuxu həbləri və ya psixostimulyatorlar qəbul edərək, qəhvədən və ya enerji içkilərindən sui-istifadə edərək mübarizə aparmağa çalışmamaqdır.
Suallar və cavablar
Problemin səbəbini müəyyənləşdirmədən onu aradan qaldırmaq üçün effektiv preparat seçmək mümkün deyil. Bəzi hallarda kofein tonusu bərpa etməyə kömək edə bilər, lakin onu müntəzəm qəbul etmək lazım deyil: o, sinir sisteminin ehtiyatlarını tükəndirəcək.
Ağır infeksiyadan sonrakı bərpa dövründə yuxululuq 2 həftəyədək saxlana bilər. COVID-19-dan sonra daha uzun bərpa dövrü tələb olunur.
