Narahat ayaqlar sindromu axşam və gecə saatlarında, istirahət zamanı ayaqlarda yaranan xoşagəlməz hisslər və onları hərəkət etdirməyə qarşısıalınmaz istəklə gedən nevroloji pozuntudur. Yuxunu ciddi pozur, lakin müalicəyə yaxşı cavab verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Huzursuz ayaqlar sindromu
- Ekbom sindromu
- Villis-Ekbom xəstəliyi
Xəstəlik haqqında
Narahat ayaqlar sindromu zamanı insan oturduqda və ya uzandıqda ayaqlarında – adətən baldırlarda, bəzən budlarda və hətta qollarda – dartılma, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi, sızıltı, «içəridən qaynama» kimi təsviri çətin hisslər duyur. Ayaqları hərəkət etdirmək, gəzmək bu hissləri müvəqqəti azaldır, lakin yenidən uzandıqda onlar qayıdır. Əlamətlər axşam və gecə güclənir, yuxuya getməyi çətinləşdirir.
Bir çox pasiyentdə yuxuda ayaqların dövri hərəkətləri də olur – ayaqlar qısa fasilələrlə qeyri-ixtiyari tərpənir, bu isə yuxunun keyfiyyətini daha da pisləşdirir. Sindrom geniş yayılıb, istənilən yaşda, o cümlədən uşaqlarda başlaya bilər, yaşla və qadınlarda bir qədər daha tez-tez rast gəlinir. Bu, həyat üçün təhlükəli xəstəlik deyil, lakin xroniki yuxusuzluq səbəbindən iş qabiliyyətini və əhval-ruhiyyəni ciddi pozur. Müasir müalicə üsulları əksər pasiyentlərdə əlamətləri yaxşı nəzarətdə saxlamağa imkan verir.
Səbəbləri
Sindromun əsasında beyində dəmir mübadiləsinin və dopamin sisteminin işinin pozulması durur. Mənşəyinə görə birincili və ikincili forma ayırd edilir.
- Birincili (idiopatik) forma – çox vaxt irsi xarakter daşıyır, yaxın qohumlarda oxşar əlamətlər olur; adətən gənc yaşda başlayır və illər ərzində yavaş-yavaş irəliləyir.
- Dəmir çatışmazlığı – ferritinin aşağı olması ən vacib və düzəldilə bilən səbəbdir; qanazlığı olmadan da əlamətlərə səbəb ola bilər.
- Hamiləlik – xüsusən son trimestrdə; dəmir çatışmazlığı və hormonal dəyişikliklərlə bağlıdır.
- Xroniki böyrək çatışmazlığı – xüsusən dializ alan pasiyentlərdə tez-tez rast gəlinir.
- Polineyropatiya – məsələn, şəkərli diabet fonunda periferik sinirlərin zədələnməsi.
- Bəzi dərmanlar – sedativ antihistaminlər, bəzi antidepressantlar, antipsixotiklər, dopamin reseptorlarını bloklayan qusma əleyhinə vasitələr.
- Digər vəziyyətlər – B12 vitamini və fol turşusu çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzin funksiyasının pozulması, bəzi nevroloji xəstəliklər.
Kofein, alkoqol, siqaret, yuxu çatışmazlığı və uzun müddət hərəkətsiz oturmaq (səyahət, uzun iclas) əlamətləri gücləndirir.
Formaları
- Birincili forma – başqa xəstəliklə əlaqəsi olmayan, çox vaxt irsi forma.
- İkincili forma – dəmir çatışmazlığı, hamiləlik, böyrək çatışmazlığı, polineyropatiya və ya dərman qəbulu fonunda yaranır; səbəb aradan qaldırıldıqda əlamətlər azala və ya keçə bilər.
Gedişinə görə əlamətlər epizodik (arabir) və ya xroniki-davamlı ola bilər; şiddətinə görə yüngül, orta və ağır dərəcə ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Sindromun əsas əlaməti ayaqları hərəkət etdirməyə güclü, qarşısıalınmaz istəkdir. Pasiyentlər hissləri müxtəlif cür təsvir edir və onları çox vaxt sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkir.
- ayaqlarda xoşagəlməz, təsviri çətin hisslər – dartılma, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi, sızıltı;
- ayaqları hərəkət etdirməyə güclü istək;
- istirahətdə – oturarkən və uzanarkən – əlamətlərin yaranması və ya güclənməsi;
- gəzmək, ayaqları dartmaq, ovuşdurmaqla müvəqqəti yüngülləşmə;
- axşam və gecə əlamətlərin artması, səhər azalması;
- yuxuda ayaqların qeyri-ixtiyari dövri hərəkətləri;
- yuxuya getməkdə çətinlik, gecə oyanmaları, gündüz yuxululuq və yorğunluq.
Uşaqlarda əlamətlər çox vaxt «böyümə ağrıları», narahatlıq və ya diqqət çatışmazlığı kimi qiymətləndirilir; uşaq yuxusuz, əsəbi ola bilər. Hamiləlikdə əlamətlər adətən son aylarda güclənir və doğuşdan sonra keçir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: bir ayaqda qəfil şiş, ağrı, qızartı və istilik yaranıbsa (damarda tromboz ola bilər); ayaqlarda əzələ zəifliyi, hissiyyatın itməsi, sidik və ya nəcis saxlama pozğunluğu baş veribsə. Dopaminergik dərman qəbulu fonunda qumar, alış-veriş, yemək kimi nəzarətsiz impulsiv davranışlar yaranıbsa, bu barədə gecikmədən həkimə məlumat vermək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz klinik meyarlara əsaslanır. Onlar beşdir: ayaqları hərəkət etdirməyə istək, onun istirahətdə yaranması, hərəkətlə yüngülləşməsi, axşam və gecə güclənməsi və bu əlamətlərin başqa vəziyyətlə izah olunmaması. Həkim əlamətlərin xarakterini, ailə anamnezini, qəbul edilən dərmanları, yuxunun keyfiyyətini ətraflı soruşur və nevroloji müayinə aparır.
- Ferritin və qanda dəmir göstəriciləri – hər bir pasiyentdə mütləq yoxlanılır, çünki dəmir çatışmazlığı müalicənin seçiminə birbaşa təsir edir.
- Qanın ümumi analizi – qanazlığın aşkarlanması.
- Kreatinin, qlükoza – böyrək çatışmazlığı və şəkərli diabetin istisna edilməsi; göstərişə görə B12 vitamini, qalxanabənzər vəzin hormonları.
- ENMQ (elektroneyromioqrafiya) – polineyropatiyadan şübhələndikdə periferik sinirlərin funksiyasını qiymətləndirir.
- Polisomnoqrafiya – diaqnoz aydın olmadıqda; yuxuda ayaqların dövri hərəkətlərini və yuxunun strukturunu qeydə alır.
Differensial diaqnostikada sindrom gecə qıc olmalarından, venoz çatışmazlıqdan, polineyropatiyadan, oynaq ağrılarından və bəzi dərmanların yaratdığı motor narahatlığından ayırd edilir.
Ağırlaşmalar
Sindromun özü həyat üçün təhlükəli deyil, lakin uzun müddət müalicəsiz qaldıqda və ya müalicə düzgün aparılmadıqda aşağıdakı nəticələrə səbəb ola bilər:
- xroniki yuxusuzluq;
- gündüz yuxululuq, diqqətin və iş qabiliyyətinin azalması, sükan arxasında risk;
- narahatlıq və depressiya;
- dopaminergik preparatlarla uzun müalicədə əlamətlərin güclənməsi, günün daha erkən saatlarında başlaması və qollara yayılması (augmentasiya);
- həyat keyfiyyətinin, ailə və sosial münasibətlərin pisləşməsi.
Müalicə
Müalicə əlamətlərin şiddətindən, səbəbindən və yuxuya təsirindən asılıdır. Yüngül hallarda həyat tərzinin dəyişdirilməsi və dəmir çatışmazlığının düzəldilməsi kifayət edə bilər, orta və ağır hallarda dərman müalicəsi lazım olur.
Səbəbin aradan qaldırılması. Ferritin aşağı və ya normanın aşağı sərhədindədirsə, dəmir preparatları ilə müalicə aparılır – qəbul yolunu (daxilə və ya venadaxili) həkim seçir; bəzən təkcə bu kifayət edir. Əlamətləri gücləndirən dərmanlar mümkün olduqda həkimlə razılaşdırılaraq dəyişdirilir, əsas xəstəliklər – böyrək çatışmazlığı, diabet – müalicə olunur.
Dərman müalicəsi. Həkim alfa-2-delta liqandları qrupundan və ya dopamin aqonistləri qrupundan preparatlar təyin edə bilər. Müasir yanaşmada augmentasiya riskinə görə ilk seçim çox vaxt alfa-2-delta liqandlarıdır. Dopamin aqonistləri qəbul edərkən augmentasiya və impulsiv davranış əlamətlərinə diqqət yetirmək lazımdır. Digər üsullara cavab verməyən ağır hallarda həkim ciddi nəzarət altında başqa qrup preparatlardan istifadə edə bilər. Preparat, doza və müalicə müddəti yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Qeyri-dərman üsullar və evdə nə etmək olar:
- müntəzəm yuxu rejimi, axşam kofein və alkoqoldan imtina, siqareti tərgitmək;
- gün ərzində orta fiziki aktivlik – gəzinti, üzgüçülük; axşam ağır məşqlərdən çəkinmək;
- yatmazdan əvvəl ayaqların masajı, ilıq duş, dartılma məşqləri;
- uzun oturma zamanı diqqəti cəlb edən fəaliyyət – oxumaq, söz oyunları, əl işi.
Hamiləlikdə əsas yer qeyri-dərman üsullarına və dəmir çatışmazlığının düzəldilməsinə verilir. Uşaqlarda müalicəni pediatr və nevroloq birlikdə planlaşdırır. Dəmir preparatlarını analiz etmədən özbaşına qəbul etmək (dəmir artıqlığı zərərlidir), yuxu dərmanları və sedativ antihistaminlərdən öz-özünə istifadə etmək olmaz – sonuncular əlamətləri daha da gücləndirə bilər.
Profilaktika
Birincili formanın qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin əlamətlərin yaranma və güclənmə riskini azaltmaq olar:
- dəmir çatışmazlığının vaxtında aşkarlanması və müalicəsi, xüsusən hamiləlikdə;
- kofein, alkoqol və siqaretin məhdudlaşdırılması;
- müntəzəm yuxu rejimi və kifayət qədər yuxu;
- gün ərzində orta fiziki aktivlik;
- uzun səfərlərdə və iclaslarda fasilələr verib gəzmək;
- yeni dərmanlar başlayarkən əlamətlərin güclənməsinə diqqət və bu barədə həkimə məlumat vermək;
- şəkərli diabet və böyrək xəstəliklərində müntəzəm nəzarət.
Yadda saxla!
Gecə ayaqların «yerə sığmaması» xasiyyət deyil, müalicə olunan pozuntudur.
- İlk addım – ferritinin yoxlanılması.
- Kofein, alkoqol, siqaret və yuxusuzluq əlamətləri gücləndirir.
- Bəzi dərmanlar sindromu ağırlaşdıra bilər – qəbul etdiyiniz bütün dərmanlar barədə həkimə danışın.
- Dopaminergik dərman qəbul edərkən əlamətlər tezləşibsə və güclənibsə, dozanı özbaşına artırmayın – həkimə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Xeyr, bu nevroloji pozuntudur. Venoz çatışmazlıqda da ayaqlarda ağırlıq ola bilər, lakin hərəkətə qarşısıalınmaz istək, axşam güclənmə və hərəkətlə yüngülləşmə narahat ayaqlar sindromu üçün xarakterikdir.
Hamiləlik zamanı yaranan sindrom adətən doğuşdan sonra bir neçə həftə ərzində keçir. Hamiləlikdə dəmir səviyyəsinin yoxlanılması və həkimlə razılaşdırılmış təhlükəsiz üsullar tövsiyə olunur.
Nevroloqa və ya somnoloqa. Lazım olduqda terapevt dəmir çatışmazlığı və böyrək xəstəliklərini müayinə edir.
Bəli. Orqanizmdə dəmir ehtiyatı azaldıqda hemoqlobin hələ normal ola bilər. Ehtiyatı ferritin göstərir, buna görə narahat ayaqlar sindromunda məhz ferritin yoxlanılır və nəticəni həkim qiymətləndirir.
Bəli, sindrom uşaqlıqda da başlaya bilər və çox vaxt «böyümə ağrıları» və ya hiperaktivlik kimi qəbul edilir. Uşaq axşam ayaqlarında narahatlıqdan şikayət edirsə, pis yatırsa, pediatra və ya nevroloqa müraciət etmək və dəmir göstəricilərini yoxlamaq lazımdır.
İkincili formada səbəb – məsələn, dəmir çatışmazlığı – aradan qaldırıldıqda əlamətlər keçə bilər. Birincili forma adətən xroniki gedişli olur, lakin müalicə və həyat tərzi tədbirləri ilə əksər pasiyentlərdə əlamətlər yaxşı nəzarətdə saxlanılır.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Gecə apnoesinin diaqnostikası – polisomnoqrafiya, yoxsa portativ cihazlar?
Bütün dünyada yuxu pozğunluqlarının araşdırılmasında qızıl standart polisomnoqrafiya hesab olunur – bu, yuxu zamanı insan orqanizminin müxtəlif fizioloji…
İstiqamət: Somnologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
