Hipersomniya gecə kifayət qədər və ya hətta uzun yatdıqdan sonra da davam edən həddən artıq gündüz yuxululuğudur. Narkolepsiya, idiopatik hipersomniya və yuxu apnoesi kimi səbəblər müayinə ilə aşkarlanır və müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Patoloji yuxululuq
- həddən artıq gündüz yuxululuğu
- hipersomnolensiya
Xəstəlik haqqında
Hipersomniya – gecə yuxusu kifayət qədər, hətta normadan uzun olduğu halda belə insanın gün ərzində güclü yuxululuq hiss etməsi, istəmədən yuxuya getməsi və ya oyanıq qalmaqda çətinlik çəkməsidir. Belə insan söhbət zamanı, kitab oxuyarkən, nəqliyyatda, hətta sükan arxasında yuxuya gedə bilər. Uzun gecə yuxusu və gündüz yuxusu tam dincəlmə hissi vermir.
Hipersomniya müstəqil xəstəlik də, başqa vəziyyətin əlaməti də ola bilər. Birincili hipersomniyada beyində yuxu və oyanıqlığı tənzimləyən sistemlər pozulur – buna narkolepsiya və idiopatik hipersomniya aiddir. İkincili hipersomniya yuxu apnoesi, depressiya, bəzi dərmanlar, endokrin və digər xəstəliklər fonunda yaranır. Birincili formalar çox vaxt yeniyetməlik və gənc yaşda başlayır, ikincili formalar isə istənilən yaşda rast gəlinir.
Vəziyyətin əhəmiyyəti təkcə həyat keyfiyyəti ilə bağlı deyil: yuxululuq diqqəti zəiflədir, təhsil və iş qabiliyyətini aşağı salır, sükan arxasında isə qəza riskini kəskin artırır. Ona görə daimi yuxululuğu «tənbəllik» və ya «xasiyyət» saymaq olmaz – səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.
Səbəbləri
Gündüz yuxululuğunun səbəbləri çoxdur və bəzən bir insanda bir neçə amil birləşir. Həkim ilk növbədə daha sadə və tez-tez rast gəlinən səbəbləri, sonra isə nadir xəstəlikləri yoxlayır.
- Yuxu çatışmazlığı – ən çox rast gəlinən səbəb; gecə gec yatmaq, növbəli iş, axşamlar uzun müddət ekran qarşısında oturmaq orqanizmin yuxu ehtiyacını ödəmir.
- Obstruktiv yuxu apnoesi – yuxuda tənəffüs yollarının təkrar daralması və nəfəsin dayanması yuxunu parçalayır; adətən güclü xorultu ilə müşayiət olunur, artıq çəki əsas risk amilidir.
- Narkolepsiya – çox vaxt beyində oyanıqlığı saxlayan maddənin (oreksinin) çatışmazlığı ilə bağlı xroniki xəstəlik; qəfil yuxu tutmaları və katapleksiya ilə özünü göstərir.
- İdiopatik hipersomniya – səbəbi məlum olmayan, uzun və dərin, lakin dincəltməyən yuxu ilə gedən xəstəlik.
- Depressiya və digər psixi pozuntular – tez-tez yuxu tələbatının artması, halsızlıq və maraqların azalması ilə müşayiət olunur.
- Dərmanlar və maddələr – sakitləşdirici və yuxugətirici vasitələr, bəzi antihistamin, antidepressant, epilepsiya əleyhinə və ağrıkəsici dərmanlar, həmçinin alkoqol.
- Somatik xəstəliklər – hipotireoz (qalxanabənzər vəzin funksiyasının zəifləməsi), qanazlığı, şəkərli diabet, böyrək və qaraciyər çatışmazlığı.
- Nevroloji səbəblər – kəllə-beyin travması, beyin şişləri, Parkinson xəstəliyi, keçirilmiş insult, nadir hallarda Kleyne-Levin sindromu (dövri uzun yuxululuq epizodları).
- Narahat ayaqlar sindromu və yuxuda ətrafların dövri hərəkətləri – gecə yuxusunu insanın özü hiss etmədən pozur.
Formaları
Həkimlər hipersomniyanın bir neçə formasını ayırd edir, çünki onların müalicəsi fərqlidir:
- narkolepsiya katapleksiya ilə – gündüz yuxululuğu emosiya zamanı əzələ tonusunun qəfil zəifləməsi ilə birləşir;
- narkolepsiya katapleksiyasız – yuxu tutmaları var, lakin tonusun itməsi epizodları olmur;
- idiopatik hipersomniya – uzun, dincəltməyən yuxu və çətin oyanma;
- dövri hipersomniya – Kleyne-Levin sindromu kimi, yuxululuq epizodlarının normal dövrlərlə növbələşməsi;
- ikincili hipersomniya – başqa xəstəlik, dərman və ya yuxu çatışmazlığı ilə bağlı forma.
Klinik mənzərə
Hipersomniyanın əsas əlaməti gün ərzində davam edən, dincəlmə ilə keçməyən yuxululuqdur. Əlavə əlamətlərin xarakteri səbəbdən asılıdır.
- gün ərzində təkrarlanan yuxululuq, monoton işdə, oxuyarkən, nəqliyyatda istəmədən yuxuya getmə;
- uzun gecə yuxusu – bəzən on saatdan çox – və buna baxmayaraq dincəlməmə hissi;
- oyanmağın çətinliyi, oyandıqdan sonra uzun müddət «dumanlı» baş, çaşqınlıq;
- uzun gündüz yuxuları və onlardan sonra da yüngüllük hissinin olmaması;
- diqqətin və yaddaşın zəifləməsi, əsəbilik, əhvalın aşağı düşməsi;
- «avtomatik davranış» – insan yarıyuxulu halda işini davam etdirir, sonra bunu xatırlamır;
- narkolepsiyada – güclü emosiya (gülüş, sevinc, qəzəb) zamanı əzələ tonusunun qəfil zəifləməsi (katapleksiya), yuxu iflici, yuxuya gedərkən və oyanarkən halüsinasiyalar, gecə yuxusunun tez-tez pozulması;
- yuxu apnoesində – güclü xorultu, yaxınların müşahidə etdiyi nəfəs dayanmaları, səhər baş ağrısı və ağız quruluğu.
Uşaq və yeniyetmələrdə hipersomniya çox vaxt tənbəllik, diqqətsizlik və ya hiperaktivlik kimi qəbul edilir: dərsdə yuxulamaq, oxumaqda geri qalma, əsəbilik müşahidə olunur. Hamiləlikdə, xüsusən ilk aylarda, yuxululuğun artması çox vaxt fizioloji haldır, lakin şiddətli və ya uzun sürən yuxululuq qanazlığı və qalxanabənzər vəzin problemləri baxımından yoxlanılmalıdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər yuxululuq qəfil başlayıb və güclü baş ağrısı, qusma, çaşqınlıq, danışıq və ya hərəkət pozuntusu ilə müşayiət olunursa, baş travmasından sonra yaranıbsa, insanı oyatmaq getdikcə çətinləşirsə. Belə hallarda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika ətraflı söhbətlə başlayır: həkim yuxu və oyanma vaxtını, iş rejimini, xorultunu, qəbul edilən dərmanları, alkoqol istifadəsini, əhvalı, katapleksiya epizodlarının olub-olmamasını soruşur. Yaxınların müşahidələri – xorultu, nəfəs dayanmaları, yuxuda hərəkətlər – çox dəyərlidir. Sonra ümumi və nevroloji müayinə aparılır.
- yuxu gündəliyi və aktiqrafiya – bir-iki həftə ərzində yuxu və oyanıqlıq rejimini obyektiv qiymətləndirir, yuxu çatışmazlığını aşkar edir;
- yuxululuq şkalaları (məsələn, Epvort şkalası) – gündüz yuxululuğunun dərəcəsini qiymətləndirir;
- polisomnoqrafiya – gecə yuxusunun quruluşunu, tənəffüsü, qanda oksigen səviyyəsini, ayaqların hərəkətlərini qeydə alır; yuxu apnoesini və digər pozuntuları aşkar edir;
- yuxuya getmə gecikməsinin çoxdəfəli testi – polisomnoqrafiyadan sonrakı gün aparılır; insanın nə qədər tez yuxuya getdiyini və yuxu fazalarının qeyri-adi ardıcıllığını göstərir, narkolepsiya və idiopatik hipersomniyanın təsdiqi üçün əsas üsuldur;
- qan analizləri – qanın ümumi analizi, qalxanabənzər vəz hormonları, qlükoza, böyrək və qaraciyər göstəriciləri;
- göstəriş olduqda baş beynin MRT-si, psixiatr və ya psixoloq tərəfindən qiymətləndirmə.
Differensial diaqnostika adi yorğunluq, depressiya, xroniki yorğunluq sindromu və epilepsiya ilə aparılır – bunlar oxşar şikayətlər versə də, müalicəsi fərqlidir.
Ağırlaşmalar
- sükan arxasında yuxuya getmə nəticəsində yol-nəqliyyat qəzaları;
- istehsalatda, mexanizmlərlə işləyərkən bədbəxt hadisələr;
- təhsildə geri qalma, işdə məhsuldarlığın azalması;
- depressiya, narahatlıq, özünə inamın azalması;
- sosial təcrid, ailə münasibətlərində gərginlik;
- yuxu apnoesi müalicə olunmadıqda – arterial hipertenziya, ürək ritmi pozuntuları və insult riskinin artması.
Müalicə
Müalicə yuxululuğun səbəbindən asılıdır, ona görə əvvəlcə dəqiq diaqnoz qoyulmalıdır. Bir çox ikincili hallarda əsas problem aradan qaldırıldıqda yuxululuq azalır və ya keçir. Birincili hipersomniyada müalicə uzunmüddətli olur, məqsəd isə oyanıqlığı və həyat keyfiyyətini mümkün qədər bərpa etməkdir.
- səbəbin müalicəsi – yuxu apnoesində yuxu zamanı tənəffüs yollarını açıq saxlayan aparatla (CPAP terapiyası) müalicə və çəkinin azaldılması; hipotireozda hormon əvəzedici müalicə; qanazlığında səbəbə uyğun müalicə; depressiyanın müalicəsi;
- dərmanların yenidən qiymətləndirilməsi – yuxululuq yaradan preparatı həkim dəyişə və ya qəbul vaxtını dəyişdirə bilər; dərmanı özbaşına dayandırmaq olmaz;
- yuxu gigiyenası – hər gün eyni vaxtda yatıb-durmaq, yuxuya kifayət qədər vaxt ayırmaq, yataq otağını qaranlıq, sakit və sərin saxlamaq, axşam ekranı və kofeinli içkiləri məhdudlaşdırmaq;
- planlı qısa gündüz yuxuları – xüsusən narkolepsiyada gün ərzində bir neçə qısa yuxu oyanıqlığı yaxşılaşdırır;
- oyanıqlığı artıran dərmanlar – narkolepsiya və idiopatik hipersomniyada istifadə olunur; yalnız somnoloq və ya nevroloq tərəfindən təyin edilir və nəzarət altında qəbul olunur;
- katapleksiyanın müalicəsi – narkolepsiyada katapleksiya epizodlarını azaldan xüsusi dərman qruplarını həkim seçir;
- psixoloji dəstək – xəstəliyə uyğunlaşma, təhsil və iş rejiminin qurulması, koqnitiv-davranış terapiyası.
Evdə pasiyent özü də çox şey edə bilər: yuxu gündəliyi aparmaq, alkoqoldan imtina etmək, gün ərzində fiziki aktivliyi artırmaq, gündüz işığında daha çox olmaq. Səbəb aydınlaşdırılana qədər avtomobil idarə etməmək və təhlükəli mexanizmlərlə işləməmək lazımdır.
Nə etmək olmaz: özbaşına stimulyatorlar, enerji içkiləri və çox miqdarda kofein qəbul etmək, yuxu dərmanları ilə «yaxşı yatmağa» çalışmaq, həkimin yazdığı dərmanı özbaşına dəyişmək və ya dayandırmaq.
Profilaktika
- yuxuya kifayət qədər vaxt ayırmaq – yetkinlərin əksəriyyətinə gecə yeddi-doqquz saat yuxu lazımdır;
- yatıb-durma vaxtını həftə sonları da sabit saxlamaq;
- xorultu və gecə nəfəs dayanmalarında vaxtında müayinədən keçmək;
- artıq çəkini azaltmaq – bu, yuxu apnoesi riskini azaldır;
- yuxululuq yaradan dərmanlar barədə həkimlə məsləhətləşmək;
- alkoqoldan və axşam ağır yeməkdən çəkinmək;
- qanazlığı və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri kimi müalicə edilə bilən səbəbləri vaxtında yoxlatmaq;
- növbəli işdə istirahət rejimini düzgün planlaşdırmaq.
Yadda saxla!
- Daimi yuxululuq tənbəllik deyil – səbəbi aydınlaşdırılmalı olan simptomdur.
- Gündüz yuxululuğu varsa, səbəb aydınlaşdırılana qədər sükan arxasına keçməyin.
- Güclü xorultu və gecə nəfəs dayanmaları yuxu apnoesinin əlaməti ola bilər – somnoloqa müraciət edin.
- Kofein və enerji içkiləri problemi həll etmir, yalnız onu gizlədir.
- Müalicənin əsası dəqiq diaqnozdur: səbəbdən asılı olaraq yanaşma tamamilə fərqlidir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Yuxu səltənəti
Yuxu - aktiv şüurun minimal səviyyədə olduğu və ətraf aləmə reaksiyanın azaldığı vəziyyətdə qalmağın təbii fizioloji prosesidir; o,…
İstiqamət: Somnologiya
Gecə apnoesinin diaqnostikası – polisomnoqrafiya, yoxsa portativ cihazlar?
Bütün dünyada yuxu pozğunluqlarının araşdırılmasında qızıl standart polisomnoqrafiya hesab olunur – bu, yuxu zamanı insan orqanizminin müxtəlif fizioloji…
İstiqamət: Somnologiya
Suallar və cavablar
Yorğunluq dincəlmə ilə keçir. Hipersomniyada isə uzun yuxudan sonra da yuxululuq qalır və insan istəmədən yuxuya gedir.
Kofein müvəqqəti oyanıqlıq verə bilər, lakin səbəbi aradan qaldırmır və gecə yuxusunu pozaraq vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Daimi yuxululuqda qəhvə ilə «müalicə» əvəzinə səbəbi aydınlaşdırmaq üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.
Somnoloqa və ya nevroloqa. Lazım olduqda terapevt, endokrinoloq və psixiatr da müayinədə iştirak edir.
Ola bilər, lakin uşaq və yeniyetmələrdə ən çox səbəb gec yatmaq və yuxu çatışmazlığıdır. Böyümüş badamcıqlar və adenoidlər səbəbindən yuxu apnoesi də uşaqlarda tez-tez rast gəlinir. Yuxu rejimi düzəldildikdən sonra da yuxululuq qalırsa, pediatr və ya nevroloqa müraciət etmək lazımdır.
Səbəb aydınlaşdırılana və müalicə effektiv olana qədər avtomobil sürmək təhlükəlidir. Diaqnoz qoyulduqdan və vəziyyət nəzarətə alındıqdan sonra sürücülük məsələsini həkiminizlə müzakirə edin.
Narkolepsiya xroniki xəstəlikdir və hazırda onu tamamilə aradan qaldıran müalicə yoxdur. Lakin düzgün seçilmiş rejim və dərmanlarla əksər pasiyentlər əlamətlərə yaxşı nəzarət edir, oxuyur və işləyir.
Somnologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Gecə apnoesinin diaqnostikası – polisomnoqrafiya, yoxsa portativ cihazlar?
Bütün dünyada yuxu pozğunluqlarının araşdırılmasında qızıl standart polisomnoqrafiya hesab olunur – bu, yuxu zamanı insan orqanizminin müxtəlif fizioloji…
İstiqamət: Somnologiya
Qadın xorultudan necə xilas ola bilər
Xorultu bütün yaş qruplarından olan insanlarda rast gəlinən geniş yayılmış problemdir, lakin qadın sağlamlığı kontekstində ona çox vaxt…
İstiqamət: Somnologiya
Xorultunun və obstruktiv yuxu apnoesi sindromunun müalicəsi
Yuxu hər bir insanın həyatının zəruri hissəsidir. Yaxşı və uzun yuxu çox vaxt dincəlmək, gün ərzində toplanmış streslərdən…
İstiqamət: Somnologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
