Spondiloartroz onurğanın faset oynaqlarında degenerativ dəyişikliklərlə xarakterizə olunan osteoartroz formasıdır. Mexaniki bel və ya boyun ağrısı yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Faset sindromu
- fəqərəarası oynaqların artrozu
Xəstəlik haqqında
Xəstəlik ən çox yuxarı yaş qrupunda yayılmışdır. Belə ki, yaşlı xəstələrdə rastgəlmə tezliyi 90%-ə çata bilər. Ən çox insanın şaquli vəziyyətində ən böyük yükü daşıyan bel nahiyəsinin fəqərələri zədələnir. Boyun nahiyəsinin faset oynaqları xeyli az zədələnir. Yayılma baxımından ən son yeri isə döş nahiyəsinin zədələnmələri tutur.
Spondiloartrozun klinik təzahürləri 2 kateqoriyaya bölünür:
- faset oynaqlarında yaranan patoloji impulslarla şərtlənən reflektor ağrı;
- faset oynaqlarının yaxınlığında yerləşən damar-sinir komponentlərinin sıxılma əlamətləri.
Spondiloartrozun spesifik əlamətlərindən biri maraqlanılan oynağa orta dərəcədə təzyiq edildikdə ağrı hisslərinin güclənməsidir.
Degenerativ prosesin ilkin mərhələlərinin müalicəsi konservativ üsullarla aparılır. Xəstəliyin gec mərhələlərində də əksər xəstələrə konservativ müalicə kömək edir. Bir neçə ay ərzində müntəzəm konservativ müalicəyə baxmayaraq davamlı ağrı sindromu saxlanılırsa, az invaziv üsullar (məsələn, radiotezlikli denervasiya), sinir strukturlarının ifadəli sıxılmasında isə cərrahi müalicə müzakirə olunur.
Səbəbləri
Spondiloartrozun bilavasitə səbəbləri adətən osteoxondroz fonunda baş verən faset oynaqlarının travmatik zədələnməsi ilə əlaqədardır. Bu cür proses degenerativ-distrofik dəyişikliklərin inkişafını işə salır. Normada onurğa sütununa yuxarıdan aşağıya doğru yönəlmiş yük əsasən ön hissələr (fəqərə cismləri) tərəfindən qəbul olunur və yalnız cüzi hissəsi arxa hissələrin payına düşür. Əgər hər hansı səbəbdən onurğalararası disklərin degenerasiyası baş verərsə, mexaniki təsirin yenidən bölüşdürülməsi baş verir və faset oynaqlarına düşən yük xeyli artır. Onlar bu cür tələblərin öhdəsindən gələ bilmir ki, bu da nəticədə distrofik dəyişikliklərin işə düşməsinə səbəb olur.
Spondiloartroz onurğalararası yırtığın cərrahi müalicəsindən sonra da inkişaf edə bilər. Bu cür proses onurğalararası diskin hündürlüyünün azalması ilə əlaqədardır ki, bu da faset oynaqlarına düşən yükün ikincili yenidən bölüşdürülməsinə səbəb olur.
Spondiloartroz qığırdaqaltı zonada sümüyün sıxlaşması, qığırdaq lövhəciyinin bəzi sahələrinin nekrozu ilə xarakterizə olunur, sonradan kənar sümük çıxıntıları (osteofitlər) əmələ gəlir. Bu proses ilkin olaraq kompensator xarakter daşıyır və oynaqlaşan səthlərin sahəsini artırmağa xidmət edir. Lakin eyni zamanda aseptik iltihab aktivləşir və əmələ gələn proiltihabi mediatorlar qığırdaq toxumasının sintez prosesini pozur. Sinovial mayenin həcmi də tədricən azalır ki, bu da oynaqların daha çox travmatizasiyasına səbəb olur. Kapsul və bağlar gərilə bilər ki, bu da zədələnmiş vertebral-hərəkət seqmentində qeyri-təbii hərəkətliliyin yaranması ilə müşayiət olunur.
Təsnifat
Patoloji prosesin lokalizasiyasından asılı olaraq spondiloartroz aşağıdakı kimi olur:
- servikal;
- torakal;
- bel (xəstəliyin ən geniş yayılmış forması).
Mərhələlər
Spondiloartrozda dəyişikliklərin dərəcəsi rentgen, KT və ya MRT şəkillərinə görə qiymətləndirilir. Osteoartrozun ən çox istifadə olunan bölgüsü Kellgren–Lawrence şkalasıdır:
- 0 dərəcə — dəyişiklik yoxdur.
- I dərəcə (şübhəli) — oynaq aralığının daralması şübhəlidir, kənarlarda kiçik sümük çıxıntıları ola bilər. Şikayət adətən olmur.
- II dərəcə (minimal) — aydın osteofitlər görünür, oynaq aralığı daralmış ola bilər. Səhər sərtliyi və uzun müddət durarkən ağrı yaranır. Məşqlər, bədən çəkisinə nəzarət və lazım olduqda ağrıkəsicilər əsas müalicədir.
- III dərəcə (orta) — çoxsaylı osteofitlər, oynaq aralığının aydın daralması, sümük səthlərinin sıxlaşması. Ağrılar tez-tez olur, hərəkət məhdudlaşır; müalicəyə blokadalar və fizioterapiya əlavə oluna bilər.
- IV dərəcə (ağır) — oynaq aralığı demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər, oynaq səthlərinin deformasiyası. Sinir köklərinin sıxılması mümkündür; davamlı ağrıda az invaziv və ya cərrahi üsullar müzakirə olunur.
Şəkildəki dəyişikliklər həmişə ağrının şiddətinə uyğun gəlmir. Dərəcəni həkim müayinə nəticələri əsasında müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Spondiloartrozun əsas simptomu xəstələri tibbi yardım axtarmağa məcbur edən ağrıdır. Bu xəstəlikdə ağrı sindromunun müəyyən fərqləndirici xüsusiyyətləri var:
- yana əyilmələr, belin, boynun ekstenziyası və ya bədənin dönmələri zamanı, həmçinin uzun müddət ayaq üstə durarkən ağrı hissləri güclənir;
- səhər saatlarında yarım saatdan bir saata qədər davam edən sərtlik;
- gün ərzində onurğa sütununa artan yüklə əlaqədar axşam saatlarında ağrı təzahürlərinin güclənməsi;
- hava şəraiti dəyişdikdə ağrının xarakterinin dəyişməsi;
- onurğa sütununa yük olmadıqda, uzanmış vəziyyətdə ağrı hisslərinin demək olar ki, tamamilə kəsilməsi;
- oturaq vəziyyətdə, yüngül əyilmə zamanı, həmçinin dayaq olduqda ağrının azalması;
- yarandığı nahiyədən demək olar ki, kənara yayılmayan lokallaşmış ağrı hissləri;
- zədələnmiş vertebral oynağa təzyiq edildikdə ağrılı hisslərin güclənməsi.
Spondiloartroz üçün əks olunan ağrıların xarakterik olmamasına baxmayaraq, bel nahiyəsinin patoloji prosesə cəlb olunması zamanı yenə də cüzi irradiasiya müşahidə olunur. Belə ki, xəstəlik 4-cü bel fəqərəsindən 1-ci oma fəqərəsinə qədər olan zonanı əhatə edərsə, ağrı hissləri sinir lifi boyunca sağrı, oma-quyruq və qasıq nahiyəsinə, həmçinin budun arxa səthinə yayıla bilər. Ağrıların dizdən aşağı yayılması spondiloartroz üçün xarakterik deyil. Əgər deformasiyaedici degenerativ-distrofik proses birinci bel fəqərəsindən dördüncüyə qədər olan zonaya təsir edərsə, ağrı hissləri qarının yan hissələrinə və döşün alt hissəsinə yayıla bilər. Spondiloartrozun servikal formasında ağrılar son dərəcə nadir hallarda belin yuxarı üçdə birinə, ənsəyə və çiyin qurşağına irradiasiya edə bilər.
Servikal spondiloartrozda patoloji prosesə ən çox yuxarı və orta üçdə birin fəqərələri cəlb olunur. Bu nahiyənin sabitliyi təkcə faset oynaqları ilə deyil, unkovertebral oynaqlarla da təmin edilir. Bu cür anatomik xüsusiyyətlər onurğa arteriyası sindromunun (bu damarın onurğalararası kanalda sıxılması) mümkün inkişafına səbəb olur. Belə vəziyyət baş ağrıları, başgicəllənmə, gözlərin qarşısında «milçəklərin» çırpınması və digər oxşar simptomlarla təzahür edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Spondiloartrozun ilkin diaqnostikası obyektiv müayinənin nəticələrinə əsaslanır. Faset oynaqlarının degenerativ-distrofik zədələnməsi xeyrinə şəhadət verəcək əlamətlər bunlardır:
- boyun və bel nahiyəsində fizioloji əyriliklərin azalması;
- səbəbkar oynağa orta dərəcədə təzyiq edildikdə lokallaşmış ağrılılıq;
- onurğa sütununda hərəkət həcminin məhdudlaşması (xüsusilə ekstenziya əziyyət çəkir).
Diaqnozu təsdiqləmək üçün vizuallaşdırıcı müayinələr – rentgen skanlaşdırılması, kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası aparılır. Əldə edilən məlumatlar əsasında patoloji prosesin mərhələsi müəyyən edilir. Xəstəlik proqressivləşdikcə oynaq boşluğunun daralması, sümük çıxıntılarının yaranması, qığırdaq lövhəciyinin dağılması hesabına altdakı sümüyün açılması, qığırdaqaltı kistaların formalaşması baş verir.
Diaqnozu təsdiqləmək üçün diaqnostik blokadalar da istifadə oluna bilər. Zədələnmiş oynaq nahiyəsinə lokal anestetik yeridildikdə ağrının tam aradan qalxması baş verir.
Xidmətlər
Müalicə
Erkən mərhələlərdə spondiloartrozun müalicəsi konservativ üsullarla aparılır. Patoloji proses irəlilədikdə ağrı sindromunu aradan qaldırmaq üçün, o cümlədən az invaziv üsullarla əməliyyatın aparılması məsələsi həll olunur.
Konservativ müalicənin kompleks proqramına aşağıdakı istiqamətlər daxil ola bilər:
- ağrı sindromunu aradan qaldırmaq üçün qeyri-steroid əksiltihabi vasitələrin və ya narkotik olmayan analgetiklərin tətbiqi;
- ağır hallarda kortikosteroidlərin istifadəsi;
- ümumi narahatlıq səviyyəsini azaltmağa kömək edən antidepresantların qəbulu;
- B qrupu vitaminlərinin istifadəsi (bu xəstəlikdə sübut bazası məhduddur);
- qığırdaq toxumasına təsir edən preparatların (xondroprotektorların) istifadəsi – sübut bazası məhduddur;
- oynaqətrafı lokal anestetik inyeksiyalarının aparılması;
- kinezioterapiya;
- fizioterapevtik prosedurlar;
- masaj və manual təsir texnikaları;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi.
Konservativ terapiyanın müddəti fərdi müəyyən edilir, onun effektivliyi adətən bir neçə ay ərzində qiymətləndirilir. Müalicə səmərəsiz olduqda və ağrı sindromu həyat keyfiyyətini xeyli pisləşdirdikdə az invaziv müdaxilə məsələsi müzakirə olunur. Diaqnostik blokadadan sonra ağrının müvəqqəti aradan qalxması və sonra təkrar yaranması denervasiyanın effektiv ola biləcəyini göstərir. Açıq əməliyyat yalnız sinir strukturlarının ifadəli sıxılması və ya seqmentin qeyri-sabitliyi olduqda göstərişdir.
Cərrahi müdaxilənin əsas az invaziv variantları bunlardır:
- Faset oynaqlarının denervasiyası – sinir lifinin yuxarı və aşağı yerləşən budaqcıqlarının kəsilməsi aparılır.
- Radiotezlikli denervasiya. Keçən cərəyan faset oynağını innervasiya edən kiçik həssas sinir budaqcığının (medial budağın) zədələnməsinə səbəb olur və beləliklə patoloji ağrı innervasiyasını kəsir.
- Kimyəvi denervasiya. Yeridilən farmakoloji preparat faset oynaqları nahiyəsində həssas sinir ucluğunun dağılmasına səbəb olur.
- Dekompressiya əməliyyatları. Şiddətli sıxılma zamanı aparılır və zədələnmiş seqmentin sonrakı stabilləşdirilməsini nəzərdə tutur.
Reabilitasiya
Ağrı sindromu azaldıqca reabilitasiya proqramı genişləndirilir. O, onurğanın döş və bel nahiyəsindəki yaxınonurğa əzələlərinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmişdir. Xəstə üçün məşq proqramı ümumi vəziyyət, müşayiət edən xəstəliklər və patoloji prosesin yayılma dərəcəsi nəzərə alınmaqla fərdi qaydada tərtib edilir. Bərpaedici masaj da faydalıdır. Kəskinləşmə dövründə stabilləşdirici korsetlərin müvəqqəti taxılması tövsiyə oluna bilər.
Profilaktika
Spondiloartrozun profilaktikası bel əzələ korsetinin möhkəmləndirilməsinə və mütəmadi fiziki hərəkətlərin yerinə yetirilməsinə yönəlmişdir. İnsan nə qədər yaşlı olarsa, onurğa sütununun vəziyyətinə bir o qədər çox diqqət yetirmək lazımdır.
Yadda saxla!
Spondiloartrozda ağrı çox vaxt dalğavari gedir və müntəzəm məşqlər, bədən çəkisinə nəzarət və düzgün seçilmiş ağrıkəsicilərlə yaxşı idarə olunur. Buna baxmayaraq, bel və ya boyun ağrısını illərlə özbaşına ağrıkəsicilərlə «söndürmək» düzgün deyil: ağrının səbəbi başqa, daha ciddi xəstəlik ola bilər, ağrıkəsicilərin uzunmüddətli qəbulu isə mədə, böyrək və ürək üçün risklidir. Ağrı bir neçə həftə ərzində keçmirsə, nevroloq və ya ortopedə müraciət edin.
Ayaqlarda qəfil zəiflik, sidik və ya nəcis saxlamanın pozulması, aralıq nahiyəsində keyləşmə yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Həkimə vaxt itirmədən müraciət edin, əgər:
- ağrı gecələr və istirahətdə güclənir;
- ağrı ilə yanaşı hərarət, səbəbsiz arıqlama varsa;
- ağrı dizdən aşağı yayılır, ayaqda və ya qolda keyləşmə yaranıb;
- ağrı yıxılma və ya travmadan sonra başlayıb.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
