Tranşeya ayağı ayaqların uzun müddət soyuq və nəm şəraitdə, donma temperaturundan yuxarı mühitdə qalması nəticəsində yaranan qeyri-donma soyuq zədəsidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xəndək ayağı
- qeyri-donma soyuq zədəsi
Xəstəlik haqqında
Tranşeya (xəndək) ayağı ayaqların uzun müddət – adətən saatlarla və ya günlərlə – soyuq, lakin donma temperaturundan yuxarı olan nəm mühitdə qalması nəticəsində yaranan soyuq zədəsidir. Donmadan (şaxtavurmadan) fərqli olaraq burada toxumalarda buz kristalları əmələ gəlmir. Zədə soyuq və nəmin birgə təsiri ilə damarların uzun müddət daralması, qan dövranının və sinirlərin qidalanmasının pozulması nəticəsində yaranır.
Xəstəlik adını Birinci Dünya müharibəsi zamanı əsgərlərin günlərlə su və palçıq dolu xəndəklərdə qalmasından almışdır. Bu gün də hərbçilərdə, evsizlərdə, uzun müddət yaş ayaqqabı ilə gəzən turistlərdə, balıqçılarda, fəlakət zonalarında yaşayanlarda, açıq havada keçirilən çoxgünlük tədbirlərin iştirakçılarında rast gəlinir. Nəm corab və ayaqqabı ayağı quru mühitə nisbətən xeyli tez soyudur, ona görə zədə hətta mülayim sərin havada da yarana bilər.
Erkən mərhələdə dəyişikliklər çox vaxt geri dönəndir, ona görə vaxtında tanınma və düzgün ilk yardım həlledicidir. Gecikmiş və ağır hallarda isə uzun sürən ağrı, soyuğa həssaslıq, yaralar, infeksiya və toxumaların ölümü (qanqrena) yarana bilər.
Səbəbləri
Əsas səbəb ayaqların uzun müddət soyuq və nəm mühitdə qalmasıdır. Bu zaman damarlar daralır, toxumalar oksigen çatışmazlığı yaşayır, sinirlər zədələnir, nəm dəri isə yumşalaraq asan yaralanır. Risk amilləri bunlardır:
- yaş corab və ayaqqabı – onların uzun müddət dəyişdirilməməsi əsas amildir;
- hərəkətsizlik – uzun müddət ayaq üstə və ya oturaq vəziyyətdə qalmaq qan dövranını zəiflədir;
- dar ayaqqabı, sıx corab və ya sıxan bağlar – ayaqda qan axınını məhdudlaşdırır;
- yorğunluq, aclıq, susuzlaşma – orqanizmin istilik istehsalını azaldır;
- alkoqol və narkotik maddələrin qəbulu – soyuq hissini kütləşdirir və insanın öz vəziyyətinə nəzarətini azaldır;
- siqaret çəkmə – damarları daraldır və toxumaların qan təchizatını pisləşdirir;
- xroniki xəstəliklər – şəkərli diabet, periferik arteriyaların xəstəlikləri, Reyno sindromu, neyropatiya ayaqda qan dövranını və həssaslığı azaldır;
- əvvəl keçirilmiş soyuq zədələri – təkrar zədə riskini artırır;
- peşə və həyat şəraiti – hərbi xidmət, evsizlik, açıq havada uzun iş, ovçuluq, balıqçılıq, turizm.
Mərhələləri
Tranşeya ayağı ardıcıl mərhələlərlə gedir:
- Soyuq təsiri dövrü – ayaq soyuq, solğun və ya göyümtül, keyimiş olur; insan ayağını çox vaxt “taxta kimi” hiss edir, ağrı olmaya bilər;
- Hiperemiyadan əvvəlki dövr – qızındıqdan sonrakı ilk saatlarda, bəzən bir-iki gün ərzində ayaq hələ də soyuq, mərmərvari və ya göyümtül olur, şişkinlik başlayır;
- Hiperemiya dövrü – qan dövranı bərpa olunduqca ayaq qızarır, isti olur, şişir, güclü yandırıcı ağrı, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi yaranır; qabarcıqlar əmələ gələ bilər; bu dövr bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edə bilər;
- Hiperemiyadan sonrakı dövr – şişkinlik və qızartı azalır, lakin soyuğa yüksək həssaslıq, tərləmə, xroniki ağrı və həssaslıq pozuntusu aylarla, bəzən illərlə qala bilər.
Ağırlıq dərəcəsinə görə zədə yüngül (yalnız şişkinlik və qızartı), orta (qabarcıqlar) və ağır (yaralar, toxuma nekrozu, qanqrena) ola bilər. Zədənin həqiqi dərinliyi çox vaxt yalnız bir neçə gün sonra aydınlaşır.
Klinik mənzərə
- ayaqlarda soyuqluq, keyimə, ağırlıq hissi;
- dərinin solğunluğu, mərmərvari və ya göyümtül rəngi, qızındıqdan sonra isə qızarması;
- ayaq və topuq nahiyəsində şişkinlik, ayaqqabını çıxarmağın çətinləşməsi;
- yaş, ağarmış, büzüşmüş və asan zədələnən dəri;
- qızındıqdan sonra güclü, yandırıcı, xüsusən gecələr artan ağrı, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi;
- toxunma və temperatur həssaslığının azalması;
- qabarcıqlar, dərinin soyulması, yaralar;
- ağır hallarda dərinin qaralması, xoşagəlməz iy – toxumaların ölümünün əlamətləri;
- sonrakı dövrdə ayaqların həddindən artıq tərləməsi və soyuğa dözümsüzlük.
Uşaqlar və ahıl yaşlı insanlar soyuğa daha həssasdır, diabeti olan insanlarda isə həssaslığın azalması səbəbindən zədə gec hiss oluna bilər.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər ayaqda dəri qaralıb və ya həssaslıq tam itib, yaradan irin və xoşagəlməz iy gəlir, qızartı ayaq boyu sürətlə yuxarı yayılır, yüksək hərarət, üşütmə, ürəkdöyünmə, şüurun qarışması yaranıb, həmçinin insanda ümumi soyuqlama (hipotermiya) əlamətləri – güclü titrəmə, yuxululuq, nitqin pozulması – varsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən klinik olaraq qoyulur. Həkim ayağın nə qədər müddət və hansı şəraitdə soyuq və nəm mühitdə qaldığını, ayaqqabı və corabı, xroniki xəstəlikləri, siqaret və alkoqol qəbulunu soruşur, sonra ayağın rəngini, şişkinliyi, qabarcıqları, nəbzi, həssaslığı və hərəkətləri yoxlayır.
- Ümumi qan analizi və iltihab göstəriciləri – infeksiyanın qoşulmasını və orqanizmin ümumi reaksiyasını qiymətləndirir;
- Biokimyəvi analizlər – qanda şəkər, böyrək göstəriciləri, əzələ zədələnməsinin əlamətləri;
- Yaradan əkilmə – infeksiya olduqda törədicini və onun antibiotiklərə həssaslığını müəyyən edir;
- Damarların Doppler USM-i – ayaqda qan axınını, arteriyaların keçiriciliyini, trombozu qiymətləndirir;
- Rentgenoqrafiya və ya MRT – dərin zədə və sümüyün infeksiyası (osteomielit) şübhəsi olduqda;
- Elektroneyromioqrafiya – uzun sürən ağrı və həssaslıq pozuntusu zamanı sinirlərin vəziyyətini qiymətləndirir.
Differensial diaqnostika donma (şaxtavurma), periferik arteriyaların xəstəlikləri, Reyno sindromu, selülit, dərin venaların trombozu və diabetik ayaqla aparılır.
Ağırlaşmalar
Vaxtında və düzgün müalicə olunmadıqda, xüsusən ağır zədələrdə aşağıdakı ağırlaşmalar mümkündür:
- yaraların bakterial infeksiyası, selülit, göbələk infeksiyaları;
- toxumaların ölümü (qanqrena) və amputasiya ehtiyacı;
- sepsis;
- xroniki neyropatik ağrı;
- soyuğa davamlı həssaslıq, həddindən artıq tərləmə, dırnaq və dəri dəyişiklikləri;
- yerişin pozulması, uzun müddətli əmək qabiliyyətinin itirilməsi.
Müalicə
Müalicənin məqsədi toxumaları ehtiyatla qızındırmaq, qan dövranını bərpa etmək, ağrını azaltmaq, infeksiyanın və toxuma ölümünün qarşısını almaqdır.
İlk yardım:
- insanı isti və quru yerə aparmaq, yaş ayaqqabı və corabı ehtiyatla çıxarmaq;
- ayaqları yumşaq dəsmal ilə sürtmədən, ehtiyatla qurulamaq;
- ayaqları otaq temperaturunda tədricən qızınmağa qoymaq və bir az yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə saxlamaq;
- bədəni isti geyim və yorğanla qızdırmaq, şüur aydındırsa, isti, alkoqolsuz içki vermək;
- ayaqları ovmaq, masaj etmək, qarla sürtmək, isti su, soba, qızdırıcı və ya grelka ilə qızdırmaq olmaz – həssaslıq azaldığı üçün asan yanıq alınır, zədələnmiş toxumalar isə daha da zədələnir;
- qabarcıqları deşmək olmaz, zədələnmiş ayaq üstə yerimək mümkün qədər məhdudlaşdırılmalıdır.
Tibbi müalicə: həkim ağırlıq dərəcəsindən asılı olaraq müalicə seçir. Hiperemiya dövründə ağrı güclü olur, ona görə ağrıkəsicilər, bəzi hallarda neyropatik ağrıya təsir edən preparatlar təyin edilir. Yaralara antiseptik sarğılar qoyulur, infeksiya qoşulduqda antibiotiklər təyin olunur, şəkərli diabet olduqda qanda şəkərin nəzarəti tələb olunur. Ağır hallarda stasionarda damardaxili infuziyalar və qan dövranını yaxşılaşdıran müalicə aparılır.
Cərrahi müalicə və bərpa: ölü toxumalar yaranarsa, onların sərhədi aydınlaşdıqdan sonra çıxarılır (nekrektomiya); geniş zədələrdə dəri plastikası, nadir hallarda amputasiya tələb oluna bilər. Sağalma dövründə ayaqların gigiyenası, rahat ayaqqabı, müalicəvi bədən tərbiyəsi və fizioterapiya tövsiyə olunur, siqaretdən imtina bərpanı yaxşılaşdırır. Ağrıkəsiciləri və antibiotikləri özbaşına qəbul etmək, yaraları xalq vasitələri ilə müalicə etmək olmaz.
Profilaktika
- soyuq və nəm şəraitdə suya davamlı, ölçüyə uyğun, ayağı sıxmayan ayaqqabı geyinmək;
- yanınızda ehtiyat quru corab saxlamaq və nəm corabı mümkün qədər tez dəyişmək;
- hər fürsətdə ayaqqabını çıxarıb ayaqları qurulamaq, havalandırmaq və qızdırmaq;
- uzun müddət hərəkətsiz qalmamaq, ayaq barmaqlarını və topuqları mütəmadi hərəkət etdirmək;
- gecələr yaş ayaqqabı və corabla yatmamaq;
- siqaret çəkməmək və soyuqda alkoqol qəbul etməmək;
- kifayət qədər qidalanmaq və maye qəbul etmək;
- diabeti olan insanların ayaqlarını hər gün diqqətlə yoxlaması.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk əlamətlər zamanı ailə həkimi, cərrah və ya travmatoloq-ortoped müayinə edə bilər. Ağır hallarda müalicəni cərrah aparır, uzun sürən ağrı və həssaslıq pozuntusu zamanı nevroloq da qoşulur.
Yadda saxla!
- Tranşeya ayağı yalnız şaxtada deyil, sərin və nəm havada da yaranır – əsas təhlükə uzun müddət yaş qalan corab və ayaqqabıdır.
- Ayaqları quru saxlamaq və corabı vaxtında dəyişmək ən etibarlı qoruma üsuludur.
- Zədələnmiş ayağı ovmaq, masaj etmək və isti su ilə qızdırmaq olmaz.
- Dərinin qaralması, irin, yüksək hərarət təcili yardım tələb edir – 103-ə zəng edin.
Suallar və cavablar
Donma şaxtada toxumaların donması və onlarda buz kristallarının yaranması ilə baş verir. Tranşeya ayağı isə donma temperaturundan yuxarı, lakin soyuq və nəm şəraitdə uzun müddət qalma nəticəsində yaranır. Hər iki halda toxumalar ciddi zədələnə bilər, ona görə həkim müayinəsi vacibdir.
Xeyr. Tranşeya ayağında ayaqları otaq temperaturunda, tədricən və ehtiyatla qızındırmaq lazımdır. İsti su, soba və ya grelka həssaslığı azalmış dəridə yanığa səbəb ola və zədəni ağırlaşdıra bilər; ovmaq və masaj etmək də olmaz.
Qan dövranı bərpa olunduqca zədələnmiş toxumalarda və sinirlərdə iltihab yaranır, bu da yandırıcı ağrı, şişkinlik və qızartı ilə özünü göstərir. Bu dövr bir neçə həftə, bəzən aylarla davam edə bilər; ağrını azaltmaq üçün müalicəni həkim seçməlidir.
Yüngül hallarda vaxtında yardım göstərildikdə ayaq adətən tam bərpa olunur. Ağır zədələrdən sonra isə soyuğa həssaslıq, tərləmə və ağrı uzun müddət qala bilər. Proqnoz zədənin dərinliyindən və müalicənin nə qədər tez başlanmasından asılıdır.
Uzun müddət yaş ayaqqabı ilə qalan insanlar – hərbçilər, evsizlər, turistlər, balıqçılar, açıq havada işləyənlər. Şəkərli diabet, periferik damar xəstəlikləri, siqaret və alkoqol qəbulu riski artırır.
Bəli, uşaq uzun müddət yaş ayaqqabı və corabla soyuq havada qalarsa, bu zədə yarana bilər. Uşaqlar soyuğa daha həssasdır və narahatlığı həmişə vaxtında bildirmirlər, ona görə gəzintidən sonra onların ayaqlarını yoxlamaq və yaş corabı dərhal dəyişmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
