Donvurma aşağı temperaturun təsiri ilə dəri və dərin toxumaların zədələnməsidir. Daha çox barmaqlar, burun, qulaqlar və yanaqlar zədələnir. Düzgün ilk yardım və vaxtında müalicə toxuma itkisinin qarşısını almağa kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Soyuqdan zədələnmə
- soyuq travması
Xəstəlik haqqında
Soyuqda orqanizm daxili orqanları qorumaq üçün ətrafların və dərinin damarlarını daraldır. Uzun müddət soyuqda qaldıqda dəri və dərin toxumalar donur, hüceyrələrarası boşluqda buz kristalları yaranır, hüceyrələr zədələnir, kiçik damarlarda qan dövranı pozulur və trombozlar əmələ gəlir. İsinmədən sonra isə əlavə iltihab və damar zədələnməsi baş verir, ona görə zədənin həqiqi həcmi çox vaxt sonradan aydın olur.
Ən çox ayaq və əl barmaqları, burun, qulaqlar, yanaqlar və çənə zədələnir. Donvurma tez-tez ümumi soyuma (hipotermiya) ilə birlikdə olur – bu, həyat üçün daha təhlükəli vəziyyətdir. Yaş paltar, külək, sıx ayaqqabı və alkoqol riski kəskin artırır.
Donvurma təkcə şaxtalı havada deyil, sıfırdan bir qədər yuxarı temperaturda da, xüsusən rütubətli və küləkli havada, uzun müddət hərəkətsiz qaldıqda mümkündür. Uşaqlar, yaşlılar, alkoqol təsiri altında olan insanlar, evsizlər, alpinistlər və soyuqda işləyənlər risk qrupuna aiddir.
Səbəbləri
Donvurmanın birbaşa səbəbi toxumaların soyuğun təsiri ilə soyumasıdır. Onun yaranma ehtimalını və ağırlığını artıran amillər:
- uzun müddət soyuqda qalmaq – xüsusən küləkli və rütubətli havada, külək istilik itkisini dəfələrlə sürətləndirir;
- yaş paltar və ayaqqabı – su istiliyi havadan daha tez aparır; metal əşyalara çılpaq əllə toxunmaq da yerli donvurmaya səbəb ola bilər;
- sıx ayaqqabı və əlcəklər, hərəkətsizlik – qan dövranını əlavə pozur;
- alkoqol və narkotik intoksikasiyası – soyuq hissini kütləşdirir, damarları genişləndirərək istilik itkisini artırır və təhlükəni düzgün qiymətləndirməyə mane olur;
- yorğunluq, aclıq, susuzlaşma – orqanizmin istilik hasil etmə qabiliyyətini azaldır;
- xroniki xəstəliklər – periferik damar xəstəlikləri, şəkərli diabet, Reyno sindromu, əvvəllər keçirilmiş donvurma;
- siqaret çəkmə – damarları daraldır;
- uşaq və ahıl yaş – istilik tənzimlənməsi zəifdir, uşaqlar isə soyuğu vaxtında hiss edib bildirməyə bilər;
- travma, qan itkisi, huşun pozulması – insanın soyuqdan uzaqlaşmasına mane olur.
Təsnifat
Zədələnmənin dərinliyinə görə dörd dərəcə ayırd edilir:
- I dərəcə – dəri əvvəlcə solğun olur, isindikdən sonra qızarır, şişir, göynəyir; nekroz yoxdur, bir neçə gündə sağalır;
- II dərəcə – ilk sutkalarda şəffaf mayeli qabarcıqlar əmələ gəlir; dərinin üst qatı zədələnir, adətən çapıqsız sağalır;
- III dərəcə – qanlı mayeli qabarcıqlar, dərinin bütün qatlarının nekrozu; sağaldıqdan sonra çapıq qalır;
- IV dərəcə – əzələ, vətər və sümüyə qədər dərin nekroz; toxuma qaralır, mumiyalaşır, amputasiya tələb oluna bilər.
Praktikada çox vaxt səthi (I–II) və dərin (III–IV) donvurma ayırd edilir. Zədələnmənin həqiqi dərinliyi çox vaxt yalnız bir neçə gün və ya həftə sonra aydın olur.
Klinik mənzərə
Donvurmanın gizli (soyuma) və reaktiv (isinmədən sonrakı) dövrləri ayırd edilir. Gizli dövrdə əlamətlər azdır, bu da təhlükəlidir:
- əvvəlcə soyuqluq, göynəmə, gizildəmə, ağrı, sonra həssaslığın itməsi və keyimə;
- dərinin solğun, ağımtıl, mumvari və ya bozumtul olması, toxunanda bərk və soyuq olması;
- barmaqların hərəkətinin çətinləşməsi;
- isinmədən sonra – qızartı, şişkinlik, yanğı, döyünən ağrı;
- bir sutka ərzində – şəffaf və ya qanlı mayeli qabarcıqlar;
- ağır hallarda – dərinin göyümtül və ya qara rəng alması, həssaslığın bərpa olunmaması.
Ümumi soyuma (hipotermiya) əlamətləri: güclü titrəmə, sonra titrəmənin dayanması, yuxululuq, nitqin dolaşması, hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması, çaşqınlıq, nəfəsin və nəbzin zəifləməsi. Uşaqlarda dəri qırmızı və soyuq ola bilər, uşaq süst və sakit olur.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: insan çaşqındır, yuxuludur, titrəmə dayanıb, nitqi dolaşır, huşunu itirir; dəri ağarıb, bərkiyib və isinmədən sonra həssaslıq qayıtmır; qanlı qabarcıqlar və ya qaralma var; zədələnmiş uşaq və ya yaşlı insandır.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz soyuqda qalma şəraiti və klinik mənzərə əsasında qoyulur. Həkim soyuqda nə qədər qalındığını, ilk yardımın necə göstərildiyini, yenidən donma olub-olmadığını, alkoqol qəbulunu və müşayiət edən xəstəlikləri öyrənir.
- klinik baxış – zədələnmənin sahəsi, dərinin rəngi, qabarcıqların xarakteri, həssaslıq və kapilyar dolma; dərəcənin ilkin qiymətləndirilməsi;
- bədən temperaturunun ölçülməsi – ümumi soyumanın aşkarlanması üçün, ağır hallarda xüsusi termometrlə daxili temperatur;
- qan analizləri – ümumi qan analizi, elektrolitlər, böyrək göstəriciləri, ağır hallarda əzələ zədələnməsinin göstəriciləri;
- toxumaların canlılığının qiymətləndirilməsi – dərin donvurmada damarların doppler USM-i, angioqrafiya və ya sümük ssintiqrafiyası; bu müayinələr müalicə və amputasiya həcmini planlaşdırmağa kömək edir;
- rentgenoqrafiya – sümük zədələnməsi və ya müşayiət edən travma şübhəsində.
Differensial diaqnostika soyuq allergiyası, Reyno sindromu, «xəndək ayağı» (rütubətli soyuğun uzunmüddətli təsiri) və pernioz (soyuqdan yaranan iltihabi ləkələr) ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- toxumaların nekrozu və barmaq, ətraf hissələrinin amputasiyası;
- yara infeksiyası, nəm qanqren, sepsis;
- tetanus – peyvənd olunmamış insanlarda;
- kompartment sindromu – ağır şişkinliklə əzələ yataqlarının sıxılması;
- uzunmüddətli nəticələr – soyuğa artıq həssaslıq, xroniki ağrı, keyimə, tərləmənin pozulması, oynaq sərtliyi, dırnaqların deformasiyası.
Müalicə
İlk yardım. Düzgün ilk yardım toxumaların xilas olunmasında böyük rol oynayır:
- insanı isti otağa və ya küləkdən qorunan yerə aparmaq, yaş paltar və ayaqqabını çıxarmaq, isti adyala bükmək;
- donmuş nahiyəni bədən temperaturuna yaxın ilıq suda tədricən isitmək – yalnız yolda yenidən donma riski yoxdursa; isitmə həssaslıq və dərinin rəngi bərpa olunana qədər davam etdirilir;
- quru steril sarğı qoymaq, barmaqlar arasına cuna yerləşdirmək, nahiyəni bir qədər yuxarı qaldırmaq;
- huş yerindədirsə, isti, şirin içki vermək (alkoqolsuz);
- donmuş ayaqla yeriməmək, mümkünsə daşınmaq.
Etmək olmaz: qarla sürtmək, spirtlə və ya yağla ovmaq, odda, qızdırıcıda, isti su ilə isitmək, qabarcıqları deşmək, alkoqol içmək. Donmuş toxuma həssaslığını itirdiyindən insan yanığı hiss etmir. Ümumi soyumada insanı ehtiyatla hərəkət etdirmək və dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Tibbi müalicə zədələnmənin dərinliyindən asılıdır:
- ağrıkəsici və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar;
- qabarcıqların və yaraların cərrahi emalı, müasir yara sarğıları;
- ağır donvurmada erkən dövrdə damar genişləndirici və ya trombolitik müalicə – yalnız ixtisaslaşmış mərkəzdə;
- tetanusun profilaktikası, infeksiya yarandıqda antibiotiklər;
- ölü toxumaların sərhədi aydınlaşdıqdan sonra cərrahi müalicə, lazım olduqda amputasiya; tələsik amputasiyadan adətən çəkinilir.
Evdə yalnız I dərəcəli, kiçik sahəli zədələnməni həkimin tövsiyəsi ilə izləmək olar. Qabarcıqlar, qaralma və ya həssaslığın bərpa olunmaması həkim müayinəsi tələb edir.
Reabilitasiya
- yaraların sağalmasına nəzarət, sarğıların həkimin göstərişi ilə dəyişdirilməsi;
- fizioterapiya və müalicəvi bədən tərbiyəsi – oynaqların hərəkətliliyini və əzələ gücünü bərpa etmək üçün;
- zədələnmiş nahiyəni sonrakı soyuqdan qorumaq, çünki təkrar donvurma riski yüksəkdir;
- siqaretdən imtina – qan dövranının bərpasına kömək edir;
- amputasiyadan sonra – ortopedik vasitələr və protezləmə.
Profilaktika
- havaya uyğun çoxqatlı, quru geyim, papaq, şərf, əlcək, daha yaxşısı isə təkbarmaq əlcək, isti, sıxmayan və su keçirməyən ayaqqabı;
- soyuqda uzun müddət hərəkətsiz qalmamaq, vaxtaşırı isti yerə girmək;
- soyuqda alkoqol qəbul etməmək, siqaret çəkməmək;
- yaş paltarı və corabları tez dəyişmək, yanında ehtiyat corab gəzdirmək;
- çıxmazdan əvvəl yemək yemək və kifayət qədər maye qəbul etmək;
- uşaqları və yaşlıları soyuqda nəzarətsiz qoymamaq, uşağın yanaq və qulaqlarını müntəzəm yoxlamaq;
- şaxtalı havada metal əşyalara çılpaq əllə toxunmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ümumi soyuma və ağır donvurmada dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Yerli donvurmanı cərrah və ya travmatoloq, ağır hallarda kombustioloq (yanıq və soyuq travması mütəxəssisi) müalicə edir; uşaqlarda uşaq cərrahı.
Yadda saxla!
Donvurmada əsas qayda – tədricən isitmək və toxumaları əlavə zədələməmək.
- Dəri ağarıb həssaslığını itiribsə, qabarcıqlar və ya qaralma varsa, həkimə müraciət edin.
- Ümumi soyuma, huşun pozulması, titrəmənin dayanması zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Qarla sürtmək, spirtlə ovmaq və alkoqolla «isinmək» yalnız zərər verir.
- Yenidən donma riski varsa, nahiyəni yolda isitməyin – isti yerə çatana qədər qoruyun.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr. Qarla sürtmək dərini əlavə zədələyir və soyumanı artırır. Donmuş nahiyəni ilıq suda tədricən isitmək və steril sarğı ilə qorumaq lazımdır.
Evdə qabarcıqları deşmək olmaz – bu, infeksiya riskini artırır. Qabarcıqların emalını həkim aparır.
I və II dərəcəli donvurma adətən izsiz sağalır. Dərin zədələnmələrdə toxuma itkisi mümkündür. Zədələnmənin həqiqi dərinliyi bir neçə gündən sonra aydın olur, ona görə həkim nəzarəti vacibdir.
Xeyr. Alkoqol yalnız qısa müddətə istilik hissi yaradır, əslində isə dəri damarlarını genişləndirərək istilik itkisini artırır və soyuq hissini kütləşdirir. Bu, həm donvurma, həm də ümumi soyuma riskini yüksəldir.
İsinmə zamanı qan dövranı bərpa olunur, toxumalarda iltihab və şişkinlik yaranır, sinirlər yenidən həssaslıq qazanır. Bu, adətən normal reaksiyadır. Lakin ağrı çox güclüdürsə, dəri qaralırsa və ya həssaslıq qayıtmırsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Uşağın yanaqlarında, burnunda, qulaqlarında və ya barmaqlarında ağ, mumvari və soyuq ləkələr, uşağın şikayət etmədən narahat olması, süstlük ilk əlamətlər ola bilər. Belə halda uşağı dərhal isti yerə aparın və zədəli nahiyəni tədricən isidin; qabarcıqlar, qaralma və ya yuxululuq varsa, təcili həkimə müraciət edin.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
