Udlaq xərçəngi udlağın nazofarenks, orofarenks və hipofarenks şöbələrindən inkişaf edən bədxassəli şişləri əhatə edir. Risk faktorları və müalicə şişin lokalizasiyasına görə fərqlənir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Faringeal xərçəng
- farinks karsinoması
Xəstəlik haqqında
Udlaq şişləri praktik olaraq insanın bütün yenitörəmələrində müşahidə olunan genetik pozğunluqlarla xarakterizə olunur. Bu yenitörəmələrin hüceyrələrində hüceyrənin həyat dövrünü və proqramlaşdırılmış ölümünü tənzimləyən genlərin mutasiyaları və deaktivasiyası üstünlük təşkil edir. Udlaq xərçənginin inkişafının əsas risk amilləri tütün çəkmə və alkoqol istifadəsi, ətraf mühitin zərərli amillərinin (peşə kanserogenlərinin) təsiri, habelə müxtəlif infeksiyalar, xüsusən insan papilloma virusunun (orofarinks xərçəngi üçün) və Epstein-Barr virusunun (burun-udlaq xərçəngi üçün) səbəb olduğu infeksiyalardır. Histoloji quruluşuna görə udlaq lokalizasiyalı xərçəng, bir qayda olaraq, yastıhüceyrəlidir.
Patoloji prosesin lap əvvəlində, bir qayda olaraq, insanı udma hərəkətləri zamanı diskomfort hissi və ağrılar narahat edir. Bəzən xəstəliyin ilk əlaməti boyunda dəri səviyyəsindən yüksələ bilən sıx dairəvi törəmələr şəklində metastazların yaranmasıdır.
Müalicə proqramı ilkin şişin yerləşməsi, onun ölçüləri və yayılma dərinliyi, habelə boyun limfa düyünlərinin cəlb olunması nəzərə alınmaqla tərtib edilir. Histoloji struktur, şişin şüalanmaya və kimyaterapevtik təsirə sensitivliyi mühüm rol oynayır.
Səbəbləri
Udlağın bədxassəli törəmələri metastatik fenotipə və çoxsaylı genetik dəyişikliklərə malik hüceyrə populyasiyasına başlanğıc verən tək bir xərçəngönü hüceyrədən inkişaf edir. Törəmələrin əksər formaları hüceyrə proliferasiyasını birbaşa stimullaşdıran, müvafiq genlərdə mutasiyaların baş vermə ehtimalını artıran və ya artıq mutasiyaya uğramış genlərin ekspressiyasını artıran genetik və xarici amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır.
Xərçəngin inkişafına töhfə verən xarici amillərə aşağıdakılar aiddir:
- cins (kişilər daha çox təsirlənir);
- ətraf mühitin zərərli amilləri (asbest, benzol, radioaktiv şüalanma və s.);
- siqaret çəkmək;
- alkoqol;
- viruslar (insan papilloma virusu, Epstein-Barr virusu);
- qidalanmada meyvə və tərəvəzin azlığı;
- ağız boşluğunun pis gigiyenası;
- zəifləmiş immunitet (məsələn, HİV-infeksiyası);
- həyat tərzi və s.
Ətraf mühitin zərərli amilləri mutagen kimi təsir edərək, öz növbəsində kanserogenezə səbəb olan somatik mutasiyalara yol açır. Hormonal əvəzedici terapiyanın və estrogenlərin udlaq xərçənginin riskini artırdığına dair sübut yoxdur; bu amillər digər lokalizasiyalı bəzi şişlər üçün əhəmiyyət daşıyır.
Kişilər qadınlara nisbətən bir neçə dəfə çox xəstələnir. Orofarinks xərçənginin inkişafına çox vaxt selikli qişanın müxtəlif patoloji vəziyyətləri (papillomatoz, siqaret çəkmək və güclü spirtli içkilərin qəbulu, kəskin və isti qidanın istifadəsi ilə şərtlənən atrofik dəyişikliklər) qabaqcadan müşayiət edir. Nazofarinks xərçənginin inkişafı üçün iki müstəqil risk amili Epstein-Barr virusu və duzlu balıq istifadəsidir.
Təsnifat
Bədxassəli şişin böyümə formasına görə aşağıdakılar fərqləndirilir:
- ekzofit;
- infiltrativ;
- xoralı xərçəng.
Praktik onkologiyada bədxassəli prosesin mərhələlərə görə təsnifatı rol oynayır.
- Sıfır mərhələ (in situ xərçəng) bazal membranın hüdudlarından kənara çıxmamış şişə uyğun gəlir.
- Birinci və ikinci mərhələlərdə şiş bu maneəni aşmışdır, lakin udlağın sərhədləri ilə məhdudlaşır və limfa düyünləri zədələnmir.
- Üçüncü mərhələdə şiş daha böyük ölçüdədir və ya regionar boyun limfa düyünlərinə şiş yayılmaları vardır.
- Dördüncü mərhələdə şiş qonşu strukturlara cücərir, çoxsaylı və ya iri limfa düyünləri zədələnir, ya da uzaq metastazlar aşkar edilir.
Metastazlaşma adətən yuqulyar damarlar boyunca, udlağarxası boşluğun limfa düyünlərinə və alt çənə altında yerləşən düyünlərə baş verir. Boyunda metastazların yaranması ilkin şişin klinik təzahürlərini qabaqlaya bilər. Mərhələnin təyini üçün beynəlxalq TNM meyarları nəzərə alınır.
Mərhələlər
Udlaq xərçənginin mərhələsi TNM sistemi üzrə şişin ölçüsü və yayılması, boyun limfa düyünlərinin zədələnməsi və uzaq metastazlar əsasında müəyyən edilir. Burun-udlaq xərçəngi və insan papilloma virusu (İPV) ilə əlaqəli orofarinks xərçəngi üçün ayrıca, fərqli meyarlar tətbiq olunur: İPV ilə əlaqəli şişlər çox vaxt müalicəyə daha yaxşı cavab verir.
- I mərhələ — şiş kiçikdir (təxminən 2 sm-ə qədər) və udlağın bir hissəsi ilə məhdudlaşır, limfa düyünləri zədələnməyib. Transoral əməliyyat və ya yalnız şüa terapiyası kifayət ola bilər.
- II mərhələ — şiş daha böyükdür və ya qonşu hissəyə keçib, limfa düyünləri təmizdir. Müalicə əsasən I mərhələdəki kimidir.
- III mərhələ — şiş iridir və ya eyni tərəfdə bir limfa düyünü zədələnib. Adətən kimyəvi-şüa terapiyası və ya əməliyyatla şüa terapiyasının birləşməsi aparılır.
- IVA–IVB mərhələlər — şiş qırtlağa, sümüklərə və ya digər qonşu strukturlara keçib, ya da çoxlu və ya iri limfa düyünləri zədələnib. Kompleks müalicə tələb olunur.
- IVC mərhələ — uzaq metastazlar var. Sistem dərman müalicəsi, o cümlədən immunoterapiya aparılır.
Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Udlaq xərçənginin geniş yayılmış variantlarından biri damaq badamcıqlarının və arxa divarın zədələnməsidir. İlk şübhəli əlamətlər udma zamanı diskomfort və ağrıdır. Udlaq xərçənginin bu simptomları ilk növbədə «angina» təzahürləri kimi qəbul edilə bilər ki, bununla əlaqədar nəticəsiz iltihabəleyhinə müalicə aparılır.
Şiş xəstənin müayinəsi zamanı aşkar edilə bilər. Bəs o necə görünür? Adətən üzərində xoralaşma zonası olan sıx infiltrasiya olunmuş kələ-kötürlük aşkar edilir. Patoloji ocaq damaq badamcığında lokalizasiya olunub, lakin onun hüdudlarından kənara yayıla bilər.
Ağrı qulağa, başın müvafiq hissəsinə yayıla bilər. Şişdə baş verən nekrotik proseslər iltihabı ağırlaşdırır, ağızdan çürük qoxusu yaranır, çeynəmə əzələlərinin spazmı inkişaf edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Udlaq xərçənginin ilkin diaqnozu obyektiv müayinənin və instrumental diaqnostikanın nəticələrinə əsaslanır. Birinci mərhələdə anamnestik məlumatlar, xəstənin subyektiv simptomları və LOR-vizualizasiyanın nəticələri rol oynayır. Şübhəli sahələr aşkar edildikdə sitoloji (hüceyrə) analiz üçün hüceyrələrin qaşıntısı və histoloji (toxuma) tədqiqat üçün material götürülür. Boyun limfa düyünlərinin və udlağın əlçatan hissəsinin palpator qiymətləndirilməsi mütləq aparılır. Bundan sonra selikli qişanın vəziyyətini böyüdülmüş şəkildə öyrənməyə imkan verən endoskopik müayinə aparılır. Bu üsul bədxassəli prosesin yayılmasını qiymətləndirməyə imkan verir. Bununla belə, yekun diaqnoz histoloji tədqiqatın nəticəsi əsasında qoyulur, bu zaman proqnoz əsasən hüceyrələrin diferensiasiyasından asılıdır. Hüceyrələr nə qədər yetkin olarsa, proqnostik xüsusiyyətlər bir o qədər yaxşı olur.
Qırtlaqudlaq xərçəngi diaqnozu qoyulmuş xəstələrin mütləq diaqnostik müayinələrinə boyun limfa düyünlərinin ultrasəs diaqnostika üsulu aiddir. UT-üsulu vasitəsilə baş və boyunun palpasiya olunmayan səthi və dərin boyun limfa düyünlərini aşkar etmək, onların strukturunu, ölçüsünü, formasını, qan təchizatı dərəcəsini, boyunun yaxınlıqdakı toxuma və orqanları ilə qarşılıqlı münasibətini müəyyən etmək, prosesin xarakterini təyin etmək mümkündür. Şübhəli limfa düyünləri aşkar edildikdə onların ultrasəs nəzarəti altında yerinə yetirilən punksiyası göstərişdir. Limfa düyünlərində şiş hüceyrələrinin aşkarlanması müalicə planının korreksiyasını nəzərdə tutur və xəstəliyin proqnozuna mühüm təsir göstərir.
Şişin ətraf strukturlarla qarşılıqlı münasibətini qiymətləndirmək üçün KT və MRT aparılır. Bu üsullar həmçinin yaxın və uzaq metastazları aşkar etməyə imkan verir.
Müalicə
Udlaq xərçənginin müalicəsi cərrahi üsulla, kimyaterapevtik preparatlar vasitəsilə və ya şüalanma ilə aparıla bilər. Üsulun seçimi şişin yerləşməsindən və mərhələsindən asılıdır: orofarinks və hipofarinks xərçəngində cərrahi müdaxilə əsas üsullardan biridir, burun-udlaq xərçəngində isə əsas üsul şüa terapiyası (çox vaxt kimyaterapiya ilə birlikdə) hesab olunur.
Orofarinks xərçənginin yerli-yayılmış formaları olan xəstələrin müalicəsinin aparıcı üsulu kompleks üsuldur. Kimyaşüa üsulu (platin və ftorurasil preparatları) yüksək nəticə göstərir. Kimyaterapiya ilə birlikdə müxtəlif şüalanma rejimləri təklif olunur. Bədxassəli törəmənin kimyapreparatlara həssaslığından və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq birinci mərhələdə iki və ya üç kimyaterapiya kursu təyin olunur. Xərçəng şişinin reqressiyası zamanı cərrahi müdaxilə – metastazlı limfa düyünlərinin çıxarılması, toxumanın kəsilib çıxarılması məsələsi həll olunur.
Prosesin erkən mərhələsində, şişin diametri 2 sm-dən çox olmadıqda və boyunun yaxın limfa düyünlərinin zədələnməsi olmadıqda, yalnız cərrahi müdaxilə kifayətdir. Bu zaman əməliyyatın həcmi udlağın zədələnmiş hissələrinin rezeksiyasından ibarətdir.
Orofarinks xərçənginin, o cümlədən daha yayılmış proseslərdə də, radikal şəkildə çıxarılması sağlam toxumalar daxilində şişin transoral lazer eksiziyası yolu ilə həyata keçirilə bilər. Bu zaman yaranın tikilməsi aparılmır, yara səthinin epitelizasiyası baş verir.
Ənənəvi otolarinqoloji cərrahiyyə ilə müqayisədə lazer əməliyyatlarının şübhəsiz üstünlükləri var, çünki lazer enerjisi toxumaları kəsir və eyni zamanda damarları koaqulyasiya edir (qanaxma olmur), bu zaman vurulan zədə minimaldır. Bundan əlavə, bədxassəli törəmələrin lazerlə çıxarılması şiş hüceyrələrinin qan və limfa damarları ilə yayılma ehtimalını azaldır. Əməliyyatın həcmi və onun yerinə yetirilmə texnikası şiş prosesinin lokalizasiyası və yayılması ilə müəyyən edilir. Toxuma defekti yarandıqda o, üz arteriyasında olan yanaq selikli-əzələ lopası ilə (FAMM-lopası) əvəz olunur.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonrakı dövrdə qidalanma nazoqastral zond vasitəsilə, nəfəs alma isə kanyul vasitəsilə həyata keçirilir. Toxumalar bərpa olunduqca kanyul çıxarılır və tədricən adi qida qəbuluna keçid mümkün olur. Bunun üçün əmələ gəlmiş toxuma defektini vaxtında bərpa etmək və yaranın birincili gərginləşmə ilə sağalması üçün şərait yaratmaq vacibdir (infeksion ağırlaşmaların qarşısının alınması). Nitqin bərpası üçün psixoloji-loqopedik məşğələlər keçirilir.
Profilaktika
Orofarinksin bədxassəli yenitörəmələrinin profilaktikasına aşağıdakılar daxildir:
- mövcud patogen floraya uyğun olaraq orofarinksin xroniki iltihabi xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- xoşxassəli, şişəbənzər və şişönü proseslərin aradan qaldırılması;
- siqaret çəkmə, alkoqoldan sui-istifadə, orofarinksin selikli qişasının atrofiyası ilə müşayiət olunan xroniki iltihabi proseslərə səbəb olan peşə zərərləri kimi risk amillərinin istisna edilməsi.
Risk qrupuna daxil olan xəstələrə otolarinqoloq tərəfindən illik profilaktik müayinələr tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Udlaq xərçənginin cərrahi müalicəsi böyük çətinliklərlə bağlıdır. Bu, bu orqanın mürəkkəb anatomiyası və vacib funksional təyinatı (nitq, tənəffüs, qidanın keçidi) ilə əlaqədardır. Bu lokalizasiyanın onkoloji əməliyyatına 2 əsas tələb qoyulur – şişi vahid blok şəklində çıxarmaq imkanı, lakin bununla yanaşı xəstənin (mümkün olan) ən yaxşı həyat keyfiyyətini qorumaq. Ənənəvi cərrahiyyə yalnız birinci məqsədə (şişi radikal şəkildə çıxarmağa) nail olmağı təmin edə bilirdi. Udlağın heç olmasa minimal funksiyalarını bərpa etmək üçün isə təkrar plastik əməliyyatlar tələb olunurdu. Onkoloji yardımın təkmilləşdirilməsi az invaziv əməliyyatların aparılmasına imkan verən unikal üsulların yaranmasına səbəb oldu. Onlar təkcə bədxassəli ocağı radikal şəkildə çıxarmağa deyil, həm də udlağın əsas funksiyalarını qorumağa imkan verir. Udlaq xərçənginin cərrahi müalicəsinin müasir standartı lazer vasitəsilə transoral rezeksiya (TLM) və transoral robotlaşdırılmış əməliyyatlardır (TORS).
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Onkologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Xərçəngönü vəziyyət (prekanser)
Xərçəngönü vəziyyət — toxumalarda baş verən patoloji dəyişikliklərdir və bu zaman onların zaman keçdikcə bədxassəli şişə çevrilmə riski…
İstiqamət: Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
