Xondroma yetkin qığırdaq toxumasından ibarət xoşxassəli şişdir. Ən çox əl və ayaqların kiçik sümüklərində yerləşir, uzun müddət əlamətsiz keçə bilər; şişdə tez-tez kalsiumun çökmə zonaları və sonradan sümükləşmə aşkar edilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Enxondroma
- ekxondroma
- qığırdaq şişi
Xəstəlik haqqında
Xondroma hialin qığırdaq toxumasından inkişaf edən xoşxassəli şişdir. Şiş hüceyrələri yüksək dərəcədə differensiasiya olunmuşdur, yəni normal qığırdaq hüceyrələrinə bənzəyir, yavaş böyüyür və digər orqanlara yayılmır. Xondromanın daxilində tez-tez kalsiumun çökmə zonaları əmələ gəlir və vaxt keçdikcə bu sahələr qismən sümükləşir.
Şiş ən çox əl və ayaq barmaqlarının falanqaları, daraq sümükləri kimi qısa boruvari sümüklərdə yerləşir. Daha nadir hallarda bazu, bud, qamış sümükləri kimi uzun boruvari sümüklər, həmçinin qabırğalar, döş sümüyü, çanaq sümükləri və onurğa zədələnir. Xondromalar təkcə sümüklərdə deyil, qırtlaqda və traxeyada da inkişaf edə bilər; qırtlaq xondroması əsasən orta və ahıl yaşlı kişilərdə rast gəlinir və çox vaxt üzükvari qığırdaqdan çıxır.
Xondroma adətən gənc və orta yaşlarda aşkar edilir, lakin uşaq və yeniyetmələrdə də rast gəlinir. Əksər hallarda şiş təkdir; çoxsaylı xondromalar isə nadir irsi olmayan inkişaf pozuntularında – Ollier xəstəliyində və Maffucci sindromunda müşahidə olunur. Xondroma xoşxassəli olsa da, sümüyü zəiflədərək sınığa səbəb ola bilər, bəzi hallarda isə bədxassəli şişə – xondrosarkomaya çevrilmə riski daşıyır. Buna görə həkimin müşahidəsi və lazım olduqda cərrahi müalicə vacibdir.
Səbəbləri
Xondromanın dəqiq səbəbləri hələ tam məlum deyil. Hesab olunur ki, şiş sümüyün böyümə zonasından ayrılıb sümük daxilində qalmış qığırdaq hüceyrələrindən inkişaf edir. Riskin artması ilə əlaqələndirilən amillər:
- Böyümə zonasının inkişaf pozuntuları – uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə qığırdaq hüceyrələrinin bir hissəsi normal sümüyə çevrilmir və sonradan şiş mənbəyinə çevrilə bilər;
- Gen mutasiyaları – şiş hüceyrələrində bəzi fermentləri kodlayan genlərdə dəyişikliklər tapılır; bu mutasiyalar irsən ötürülmür, inkişaf zamanı təsadüfən yaranır;
- Ollier xəstəliyi – çoxsaylı enxondromalarla gedən nadir pozuntu, adətən uşaqlıqda aşkar olunur və bədənin bir tərəfində üstünlük təşkil edir;
- Maffucci sindromu – çoxsaylı xondromaların dəri və yumşaq toxumaların damar şişləri ilə birləşməsi;
- Travmalar – bəzi müşahidələrə görə sümük sınıqlarından sonra şişin aşkar olunma ehtimalı artır, lakin travmanın səbəb rolu sübut olunmayıb; çox vaxt sınıq artıq mövcud olan şişi üzə çıxarır;
- Yaş – sümük xondromaları daha çox gənc və orta yaşda, qırtlaq xondromaları isə orta və ahıl yaşda aşkar olunur.
Xondromanın qidalanma, həyat tərzi və ya zərərli vərdişlərlə əlaqəsi sübut olunmayıb.
Təsnifat
Yerləşməsinə və böyümə istiqamətinə görə xondromanın əsas formaları:
- Enxondroma – sümüyün daxilində, sümük iliyi boşluğunda yerləşir və içəridən böyüyərək kortikal qatı nazikləşdirir; ən çox rast gəlinən formadır;
- Ekxondroma (periostal xondroma) – sümüyün səthində, sümüküstlüyünün altında yerləşir və xaricə doğru böyüyür, buna görə əllə yaxşı hiss olunur;
- Çoxsaylı xondromatoz – Ollier xəstəliyi və Maffucci sindromu çərçivəsində bir neçə sümüyün zədələnməsi;
- Sümükdənkənar xondromalar – qırtlaq, traxeya, burun arakəsməsi və yumşaq toxumaların qığırdaq şişləri.
Klinik mənzərə
Kiçik ölçülü xondromalar çox vaxt heç bir əlamət vermir və illərlə özünü göstərmir. Tez-tez şiş başqa səbəbdən çəkilmiş rentgen şəklində təsadüfən tapılır. Şiş böyüdükcə aşağıdakı əlamətlər yarana bilər:
- Ağrı – adətən zəif, yüklə güclənən və istirahətdə azalan; istirahətdə və gecə artan ağrı həkimə mütləq göstərilməlidir;
- Şişkinlik və deformasiya – barmağın və ya sümüyün qalınlaşması, əllə sıx, ağrısız törəmənin hiss olunması (xüsusilə ekxondromada);
- Patoloji sınıq – nazikləşmiş sümük əhəmiyyətli travma olmadan sınır; barmaq xondromasının ilk əlaməti çox vaxt məhz belə sınıq olur;
- Yaxın oynağın iltihabı – şiş oynağa yaxın yerləşdikdə oynaq şişir, hərəkət zamanı ağrı artır;
- Sıxılma əlamətləri – qabırğa, çanaq və onurğa xondromaları böyük ölçüyə çatdıqda ətraf strukturları sıxır; onurğa kanalına doğru böyüdükdə ətraflarda keyimə, gizildəmə, zəiflik yarana bilər;
- Qırtlaq və traxeya xondromasının əlamətləri – səsin xırıldaması, danışıq zamanı tez yorulma, quru öskürək, fiziki yükdə təngnəfəslik, nəfəs alarkən xışıltı.
Uşaqlarda çoxsaylı xondromalar ətrafların qısalmasına, əyriliyinə və iki tərəf arasında uzunluq fərqinə səbəb ola bilər. Böyüklərdə isə uzun müddət sakit qalan şişin birdən böyüməyə və ağrımağa başlaması xüsusi diqqət tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər şiş tez böyüyürsə, ağrı istirahətdə və gecə güclənirsə, ətraflarda zəiflik, sidik və ya nəcis ifrazına nəzarətin pozulması yaranıbsa. Qırtlaq xondroması olan pasiyentdə nəfəs almaq kəskin çətinləşərsə, xışıltılı tənəffüs və boğulma hissi yaranarsa, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, onların başlanma vaxtını, keçirilmiş travmaları soruşur, zədələnmiş nahiyəni baxış və palpasiya ilə müayinə edir. Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün aşağıdakı üsullar istifadə olunur:
- Rentgenoqrafiya – əsas müayinədir; sümükdə aydın konturlu işıqlanma sahəsi, onun daxilində xallı və ya halqavari kalsifikasiya ocaqları görünür, kortikal qatın nazikləşməsi və sınıq əlamətləri qiymətləndirilir;
- Kompüter tomoqrafiyası – sümük dağılmasının dərəcəsini və kalsifikasiyanın quruluşunu ətraflı göstərir, əməliyyatın planlaşdırılmasında istifadə olunur;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası – şişin həqiqi ölçülərini, sümük iliyinə və yumşaq toxumalara yayılmasını göstərir, xondrosarkomanı istisna etməyə kömək edir;
- Biopsiya və histoloji müayinə – şübhəli hallarda şiş toxumasının mikroskop altında öyrənilməsi; yekun diaqnoz çox vaxt çıxarılmış şişin müayinəsi ilə qoyulur;
- Fibrolarinqoskopiya – qırtlaq xondromasında, çox vaxt səs telləri altında, dəyişilməmiş selikli qişa ilə örtülmüş dairəvi törəmə görünür; traxeya şişindən şübhələnildikdə traxeobronxoskopiya aparılır.
Differensial diaqnostika ilk növbədə xondrosarkoma, sümük kistaları, fibroz displaziya və digər xoşxassəli sümük şişləri ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- patoloji sınıqlar – zəifləmiş sümüyün yüngül travmada sınması;
- ətrafların deformasiyası və qısalması, xüsusilə uşaqlıqda çoxsaylı xondromalarda;
- yaxın oynağın funksiyasının pozulması, ikincili artroz;
- sinir köklərinin və onurğa beyninin sıxılması – onurğa xondromalarında;
- tənəffüs yollarının daralması – qırtlaq və traxeya xondromalarında;
- xondrosarkomaya çevrilmə – tək xondromada nadirdir, çoxsaylı xondromatozda və yastı sümüklərin şişlərində risk daha yüksəkdir;
- çıxarıldıqdan sonra şişin təkrar yaranması (residiv).
Müalicə
Müalicə taktikası şişin ölçüsündən, yerləşməsindən, şikayətlərin olub-olmamasından və bədxassəliyə şübhənin dərəcəsindən asılıdır. Xondromanı dərmanlarla kiçiltmək və ya aradan qaldırmaq mümkün deyil, buna görə əsas müalicə üsulu cərrahidir.
- Dinamik müşahidə – əlamət verməyən, kiçik ölçülü və tipik görünüşlü enxondromalar, xüsusilə əl barmaqlarında, çox vaxt dərhal çıxarılmır; həkim vaxtaşırı rentgen nəzarəti təyin edir;
- Qırıntı üsulu ilə təmizləmə (kürettaj) və sümük plastikası – şiş toxuması sümük boşluğundan tam təmizlənir, yaranan defekt pasiyentin öz sümüyü, donor sümüyü və ya sümük əvəzedici materiallarla (məsələn, kalsium sulfat əsaslı) doldurulur; bu material matris rolunu oynayır və onun ətrafında yeni sümük toxuması formalaşır;
- Rezeksiya – sümüyün zədələnmiş hissəsinin sağlam toxumalar daxilində çıxarılması; böyük şişlərdə, yastı sümüklərdə və bədxassəliyə şübhə olduqda tətbiq olunur, sonra sümüyün bərpası üçün plastik əməliyyat aparılır;
- Patoloji sınığın müalicəsi – əvvəlcə sınıq bitişdirilir, sonra şiş çıxarılır və ya hər iki mərhələ eyni əməliyyatda yerinə yetirilir;
- Qırtlaq və traxeya xondromalarının müalicəsi – şiş endoskopik yolla və ya açıq əməliyyatla çıxarılır; böyük şişlərdə tənəffüsün təhlükəsizliyi üçün müvəqqəti traxeostoma qoyula bilər.
Müasir cərrahiyyədə orqanqoruyucu əməliyyatlara üstünlük verilir, sümüyün funksiyası maksimal saxlanılır. Ağrıkəsiciləri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək lazımdır; ağrının artmasını dərmanlarla «maskalamaq» şişin böyüməsinin vaxtında aşkarlanmasına mane ola bilər. Zədələnmiş sümüyə ağır yük verməmək, xalq üsulları ilə isitmə, sürtmə kimi prosedurlardan çəkinmək lazımdır.
Reabilitasiya
Sümük xondroması çıxarıldıqdan sonra ətraf adətən gips lonqeti və ya polimer sarğı ilə müəyyən müddət immobilizasiya olunur ki, sümük defektinin bərpası üçün şərait yaransın. Sarğı çıxarıldıqdan sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi, barmaqların və oynaqların hərəkətliliyini bərpa edən məşqlər, bərpaedici masaj və fizioterapiya tövsiyə olunur.
Əməliyyatdan sonra pasiyentlər travmatoloq-ortopedin müşahidəsi altında olur. Əməliyyat olunmuş sahənin vaxtaşırı rentgen və lazım olduqda MRT nəzarəti şişin residivini erkən aşkarlamağa imkan verir. Qırtlaq xondroması çıxarıldıqdan sonra otolarinqoloqun dinamik müşahidəsi və laringoskopiya vacibdir.
Profilaktika
Xondromanın spesifik profilaktika üsulları mövcud deyil, çünki onun yaranma səbəbləri tam aydın deyil. Lakin ağırlaşmaların qarşısını almaq və şişi vaxtında aşkarlamaq mümkündür:
- barmaqlarda və ya digər sümüklərdə səbəbsiz qalınlaşma, ağrı hiss etdikdə həkimə müraciət etmək;
- yüngül travmadan sonra baş verən sınıqlarda rentgen müayinəsindən keçmək və nəticəni həkimlə müzakirə etmək;
- müşahidə altında olan xondromalarda həkimin təyin etdiyi nəzarət müayinələrini buraxmamaq;
- Ollier xəstəliyi və Maffucci sindromu olan pasiyentlərdə müntəzəm müayinə;
- uzun müddət davam edən səs xırıltısı və təngnəfəslikdə otolarinqoloqa müraciət etmək;
- əməliyyatdan sonra reabilitasiya tövsiyələrinə əməl etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sümük xondromasının diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped və ya onkoloq-ortoped məşğul olur. Qırtlaq və traxeya xondromalarını otolarinqoloq müalicə edir.
Yadda saxla!
- Xondroma xoşxassəli şişdir, uzun müddət əlamətsiz keçə bilər və tez-tez təsadüfən aşkar olunur.
- Kiçik və əlamət verməyən xondromalar həmişə dərhal əməliyyat tələb etmir, lakin həkim nəzarəti mütləqdir.
- İstirahətdə və gecə artan ağrı, şişin sürətli böyüməsi xondrosarkomanı istisna etmək üçün təcili müayinəyə əsasdır.
- Xondromanı dərmanla müalicə etmək mümkün deyil; əsas üsul cərrahi çıxarılmadır.
Suallar və cavablar
Sümük xondromasının diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur, mürəkkəb hallarda onkoloq-ortoped qoşulur. Qırtlaq xondromasını otolarinqoloq müalicə edir.
Əl və ayaqların qısa sümüklərində yerləşən tək xondromalarda bu risk çox aşağıdır. Çiyin və çanaq qurşağının yastı sümüklərində, uzun sümüklərdə yerləşən böyük şişlərdə, həmçinin Ollier xəstəliyi və Maffucci sindromunda xondrosarkomaya çevrilmə riski daha yüksəkdir. Ağrının artması və şişin böyüməsi həkimə müraciət üçün əsasdır.
Xondroma xoşxassəli şişdir, yavaş böyüyür və yayılmır, xondrosarkoma isə bədxassəlidir və digər orqanlara yayıla bilər. Xondrosarkoma daha çox uzun və yastı sümüklərdə rast gəlinir, istirahətdə ağrı ilə özünü göstərir. Lakin yalnız yerləşməyə və əlamətlərə görə onları ayırmaq olmur – şübhəli hallarda MRT, biopsiya və histoloji müayinə aparılır.
Əsas üsul fibrolarinqoskopiyadır: həkim qırtlaqda selikli qişa ilə örtülmüş sıx, dairəvi törəmə görür. Şişin ölçüsünü və qığırdaqla əlaqəsini qiymətləndirmək üçün kompüter tomoqrafiyası aparılır. Bu şişlər sıx olduğu üçün endoskopik biopsiya həmişə informativ olmur və yekun diaqnoz çox vaxt çıxarılmış şişin müayinəsi ilə qoyulur. Çıxarıldıqdan sonra residiv mümkün olduğundan pasiyentlər otolarinqoloqun müşahidəsi altında olurlar.
Kiçik, tipik rentgen görünüşlü və şikayət yaratmayan xondromalar, xüsusilə barmaqlarda, çox vaxt müşahidə altında saxlanılır. Ağrı, sümüyün nazikləşməsi, sınıq riski, şişin böyüməsi və ya bədxassəliyə şübhə olduqda isə əməliyyat tövsiyə olunur. Qərarı həkim müayinə nəticələrinə əsasən verir.
Bərpa müddəti şişin ölçüsündən, əməliyyatın həcmindən və sümük plastikasının növündən asılıdır. Sümük bərpa olunduqdan sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi və fizioterapiya barmaqların hərəkətliliyini və gücünü qaytarmağa kömək edir. Əksər pasiyentlərdə əlin funksiyası yaxşı bərpa olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
