Xroniki qastrit mədə selikli qişasının uzunmüddətli iltihabi və struktur dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunan xəstəliklər qrupudur. Ən mühüm səbəblərdən biri Helicobacter pylori infeksiyasıdır.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Xroniki qastrit daha çox böyüklərdə rast gəlinir, uşaqlar isə yalnız ayrı-ayrı hallarda ondan əziyyət çəkir. Bu, mədənin ən geniş yayılmış xəstəliyidir – bu orqanın patologiya hallarının 80-85%-ni təşkil edir və əhalinin 15-30%-də qeydə alınır.
Bu xəstəlikdə mədənin selikli qişasında baş verən patoloji dəyişikliklər onun motor və sekretor funksiyalarının pozulmasına gətirib çıxarır ki, bu da müvafiq simptomatika ilə özünü göstərir.
Səbəbləri
Xroniki qastritin xarici və daxili birbaşa səbəbləri fərqləndirilir. Xarici səbəblərə aiddir:
- mədənin Helicobacter pylori bakteriyası ilə infeksiyalaşması;
- digər infeksiya növləri;
- şüa təsiri;
- mədə üçün toksik olan dərmanların qəbulu;
- alkoqol istifadəsi.
Daxili səbəbkar amillər:
- onikibarmaq bağırsaqdan mədəyə öd axını;
- uzunmüddətli oksigen aclığı;
- maddələr mübadiləsi proseslərinin pozulması;
- autoimmun iltihab;
- endokrin vəzilərin disfunksiyası.
Xroniki qastrit inkişafı riski səbəbin risk amilləri ilə birgə orqanizmə təsiri zamanı artır, bunlara aiddir:
- qeyri-müntəzəm, natamam qidalanma, tələsik yemək, fast-fooddan sui-istifadə;
- siqaret çəkmə;
- genetik meyllilik.
Təsnifat
Yaranma səbəbinə görə xroniki qastritin üç əsas tipi (növü) fərqləndirilir:
- Helicobacter pylori bakteriyası ilə assosiasiya olunan (B tipi). Uzun müddət davam edən infeksiya mədə selikli qişasının toxumalarında ardıcıl struktur dəyişikliklərə – iltihabi infiltrasiyaya, atrofiyaya, displaziyaya, bədxassəli transformasiyaya gətirib çıxarır. İlkin mərhələdə simptomsuz keçir, lakin proses irəlilədikcə klinik mənzərə daha da qabarıq olur.
- Autoimmun (A tipi). Autoimmun prosesin yaranma səbəbləri aydın deyil. Xəstənin immun sistemi mədənin xlorid turşusu sintez edən öz hüceyrələrinə və bağırsaqda dəmirin mənimsənilməsinə cavabdeh olan Kastl daxili amilinə qarşı antitellər istehsal edir.
- Dərman mənşəli (C tipi). Bəzi preparatlar (xüsusən QSİƏP qrupu) mədə divarını mədə şirəsinin aqressiv təsirindən qoruyan selikli baryerin möhkəmliyini azaldır – xroniki iltihab yaranır.
Xroniki qastritin işçi təsnifatına xəstəliyin aşağıdakı variantları daxildir:
- yaranma səbəbinə görə – autoimmun atrofik, bakterial qeyri-atrofik, birləşmiş;
- iltihabi prosesin yerləşməsinə görə – mədənin dibi nahiyəsində yerləşən, yəni fundal, orqanın antral hissəsində – antral, yayılmış, yəni panqastrit;
- morfoloji dəyişikliklərin xüsusiyyətlərinə görə – səthi, müxtəlif dərəcəli atrofiyalı atrofik, interstisial, tam və ya natamam bağırsaq metaplaziyalı;
- prosesin aktivliyinə görə – aktivlik əlamətləri olmadan, yüngül, orta və ya yüksək aktivliklə (selikli qişanın bioptatının morfoloji müayinəsi ilə müəyyən edilir);
- iltihabın ifadəliliyinə görə – minimal, cüzi, orta, ifadəli iltihabi prosesli;
- klinik mənzərənin xüsusiyyətlərinə görə – ağrı sindromunun, mədə dispepsiyasının üstünlük təşkil etməsi ilə və ya simptomsuz (latent) gedişli;
- funksional aktivlikdən asılı olaraq – saxlanmış/artmış və ya kifayət qədər olmayan sekresiyalı;
- endoskopik mənzərənin xüsusiyyətlərinə görə – eritematoz səthi, kəskin (düz) və ya xroniki (qabarıq) eroziyalı, hiperplastik, hemorragik və reflüks-qastrit.
Ayrıca qastritin spesifik formaları fərqləndirilir:
- limfositar (seliakiyada);
- radiasiya;
- qranulomatoz (Kron xəstəliyində);
- eozinofil xroniki (qida allergiyasında).
Klinik mənzərə
Xroniki qastrit dalğavari keçir – remissiya və kəskinləşmə dövrlərinin növbələşməsi ilə. Remissiya zamanı xəstəni heç nə narahat etmir və ya patologiyanın minimal simptomatikası müəyyən edilir. Prosesin kəskinləşməsinin bütün klinik təzahürlərini üç qrupda birləşdirmək olar:
- ağrı;
- mədə dispepsiyası;
- ümumi əlamətlər.
Sızıltılı xarakterli ağrı xroniki qastritin aparıcı əlamətidir. O, qarnın yuxarı-mərkəzi hissəsində (epiqastriumda) yerləşir, yeməkdən dərhal sonra və ya 60-90 dəqiqə sonra yaranır.
Dispepsiya sindromunun (həzm proseslərinin pozulması) simptomları bunlardır:
- mədənin turşuluğu artdıqda – ürəkyanması;
- turş və ya acı gəyirmə;
- ürəkbulanma, qusma;
- iştahanın azalması;
- yeməkdən sonra epiqastriumda ağırlıq hissi.
Xəstəliyin ağır olmayan gedişində xəstələrin ümumi vəziyyəti, bir qayda olaraq, pozulmur. İfadəli kəskinləşmələr zamanı xəstə zəiflik, yorğunluq, çəki azalması, ayrı-ayrı məhsullara qarşı dözümsüzlük şikayətləri edə bilər, həmçinin onda vitamin və mikroelement mübadiləsinin pozulması əlamətləri yaranır. Patoloji prosesə həzm sisteminin digər orqanları – hepato-biliar sistem, mədəaltı vəzi, bağırsaq cəlb olunarsa, bu, müvafiq simptomatika ilə özünü göstərir. Daimi ağrı və dispepsiya simptomları xəstənin psixoemosional vəziyyətinə də təsir edəcək – ağlamaqlıq, əsəbilik yaranacaq, əhval-ruhiyyə aşağı düşəcək, yuxu pozulacaq.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim aşağıdakılara əsasən xroniki qastritə şübhələnəcək:
- xəstənin yemək qəbulu ilə əlaqəli epiqastriumda ağırlıq, ağrı, ürəkbulanma, gəyirmə şikayətləri;
- həyat və xəstəlik anamnezinin məlumatları (qeyri-müntəzəm, natamam qidalanma, alkoqoldan sui-istifadə, QSİƏP-lərin nəzarətsiz qəbulu);
- obyektiv müayinənin nəticələri (dərinin solğunluğu, epiqastriumda palpasiya zamanı ağrılılıq, diskomfort, ağız quruluğu).
Diaqnozu etibarlı şəkildə yalnız mədənin endoskopik müayinəsi (fibroqastroduodenoskopiya), bu zaman sonrakı morfoloji və histoloji müayinə üçün selikli qişanın müxtəlif hissələrindən fraqmentlərin götürülməsi (biopsiya) təsdiqləyəcək. Mədə selikli qişasının xroniki iltihabı üçün xarakterik olan mikroskopik dəyişikliklərin aşkar edilməsi qastritin növünü, aktivlik dərəcəsini və digər vacib xüsusiyyətlərini dəqiqləşdirməyə imkan verəcək. Selikli qişada xarakterik dəyişikliklər olmadıqda, xəstəyə funksional mədə dispepsiyası diaqnozu qoyulur və müvafiq müalicə tövsiyə olunur.
Əlavə diaqnostika üsulu kimi xəstəyə aşağıdakılar təyin edilə bilər:
- klinik qan analizi;
- qanın biokimyəvi müayinəsi;
- qarın boşluğu orqanlarının USM-i.
Bu müayinələr keyfiyyətli differensial diaqnostika aparmağa və xroniki qastritə müşayiət edən mədə-bağırsaq traktı xəstəliklərini aşkar etməyə kömək edəcək.
Xidmətlər
Müalicə
Böyüklərdə xroniki qastritin simptomlarının diaqnostikası və müalicəsi terapevt və ya qastroenteroloq həkimin vəzifəsidir.
Xəstəliyin kəskinləşməsinin müalicəsi çox vaxt ambulator, konservativ xarakter daşıyır, xəstənin qidalanma tövsiyələrinə riayət etməsini və dərman vasitələrinin qəbulunu əhatə edir.
Pəhrizin xüsusiyyətləri:
- hissə-hissə qidalanma – tez-tez (gündə 5-6 dəfə), kiçik porsiyalarla (mədəyə böyük yükün düşməsinin, onun həddindən artıq gərilməsinin qarşısını almaq üçün);
- yumşaq, əzilmiş, sıyıqvari qidanın isti şəkildə qəbulu (mexaniki cəhətdən kobud, isti və soyuq yeməklər istisna edilməlidir);
- üstünlük verilən hazırlama üsulları – qaynatma, bişirmə, sobada bişirmə, buxarda hazırlama (qızardılmış, hisə verilmiş, duzlu yeməklərdən imtina edilməlidir);
- rasionda bitki yağlarının və az yağlı heyvan zülallarının artırılmış miqdarı, mikroelement və vitaminlərin tərkibinə görə balanslaşdırılmış rasion;
- mədənin xlorid turşusu istehsalını stimullaşdıran məhsul və yeməklərin (qatı bulyonların, ədviyyatların, qazlı içkilərin, güclü qəhvə və çayın) rasiondan çıxarılması;
- alkoqoldan tam imtina.
Medikamentoz müalicə xlorid turşusunun istehsalının azaldılmasına, mədə selikli qişasının onun mənfi təsirindən qorunmasına, ağrının aradan qaldırılmasına, həzmin yaxşılaşdırılmasına, infeksiyanın aradan qaldırılmasına yönəlib. Xəstəyə aşağıdakı farmakoloji qrupların preparatları təyin edilə bilər:
- proton nasosu inhibitorları, H2-histaminbloklayıcılar (turşuluğu azaldacaq);
- qastroprotektorlar (selikli qişanın səthində qoruyucu təbəqə yaradacaq, onun bərpa proseslərini sürətləndirəcək);
- antibiotiklər (Helicobacter pylori-ni aradan qaldıracaq);
- prokinetiklər (həzm orqanlarının motorikasını yaxşılaşdıracaq, ödün mədəyə axması tezliyini azaldacaq);
- spazmolitiklər (mədənin spazmlaşmış əzələ qatını boşaldaraq ağrını azaldacaq);
- ferment preparatları (qidanın həzm olunması proseslərini normallaşdıracaq).
Xroniki qastritin kəskinləşmə mərhələsində müalicə sxemini, habelə prosesin remissiyasında dəstəkləyici terapiyanı konkret klinik vəziyyətin xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq həkim seçir.
Terapevtik stasionara hospitalizasiya:
Xroniki qastritin terapevtik stasionarda müalicəsi yalnız kəskinləşmənin aradan qaldırılmasına deyil, həm də xəstəliyin proqressivləşməsinin qarşısının alınmasına yönəlmiş kompleks, fərdiləşdirilmiş yanaşma əldə etməyə imkan verir. Yerində aparılan ətraflı diaqnostika — biopsiyalı qastroskopiya, pH-metriya, sekresiya analizi, USM və laborator müayinələr daxil olmaqla — iltihabın aktivliyi, qastritin növü (bakterial, autoimmun, atrofik) və mümkün ağırlaşmalar barədə dəqiq mənzərə verir.
Mütəxəssislərin daimi nəzarəti altında proton pompası inhibitorlarını, H. Pylori-yə qarşı antibiotikləri və patogenetik dəstəyi əhatə edən medikamentoz terapiyanı vaxtında korrektə etmək, dinamikadan asılı olaraq dozanı və müalicə sxemini uyğunlaşdırmaq mümkündür. Paralel olaraq xəstə balanslaşdırılmış müalicəvi qidalanma, zəruri fiziki və fizioterapiya prosedurları, habelə psixoloji dəstək alır ki, bu da bərpanı xeyli sürətləndirir, həyat keyfiyyətini artırır və xəstəliyin atrofik formaya keçməsi və ya daha ciddi ağırlaşmalar riskini azaldır.
Reabilitasiya
Xroniki qastritdən əziyyət çəkən xəstələr ambulator terapevt və ya qastroenteroloq həkimin dispanser nəzarətində olmalı, mütəxəssisin tövsiyə etdiyi tezlikdə nəzarət müayinəsinə gəlməli, ildə bir-iki dəfə qastroskopiya və əleyhinə residiv müalicə kursları keçməlidirlər.
Profilaktika
Bu xəstəliyin inkişaf ehtimalını azaltmağa aşağıdakılar kömək edəcək:
- sağlam qidalanma qaydalarına riayət olunması;
- zərərli vərdişlərdən (siqaret çəkmək, alkoqol qəbulu) imtina;
- mədə-bağırsaq traktının digər xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi.
Yadda saxla!
Mən təcrübəli həkiməm və tez-tez xroniki qastriti olan xəstələrə məsləhət verirəm. Nədənsə onların çoxu öz xəstəliklərinin yalnız yüngül bir narahatlıq olduğunu, sağlamlıq üçün əhəmiyyətli təhlükə daşımadığını düşünürlər. Təəssüf ki, bu, həmişə belə deyil. Nəzarətsiz, müalicəsiz keçdikdə mədədəki iltihabi proses tədricən proqressivləşir, daha aktiv olur, selikli qişanın getdikcə daha böyük sahəsini əhatə edir və nəticədə ağırlaşmaların inkişafına gətirib çıxarır. Onların ən geniş yayılmışları bunlardır: mədə xorası, B qrupu vitaminlərinin çatışmazlığı, xroniki və kəskin qanaxmalar, dəmir çatışmazlığı anemiyası, selikli qişanın atrofiyası və mədənin bədxassəli onkoloji prosesi (xərçəngi).
Qeyd edilən xəstəliklərin hər biri ciddi diaqnostika və aktiv müalicə, bəzən isə cərrahi müdaxilə tələb edir, bəziləri isə aqressiv keçir və xəstənin həyatına birbaşa təhlükə yaradır. Xəstələri sağlamlıqlarına diqqətli və qayğıkeş yanaşmağa – mədə-bağırsaq traktı patologiyasının ilk simptomları yarandıqda qastroenteroloqa müraciət etməyə çağırıram. Vaxtında qoyulmuş diaqnoz və məsuliyyətlə aparılan müalicə xroniki qastritin gedişini remissiya mərhələsinə gətirməyə və onun ağırlaşmalarının inkişaf riskini azaltmağa kömək edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
