Yaşlılarda bud boynu sınığı əsasən osteoporoz fonunda aşağı enerjili yıxılmadan sonra yaranır. Erkən mobilizasiya və cərrahi müalicənin vaxtında planlaşdırılması ağırlaşma riskini azaltmaq üçün vacibdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Femur boynu sınığı
- kollum femoris sınığı
Xəstəlik haqqında
Bud sümüyü boynunun sınıqlarının sayı ildən-ilə davamlı olaraq artır ki, bu da inkişaf etmiş ölkələrdə ömür müddətinin uzanması ilə bağlıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının ekspertləri hesablayıblar ki, 2050-ci ilə qədər bu zədələrin illik yayılması 6,3 milyon nəfərə çata bilər. Əksər hallarda bud sümüyünün boynu yaşlı yaşda inkişaf edən osteoporoz fonunda qırılır. Risk qrupuna menopauza dövründə olan qadınlar düşür. Yumurtalıqların funksiyasının davamlı olaraq dayanmasından sonra orqanizmdə sintez olunan estrogenlərin miqdarı çox az olur. Məhz estrogenlər isə sümük toxumasının möhkəmlənməsinə və onun möhkəmliyinin artmasına kömək edir. Buna görə də estrogen defisiti fonunda aşağı enerjili sınıqların riski artır.
Tədqiqatların göstərdiyi kimi, bu lokalizasiyalı sınıqların yarıdan çoxu 60 yaşdan yuxarı insanlarda rast gəlinir və bu strukturda 70%-dən çoxu qadınlardır. Onların demək olar ki, hamısında osteoporoz mövcuddur. Boyun-bud sümüyü lokalizasiyalı sınıqların diaqnostikası rentgen-skanlama nəticələrinə əsaslanır.
Yaşlılarda bud sümüyü boynunun sınığının müalicəsi aktiv olmalı və cərrahi müdaxilənin aparılmasını nəzərdə tutmalıdır. Konservativ yanaşma yalnız xəstə üçün anesteziya risklərinin son dərəcə yüksək olduğu vəziyyətlərdə əsaslandırılır. Əməliyyat yerdəyişmiş sümük seqmentlərinin açıq və ya qapalı repozisiyasından və onların müxtəlif konstruksiyalarla fiksasiyasından ibarətdir; çanaq-bud oynağının protezinin qoyulması da geniş tətbiq olunur. Cərrahi müalicənin mümkün qədər tez — adətən travma anından ilk 24–48 saat ərzində aparılması tövsiyə olunur.
Səbəbləri
Yaşlılarda bud sümüyü boynunun sınığının səbəbləri meyilləndirici və töhfə verən amillərin birləşməsidir. Meyilləndirici amil rolunda osteoporoz fonunda inkişaf edən sümüyün artmış kövrəkliyi, töhfə verən amil rolunda isə yıxılma çıxış edir.
Öz növbəsində, yıxılma risk amillərini 2 kateqoriyaya bölmək olar: daxili və xarici.
Daxili amillər:
- keçmişdə yıxılma faktı;
- yaş – insan nə qədər yaşlı olarsa, sınıq ehtimalı bir o qədər yüksək olar;
- cins – 50 yaşa qədər sınıqların yayılması qadınlar və kişilər arasında eynidir, menopauza başlandıqdan sonra isə qadınlar «lider» olur;
- bəzi dərmanların qəbulu (benzodiazepinlər, yuxu dərmanları, sedativlər, trankvilizatorlar, antidepressantlar, antipsixotik preparatlar);
- ürək, qan damarları, tənəffüs yolları, sümük-əzələ sisteminin müşayiətedici xəstəlikləri;
- hərəkət və yeriş pozuntuları;
- hipodinamiya – əzələ yüklənməsi olmadıqda sümüklər daha kövrək olur;
- psixoloji status – mümkün yıxılma barədə daxili narahatlıq;
- bədən çəkisinin çatışmazlığı və orqanizmə D vitamini və kalsiumun qeyri-kafi daxil olmasına meyilləndirən qeyri-tam qidalanma;
- əqli fəaliyyət pozuntuları;
- görmə pozuntuları;
- aşağı ətrafların, xüsusən ayaq pəncəsinin qazanılmış patologiyaları.
Yıxılmanın yüksək riskinin xarici amilləri bunlardır:
- otaqda kifayət qədər olmayan işıqlandırma səviyyəsi;
- döşəmə örtüyünün qeyri-hamarlığı və sürüşkənliyi;
- çoxlu sayda astana;
- pilləkən məhəccərlərinin olmaması;
- rahatsız ayaqqabı və hərəkətləri məhdudlaşdıran geyim;
- rahatsız gəzinti əsası.
Təsnifat
Boyun-bud sınıqlarının böyük hissəsi subkapital sınıqlardır, yəni qırılma xətti femur başı nahiyəsindən keçir. Bir qədər az rast gəlinən transservikal travmalarda isə zədə xətti boyundan keçir. Həm transservikal, həm də subkapital zədələr kapsuladaxili sayılır. Yalnız budun proksimal seqmentinin bazal sınıqları kapsuladankənardır.
Kaplan təsnifatına görə, subkapital və transservikal sınıqlar medial zədələr kateqoriyasına daxildir. Lateral sınıqlara isə travmatik xəttin trokanter nahiyəsindən (onun üstündən, altından, ondan keçərək və ya iki trokanter arasından) keçdiyi zədələr aiddir.
Praktik travmatologiyada bud sümüyü boynu sınıqlarının optimal cərrahi müalicə variantını müəyyən etməyə imkan verən Garden təsnifatı geniş istifadə olunur. Garden görə, yaşlılarda bud sümüyü boynunun sınığının aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- Birinci tip sınıq – qırıqların yerində qaldığı və ya bir-birinə az miqdarda ilişdiyi natamam sümük zədəsidir.
- İkinci tip sınıq – yerdəyişmə ilə müşayiət olunmayan və ya cüzi ilişmə olan tam sümük zədəsidir.
- Üçüncü tip sınıq – qırıqların 2 müstəvidə yerdəyişməsi fonunda onların kontaktının saxlanmasıdır.
- Dördüncü tip sınıq – çıxıntıların 3 müstəvidə yerdəyişdiyi tam sınıqdır.
Hesab olunur ki, birinci və ikinci kateqoriya sınıqlarında daxili fiksasiyanın aparılması effektlidir. 60+ yaş kateqoriyasında olan insanlarda üçüncü və dördüncü kateqoriya sınıqlarında, xəstə bundan əvvəl gəzirdisə, oynağın endoprotezləşdirilməsi göstərişdir. Əgər xəstə travmadan əvvəl hərəkətsiz olubsa, üçüncü-dördüncü kateqoriya sınıqlarında yaşlı xəstəyə qulluğu asanlaşdıracaq osteosintezin aparılması əsaslandırılır.
Klinik mənzərə
Yaşlılarda budun boyun sınığının simptomları ilk növbədə qasıq və çanaq nahiyəsində orta dərəcədə ifadə olunan ağrı, həmçinin ayaq üzərində dayana bilməməkdir. Dabana vurulduqda ağrı xüsusilə güclənir. Hər iki ayaq dizdə düz vəziyyətdə olduqda, üfüqi vəziyyətdə zədələnmiş ətraf bir neçə santimetr qısa olur.
Boyun-femoral sınıqlarda «yapışmış daban» əlaməti müəyyən edilir. Bu əlamət yaşlı insanın üzərində uzandığı üfüqi səthdən ayağını iradi səylə qaldıra bilməməsindən ibarətdir.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Femur boynunun sınığından şübhələnilən bütün xəstələrə qəbul zamanı bud-çanaq oynağının rentgenoqrafiyası aparılır. Müvafiq sınıq aşkar edildikdə, yaxınlaşan əməliyyatı planlaşdırmaq üçün hər iki bud-çanaq oynağını əhatə edən çanaq nahiyəsinin rentgenoqrafiyası yerinə yetirilir. Bəzi xəstələrdə sınığın dəqiqləşdirilməsi üçün kompüter tomoqrafiyası tələb oluna bilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, KT-nin aparılması müayinə müddətini uzadır və əməliyyatın vaxtını gecikdirir.
Boyun-femoral sınıqları olan xəstələrdə ölüm hallarının əsas səbəblərindən biri pnevmoniya və ürək-damar ağırlaşmaları ilə yanaşı ağciyər arteriyasının tromboemboliyasıdır. Onun profilaktikası üçün dərman və qeyri-dərman tədbirlərinin bütün kompleksi zəruridir. Bu məqsədlə əməliyyatdan əvvəl və sonra damarların ultrasəs skanlaşdırılması aparılır. Əməliyyatdan əvvəl aşağı ətrafların venoz hövzəsində üzən trombun aşkar edilməsi trombun cərrahi yolla çıxarılması/saxlanması üçün göstəriş sayılır – kava-filtrin qoyulması, magistral venanın bağlanması və ya trombektomiya. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə 5 sm-ə qədər üzən trombun diaqnostikası konservativ müalicə üçün göstəriş ola bilər.
Müalicə
Cərrahi müdaxilədən imtina, xəstənin qənaətbəxş vəziyyətində konservativ müalicə cəhdi bitişməyən sınıqların tezliyinin artmasına və yalançı oynaqların formalaşması riskinin yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Buna görə də boyun-bud sınığının bütün hallarında həkimlər əməliyyat aparmağa çalışırlar və yalnız sağlamlıq vəziyyətinə görə bunu yerinə yetirmək mümkün olmadıqda konservativ taktika seçilir.
Konservativ müalicə əməliyyat riski son dərəcə yüksək olan xəstələrə və ya əməliyyatdan imtina zamanı aparılır. Müalicə qulluqdan və xəstənin mümkün qədər aktivləşdirilməsindən ibarətdir. Ağrıkəsici vasitələrin tətbiqi fonunda zərər çəkmiş yaşlı insana çarpayıda ehtiyatla dönməkdə və oturmaqda kömək edilir. Ağrılar azaldıqda, yeriş dəstəyindən istifadə etməklə və qulluq edən şəxsin nəzarəti altında yerimeyə icazə verilirdi.
Cərrahi müalicə
Xəstə qəbul edildikdə sağlamlıq səviyyəsini qiymətləndirməyə və zərurət olduqda daxili orqanların işindəki pozğunluqları korreksiya etməyə imkan verən kompleks müayinənin aparılması vacibdir. Əməliyyatönü diaqnostika mərhələsində ağrının şiddətini azaltmaq üçün lokal anesteziya aparılır, həmçinin skelet dartılması qoyula bilər.
Cərrahi müalicənin optimal variantını seçərkən aşağıdakı hallar nəzərə alınır:
- sınıq xəttinin keçmə xüsusiyyətləri;
- sümük fraqmentlərinin vəziyyəti;
- xəstənin yaş kateqoriyası;
- ümumi sağlamlıq səviyyəsi;
- müşayiətedici patologiya.
Əməliyyatın travma alındıqdan sonra mümkün qədər tez, adətən ilk 24–48 saat ərzində aparılması tövsiyə olunur. Əməliyyatönü mərhələnin müddəti somatik sağlamlıq səviyyəsi və müvafiq olaraq daha geniş müayinəyə ehtiyacla müəyyən edilir.
Əməliyyat orta hesabla yarım saatdan bir saata qədər davam edir. İnfeksion-iltihabi ağırlaşmaların profilaktikası üçün qısa kursla antibiotiklər təyin olunur (açıq sınıqlarda bu vasitələrin daha uzun müddət qəbulunu nəzərdə tutan antibiotikoterapiya aparılır).
Reabilitasiya
Budun boyun sınığından sonra yaşlı xəstələrin reabilitasiyası keyfiyyətli ağrıkəsmə fonunda aparılan erkən aktivləşdirməni nəzərdə tutur. Kompleks bərpa çərçivəsində mexanoterapiya, fizioprosedurlar, masaj, xüsusi məşq kompleksləri üzərində oynağın işlənməsi tövsiyə olunur.
Profilaktika
Yaşlı yaşda bud sümüyü boynunun sınıqlarının profilaktikası riskin proqram üzrə qiymətləndirilməsinə yönəlmişdir. Bunun üçün FRAX alqoritmindən istifadə olunur. Onu tətbiq etmək üçün densitometrik müayinə vasitəsilə sümük toxumasının möhkəmliyini qiymətləndirmək tələb olunur. Xəstə yüksək risk qrupuna aid edildikdə, sümük toxumasının dağılmasını yavaşladan preparatların, habelə D vitamini və kalsiumun tətbiqi göstərişdir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, yaşla bud sınıqlarının tezliyinin artması yalnız sümük kütləsinin yaşla azalması və gen variasiyaları ilə izah oluna bilməz. Əzələ gücünün, hərəkət koordinasiyasının azalması, yıxılma zamanı zərbəni yumşaldan qoruyucu refleks üsullarını tam tətbiq etməyə qabil olmamaq, şübhəsiz ki, travma tezliyinin artmasına gətirib çıxarır və bu, kombinasiyada yaşla bağlı sınıqların yüksək riskini müəyyən edir. Bu xüsusiyyətlərin nəzərə alınması yaşla bağlı sınıqların kompleks profilaktikasında zəruridir.
Yadda saxla!
Bud sümüyünün boyun nahiyəsinin qanla təchizat xüsusiyyətləri sınıq fonunda femoral başcığın avaskulyar nekrozunun inkişafına meyillilik yaradır. Öz növbəsində, bud başcığının və boynunun kifayət qədər qidalanması zədələnmiş nahiyənin sonrakı sağalması üçün şərait yaradır. Öz növbəsində, travma nəticəsində qan axınının pozulması ağırlaşmaların inkişafına gətirib çıxarır. Bud sümüyünün başcığı və boynunun perfuziya sistemində qan təchizatında iştirak edən üç əsas mənbəni ayırmaq olar. Bunlar – tor arteriyalar, bud başcığının dəyirmi bağının arteriyaları və sümükdaxili arteriyalardır. Oynağın qanla təchizatında əsas rol bud arteriyasının şaxələnmələrindən ayrılan çoxsaylı budaqlardan ibarət olan tor arteriyalara, habelə sümükdaxili arteriyalara məxsusdur. Travmatologiya əməliyyatının aparılması zamanı arzuolunmaz nəticələrdən qaçmaq üçün qan axınının xüsusiyyətləri mütləq nəzərə alınır.
Suallar və cavablar
Müalicə xəstəliyin və ya zədənin lokalizasiyası, ağırlığı, müayinə nəticələri və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
