Kyoniq xəstəliyi (kəsici osteoxondrit) qığırdaq lövhəsinin altında yerləşən sümüyün əvvəlcə arterial qanla təchizatı kifayət qədər almadığı, sonradan isə tamamilə dayandığı patoloji vəziyyətdir. Nəticədə qığırdaq örtüyü destabilizasiya olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Osteoxondritis dissekans
Xəstəlik haqqında
Kyoniq 1887-ci ildə «kəsici osteoxondrit» terminini istifadə edən ilk müəllif olub və travmanın predispozisiya edici amil rolunu qeyd edib. Pedjet oynaqdaxili sərbəst cisimlərin əmələ gəlməsini avaskulyar nekrozun nəticəsi hesab edirdi.
Diz oynağının osteoxondriti uşaq və gənc yetkinlərdə aşağı ətraflardakı ağrı və funksional pozğunluqların geniş yayılmış səbəbidir. Xəstəlik proqressivləşdikcə məhdud sahədə qığırdaq, daha tez-tez isə sümük-qığırdaq kompleksi öz bazasından ayrıla bilər, buna zərbə və sürüşdürücü qüvvələrin təsiri kömək edir. Bu qanunauyğun olaraq oynaq qığırdağının hialin komponentinin anatomik zədələnməsi ilə müşayiət olunur, oynaq daxilində oynaq səthləri arasında sıxışıb qala bilən sərbəst patoloji cisimlər əmələ gəlir. Nəticədə zədələnmiş oynaq sürüşkənlik effektini itirir. Morfoloji olaraq bu xəstəlikdə sümüyün qığırdaqaltı hissəsinin ölüm zonaları müəyyən edilir, bu zaman ölüm ocağının olub-olmamasının patogenetik dəyişikliklər zəncirində birincili, yoxsa ikincili olduğu aydın olaraq qalır.
Bir çox mütəxəssisin müasir təsəvvürlərinə görə, kəsici osteoxondrit diz oynağı sümüyünün qığırdaqaltı zonasını zədələyən patoloji prosesdir. Açıq böyümə lövhələri olan uşaq və yeniyetmələrdə bu yuvenil osteoxondritdir, böyümə zonaları qapanmamış gənc insanlarda isə ənənəvi olaraq yetkinlərin kəsici osteoxondriti adlanır. 14 yaşa qədər yaranan Kyoniq xəstəliyi yuvenil (gənclik) alttip hesab olunur.
Patologiyanın erkən mərhələləri gizli keçir və çox vaxt başqa diaqnostik üsulla rentgen-skanlaşdırma aparılarkən təsadüfən aşkar edilir. Əsas simptomatika spesifikliyi ilə fərqlənmir: fiziki yüklərdən sonra oynaqda ağrı, diskomfort və şişkinlik. Vaxtında diaqnostika və lazımi müalicə olmadıqda gənc yaşda oynaqların ağır degenerativ-distrofik dəyişikliklərinin inkişaf ehtimalı yüksəkdir.
Səbəbləri
Kyoniq xəstəliyinin səbəbləri hesab olunur:
- Subxondral sümüyün lokal işemik nekrozu;
- Təkrar mikrotravmaların nəticəsi;
- Enxondral sümükləşmə prosesinin pozulması (prosesin mahiyyəti normada əvvəlcə qığırdaq təbəqəsinin əmələ gəlməsi, sonra osteoblastların aktivləşməsi və sümük toxumasının əmələ gəlməsindən ibarətdir);
- Irsi meyllilik;
- Endokrin pozğunluqlar.
Bu gün bir neçə etioloji nəzəriyyə mövcuddur. Təkrarlanan yük basıq sınığın sağalmasına mane olur və sümük toxumasının bir hissəsinin lokal qeyri-infeksion ölümünə gətirib çıxarır. Sərbəst osteoxondral fraqment sonradan sınıq yerindən ayrılaraq laylanır ki, bu da oynağı örtən hialin qığırdağın qeyri-sabit dərin zədələnməsinə gətirib çıxarır.
Bir çox müəllif belə fikirdədir ki, Kyoniq xəstəliyinin inkişafı çoxfaktorlu təbiətə malikdir. Səbəb-nəticə rolunu təkrarlanan mikrotravmalar, hormonal balanssızlıq, bud sümüyünün oynaq ucunda sümük toxumasının əmələ gəlmə prosesinin pozulması, qan təchizatı pozğunluqları və arterial damarların spazmı, infeksion mənşəli tromboların yaranması və digər səbəblər oynayır.
Təsnifat
Diz oynağının kəsici osteoxondriti 2 klinik formaya bölünür:
- Yuvenil osteoxondrit. Açıq böyümə zonaları fonunda 10-15 yaşlarında debütlə xarakterizə olunur. Proqnostik cəhətdən bu forma ən əlverişli hesab olunur.
- Yetkin forması. Daha yaşlı yaşda, bir qayda olaraq adətən 50 yaşa qədər inkişaf edə bilər.
J.W. Milgram (1978) üzrə xəstəliyin təsnifatı aşağıdakı mərhələlərin ayırd edilməsini nəzərdə tutur:
- Birinci mərhələ. Epifiz zonasında (diz oynağının əmələ gəlməsində iştirak edən sümüyün oynaq ucu) qığırdaqaltı sümükdə şəffaflığın olması.
- İkinci mərhələ. Lokal zədələnməni defektin əsasından ayıran rentgenoloji şəffaf zona ilə qığırdaqaltı sümüyün sklerozunun təzahürü.
- Üçüncü mərhələ. Defekt boşluğunda altındakı sümüyün iştirakı ilə bəzən kalsium çöküntü zonaları olan hialin qığırdağın fraqmentlərə bölünməsi.
- Dördüncü mərhələ. İfadəli olmayan rentgenşəffaf zonalı sklerotik sümüklər, bud sümüyünün medial kondilindəki defektin əsasında reaktiv xətlər, sərbəst oynaqdaxili cismin olması.
Praktik ortopediyada geniş tətbiq olunan müasir beynəlxalq təsnifat da 4 mərhələnin ayırd edilməsini nəzərdə tutur:
- Birinci mərhələ — qığırdağın möhkəmliyinin azalması, lakin bütövlüyü pozulmayıb;
- Ikinci mərhələ — əsas qığırdaqdan ayrılmış qığırdaq fraqmentlərinin yaranması;
- Üçüncü mərhələ — hialin komponentin fasiləsizliyini pozan qığırdaq ölüm zonaları (qığırdaq fraqmentlərinin yerdəyişməsi yoxdur);
- Dördüncü mərhələ — qığırdaq lövhəsinin fraqmentasiyası, bu zaman ölmüş seqment həm formalaşmış defekt zonasında, həm də onun hüdudlarından kənarda ola bilər.
Bu və ya digər mərhələyə aidiyyəti müəyyən etmək üçün şüa, maqnit-rezonans, ultrasəs diaqnostikası nəticəsində əldə edilən meyarlar, həmçinin oynağın əməliyyatdaxili mənzərəsi istifadə olunur.
Klinik mənzərə
Kyoniq xəstəliyinin aparıcı simptomu ağrıdır, üstəlik o, müəyyən vəziyyətdə — ayaqüstə və ya oturarkən, ətraf oxial yükə məruz qaldıqda və diz bir qədər əyilmiş olduqda yaranır. Ağrı hissləri baldırın burulması zamanı, ayaq fiksasiya olunduqda xüsusilə güclü olur.
Ağrı sindromundan əlavə, Kyoniq xəstəliyi üçün digər təzahürlər də xarakterikdir — topallıq, oynaq blokadaları, oynaq konturlarının ifadəliliyinin azalması. Dizdə hərəkətlər yalnız qığırdaq lövhəsinin ölmüş fraqmentlərinin oynaq səthləri arasında sıxılması zamanı məhdudlaşır. Bəzi pasiyentlər bəzən fərq edir ki, ağrı dizin ifadəli əyilməsi vəziyyətində də yaranır, bu isə daxili kondilin hialin lövhəyə mexaniki təsiri ilə əlaqədardır.
Ümumilikdə xəstəliyin simptomları, xüsusilə erkən mərhələdə spesifikliyi ilə fərqlənmir. Bəzən pasiyentlər bu ağrını fiziki yüklənmənin nəticəsi kimi qəbul edir və həkimə tələsmirlər ki, bu da vaxtında diaqnoz qoymağı çətinləşdirir. Kyoniq xəstəliyi ən çox aktiv idman növləri ilə məşğul olan uşaqlarda rast gəlinir, lakin sakit həyat tərzi sürən pasiyentlərdə də rast gəlinə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozun qoyulması əlavə instrumental müayinə nəticələri əsasında aparılır. Diaqnostika proqramına aşağıdakı üsullar daxildir:
- Oynağın ultrasəs skanlaşdırılması;
- Zədələnmiş ətrafın rentgenoqrafiyası;
- Kompüter tomoqrafiyası (KT);
- Nüvə-maqnit rezonansı;
- Diaqnostik artroskopiya.
Müalicə
Kyoniq xəstəliyində müalicə proqramı patoloji prosesin mərhələsi, simptomatikanın ifadəlilik dərəcəsi və pasiyentin yaş kateqoriyası ilə müəyyən edilir. Müasir ortopediyada həm konservativ, həm də cərrahi yanaşma tətbiq oluna bilər.
Kyoniq xəstəliyinin konservativ müalicə taktikası sümüyün böyümə zonaları hələ qapanmamış gənc insanlarda ən məqbuldur. Konservativ müalicədən uğur o halda əldə olunur ki, sümük-qığırdaq kompartmentinin ifadəli dəyişikliyinin rentgenoloji əlamətləri yoxdur, nüvə-maqnit rezonansı isə yalnız sümük toxumasının şişkinliyini müəyyən edir. Əgər MRT məlumatlarına görə patoloji sahədən siqnalın azalması varsa, fərdi qaydada konservativ terapiyanın aparılması da tövsiyə oluna bilər. Lakin bu halda arzu olunan nəticəyə nail olmaq həmişə mümkün olmur.
Osteoxondriti olan pasiyentlərin əksəriyyəti konservativ müalicə olunur. Həkim 6-12 həftə müddətinə boşaldıcı ortezləmə vasitəsilə ətrafın immobilizasiyasını aparır. Bu dövr ərzində ciddi qoruyucu rejim, qoltuqdəyənəklə gəzmə tövsiyə olunur. Fizioterapevtik müalicə kursu təyin olunur. Əgər pasiyentdə ağrı sindromu geriləyirsə, müsbət rentgenoloji dinamika qeyd olunursa, 12 həftədən sonra xəstə ətrafa qənaətbəxş yüklərə başlamağa icazə verilir, bu zaman aktiv idman məşğuliyyəti və zorla fiziki yüklər istisna olunur.
Konservativ terapiya çərçivəsində xondroprotektorlar və sinovial maye protezləri də tətbiq olunur. Kyoniq xəstəliyinin 1-2-ci mərhələsində konservativ müalicə regenerasiya proseslərinin optimallaşdırılmasına yönəlib.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müalicə konservativ tədbirlər effektsiz olduqda, həmçinin xüsusilə yetkinlərdə qeyri-sabit zədələnmələrdə göstərişdir. Əksər müəlliflərin məlumatlarına görə, Kyoniq xəstəliyinin cərrahi müalicəsinin nəticələri böyümə zonaları hələ açıq olan gənc pasiyentlərdə daha yaxşıdır ki, bu da böyük reparativ potensialla şərtlənir.
Kyoniq xəstəliyində əməliyyat variantlarına fraqmentin və ya sərbəst oynaqdaxili cismin sadə çıxarılması, qığırdaqaltı sümüyün reparativ osteoperforasiyası, fraqmentin təkrar fiksasiyası, osteoxondral autotransplantatlarla plastika ilə mikrofraktura və müxtəlif hüceyrə texnologiyaları daxildir. Cərrahi müalicənin məqsədi diz oynağının oynaq səthinin minimal müddətdə maksimum keyfiyyətli bərpasıdır. Son zamanlar az invaziv artroskopik texnikalar geniş tətbiq olunur.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra əməliyyat olunmuş ətrafa gips sarğısı qoyulur. Hərəkətsizlik şəraitində sümük-qığırdaq strukturları tam həcmdə bərpa olunur. Kyoniq xəstəliyindən sonra bütün reabilitasiya dövrü ərzində pasiyentlər qoltuqdəyənəklə gəzməlidir. Bərpaedici prosesləri yaxşılaşdırmaq üçün fizioprosedurlar tövsiyə olunur.
Profilaktika
Xəstəliyin effektiv profilaktika üsulları işlənib hazırlanmayıb. Dizin oynaqdaxili sümük fraqmentlərinin travmatik zədələnməsindən qaçmaq vacibdir.
Yadda saxla!
Son zamanlar Kyoniq xəstəliyinin müalicəsinin innovativ üsulunun yüksək effektivliyi haqqında xəbərlər meydana çıxır. Bu üsul öz qabırğa qığırdağının transplantasiyasından ibarətdir. «Öz» xondrositlər kollagen istehsalını stimullaşdırır və beləliklə zədələnmiş oynağın anatomik-funksional vəziyyətini bərpa edərək insana aktiv hərəkət sevincini qaytarır.
Suallar və cavablar
Kyoniq patologiyasının diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped həkim məşğul olur.
Xəstəliyin gec diaqnostikası, artralgik ağırlaşmaların (sinovitlər, ağrı sindromları, kontrakturalar) inkişafı olduqda, patoloji prosesin yeniyetməlik və daha yaşlı yaşa qədər uzanmasına gətirib çıxarır. Bu isə öz növbəsində oynaq funksiyasının sonrakı ifadəli azalması və pasiyentin iş qabiliyyətinin məhdudlaşması ilə qonartrozun inkişafını şərtləndirir.
Bu patologiyada güc və aktiv aerobik yüklər əks göstərişdir. Yüngül-orta templi fiziki fəallıq tövsiyə olunur.
Topuq sümüyü ayaq biləyi oynağı nahiyəsində yerləşir, Kyoniq xəstəliyi isə diz oynağını əmələ gətirən oynaq çıxıntılarının zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Bud-çanaq oynağı və diz qapağı da əziyyət çəkmir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
